متن کامل پودمان 4 الزامات محیط کار کلاس دهم هنرستان

واحد یادگیری 1: بهداشت حرفه‌ای

مقدمه

ایمنی و بهداشت محیط کار از مهم‌ترین عوامل حفظ سلامت شاغلان و افزایش بهره‌وری در محیط‌های کاری به‌شمار می‌آید. هر فردی که در یک محیط حرفه‌ای فعالیت می‌کند، برای ادامه فعالیت سالم در دوران کار و حتی پس از بازنشستگی، باید با اصول مهندسی بهداشت حرفه‌ای و شیوه‌های پیشگیری از آسیب‌های شغلی آشنا باشد. رعایت این اصول، علاوه‌بر حفظ سلامت جسمی و روانی نیروی کار، از بروز بسیاری از حوادث و بیماری‌های ناشی از کار جلوگیری می‌کند.

در این واحد یادگیری، هنرجویان با مفهوم مهندسی بهداشت حرفه‌ای و اهمیت ایمنی در محیط کار شامل عوامل فیزیکی محیط کار [صدا، روشنایی، دمای نامطلوب و پرتو]، عوامل شیمیایی و عوامل ارگونومی آشنا می‌شوند. همچنین راهکارهای شناسایی و کنترل این عوامل مورد بررسی قرار می‌گیرد تا فراگیران بتوانند محیطی سالم‌تر و استانداردتر برای کار ایجاد کنند.

استاندارد عملکرد

تشخیص، مدیریت و کنترل عوامل زیان‌آور فیزیکی، شیمیایی و ارگونومی در محیط کار برابر جداول حد و تماس مجاز مواجهه (OEL)

بهداشت در محیط کار

به شکل 1 نگاه کنید، چه مخاطراتی را در این وظیفه‌های کاری می‌بینید؟ آیا راهی برای کمتر شدن مشکلات سلامت افراد شاغل می‌توانید پیشنهاد دهید؟

آنچه لازم است تا یک شاغل بتواند در دوران کار و بعد از بازنشستگی در سلامت به زندگی خود ادامه دهد، رعایت اصول بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار است. فراموش نکنید یک استادکار ماهر، کسی نیست که فقط سریع کار می‌کند؛ کسی است که فردا هم می‌تواند کار کند.

طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO) «بهداشت حرفه‌ای» شاخه‌ای از علوم بهداشتی است که برای حفظ و ارتقای بالاترین درجه از سلامت جسمی، روانی و اجتماعی تمامی شاغلان در محیط کار ایجاد شده است.

می‌توانید فرق بین یک راننده با مهارت و تجربه را با یک تازه کار مقایسه کنید؟ (شکل 2)

چه چیزی باعث می‌شود که یک راننده با تجربه شناخته شود؟

در کارگاه، تفاوت بین یک «تازه کار» و یک «حرفه‌ای» در ابزارشان نیست، در نگاهشان است. تازه کار خطر را نادیده می‌گیرد و به شانس تکیه می‌کند؛ اما حرفه‌ای، خطر را می‌بیند، آن را مهار می‌کند و با سلامت به خانه برمی‌گردد. قرار است یاد بگیریم چطور مثل یک حرفه‌ای به محیط کار نگاه کنیم و از خود و همکارانمان محافظت کنیم.

حال با چشم یک حرفه‌ای به شکل 3 نگاه کنید؛ در شکل چه می‌بینید؟ چه تفاوتی با هم دارند؟ مخاطرات این وظیفه کاری را می‌شناسید؟

عوامل فیزیکی محیط کار

صنعت پر از انرژی‌های قدرتمند است، اما بدن انسان ظرفیت محدودی دارد. وقتی امواج صوت و نور، لرزش ماشین‌آلات، دمای محیط و انرژی پرتوها از «آستانه تحمل بدن» عبور کنند، آسیب آغاز می‌شود. عوامل زیان‌آور فیزیکی، داستانِ تقابل بدن ما با این نیروهای محیطی است؛ و هنرِ بهداشت حرفه‌ای، تنظیم دقیق این نیروهاست تا کارگر در محیط کار در سلامت بماند.

صدا (Noise)

در شکل 4 می‌بینید که اگرچه گوشِ بیرونی سالم به نظر می‌رسد، اما امواج صوتی با تراز شدت بالا، مثل یک سنباده زبر، سلول‌های ظریفِ حلزونیِ داخل گوش را می‌خراشند. در مواجهه طولانی مدت این سلول‌ها دیگر ترمیم نمی‌شوند. نبودن روش‌های مهندسی کنترل صدا و استفاده نکردن از گوشی حفاظتی، یعنی اجازه دادن به این سنباده برای از بین بردن همیشگیِ حس شنوایی‌تان.

بر اساس شکل 5 چند مثال از ترازهای صدا را می‌بینیم. فکر می‌کنید در کارگاه یا محیط آموزشی خود با چقدر صدا در تماس هستید؟ به نظر شما تماس با این میزان از صدا سلامت شما را به خطر می‌اندازد؟

اگر دستگاه صداسنج ندارید، یک راه برای تخمین صدای مجاز وجود دارد؛ اگر فاصله شما با یک فرد به اندازه یک طول دست (تقریباً یک متر) باشد و برای مکالمه عادی مجبور باشید داد بزنید یعنی صدای محیط از حد مجاز (85 دسی‌بل) بیشتر است.

منابع صدا در محیط کار

صدا در محیط کار می‌تواند ناشی از ماشین‌آلات (برای مثال چرخ خیاطی، پرس، اره)، ابزارهای دستی (برای مثال ماشین اصلاح، چکش برقی، میخکوب برقی)، وسایل نقلیه (برای مثال لیفتراک، کامیون)، سیستم‌های تهویه و حتی همهمه و مکالمات بلند افراد (برای مثال سالن‌های انتظار) باشد. همچنین عادات کاری غلط مانند پرت‌کردن ابزار روی سطوح فلزی نیز صدای غیرضروری و آسیب‌زا تولید می‌کند و تراز شدت صوت را در محیط کار افزایش می‌دهند (شکل 6).

اثرات صدا بر سلامت

مهم‌ترین اثر از دست دادن شنوایی یا افزایش آستانه شنوایی است، یعنی صداهای کم به سختی شنیده می‌شوند. به غیر از این صدا، فشار خون را بالا می‌برد پس برای قلب مضر است. صدا باعث می‌شود در مکالمه و شنیدن صدای هشدار یا آژیرهای خطر دچار مشکل باشیم و خطرات بیشتری در کمین باشد. در نهایت خستگی، استرس و کاهش تمرکز از نتایج کار در محیط پر صدا است.

از نظر علمی صدا در شب بلندتر به نظر می‌رسد. یکی از علل آن، کم بودن صداهای زمینه است. علاوه‌بر این نیز تغییرات دمایی در شب باعث تغییر لایه‌های هوا و افزایش مسافت طی شده موج صوتی می‌شود. این مسئله باعث اختلال در خواب و اضطراب ناشی از صدا می‌شود. همان‌طور که در جنگ تحمیلی سوم (معروف به جنگ رمضان) دیدیم، صدای انفجارهای ناشی از حملات در شب سهمگین‌تر به نظر می‌رسید.

روش‌های کنترل صدا

شاید اولین روشی که در محیط پر صدا برای محافظت به ذهن شما بیاید استفاده از گوشی باشد، اما این آخرین راه و روش موقت است (شکل 7). اگر بتوانیم صدا را از محیط حذف کنیم موفق‌ترین کنترل را انجام داده‌ایم اما این کنترل ایده‌آل تقریبا امکان‌پذیر نیست، گاهی مهندسان با تغییرات در فرایندهای کاری یا تجهیزات، صدا را کاهش می‌دهند. اما معمول‌ترین راه کنترل مهندسی صدا، استفاده از روش محصورسازی منبع صدا، نصب جاذب و ساخت اتاق یا محفظه است. در کنار این روش‌ها با کاهش زمان قرارگیری در معرض صدا و معاینات دوره‌ای می‌توان از سلامت افراد مراقبت کرد. درنهایت استفاده از انواع گوشی‌های حفاظتی آخرین روش و موقتی به‌حساب می‌آید.

ارتعاش (Vibration)

احتمالاً تا به حال یک ماشین لباسشویی را دیده‌اید که موقع کار به شدت می‌لرزد یا حتی چندین سانتی‌متر هم جابه‌جا می‌شود (شکل 8)، علت این پدیده را می‌دانید؟

آیا در یک خودرو در حال حرکت یا ترافیک مطالعه کرده‌اید؟ پیش‌آمده که احساس تهوع یا سرگیجه به شما دست دهد؟ علت آن چیست؟ به نظر شما علت آن غذایی بوده که خورده‌اید یا اثر بینایی سطح مرتعش است؟

در محیط کار به دلایل مختلفی ارتعاش ایجاد می‌شود، بعضی از آن‌ها مانند چکش برقی بیشتر به ناحیه دست کاربر اثر می‌گذارند، بعضی دیگر مثل سوار شدن در یک کامیون در جاده در کل بدن احساس می‌شود. تماس مداوم با ارتعاش می‌تواند باعث آسیب به اعصاب، رگ‌ها، مفاصل و ستون فقرات شود (شکل 10).

روشنایی (Lighting)

به شکل 12 نگاه کنید، کدام ایستگاه کاری روشنایی مناسب دارد؟ از دیدگاه اصول طراحی روشنایی چه مشکلاتی را می‌توانید بیابید؟

روشنایی مناسب فقط برای «دیدن» نیست، بلکه برای «دیدنِ راحت، دقیق و ایمن» ضروری است. نور ناکافی یا نامناسب باعث خستگی چشم، سردرد، کاهش تمرکز، اشتباه در کار و افزایش خطر حوادث می‌شود.

انواع مشکلات روشنایی

روشنایی ناکافی: کمبود نور ضمن ایجاد مشکلات بینایی، فرد را مجبور به خم شدن یا نزدیک شدن بیش از حد به قطعه کار می‌کند. همچنین باعث دیده نشدن نقاط خطرناک می‌شود.

درخشندگی و خیرگی: بازتاب مستقیم نور از یک منبع یا یک سطح براق (مانند صفحه فلزی یا نمایشگر) به چشم باعث ناراحتی و کاهش دید موقت می‌شود.

ایجاد سایه: نصب و تنظیم نامناسب منابع نور باعث ایجاد سایه‌های مزاحم روی سطح کار می‌شود. برای جلوگیری از این مشکل بازطراحی محل نصب و تنظیمات منابع لازم است. کنتراست یا تضاد رنگی نامناسب باعث مشکل در بینایی و خستگی و کاهش دقت در کار می‌شود.

روش‌های بهبود روشنایی

برای بهبود روشنایی می‌توان تلفیقی از نور روز و نور مصنوعی (منابع نوری) را با هم به‌درستی استفاده کرد. فقط نباید از یاد برد در برخی فرایندها و انبارها از جنبه ایمنی به هیچ وجه نباید نور خورشید به داخل بتابد. گاهی اوقات تنها پاکسازی حباب‌های روشنایی و جایگزینی لامپ‌های سوخته می‌تواند به خوبی روشنایی را اصلاح کند و نیازی به طراحی مجدد نیست. فراموش نکنید نور زیاد علاوه‌بر مصرف انرژی و گرمایش بیش از حد محیط کارگاهی به آسیب بینایی هم منجر می‌شود، پس سیستم روشنایی خود را هوشمندانه طراحی کنید و به‌کار ببرید. برای آشنایی بیشتر با استانداردها به رمزینه سریع جواب موضوع استانداردهای روشنایی در محیط کار در ابتدای پودمان مراجعه کنید.

شرایط جوی محیط کار (گرما، سرما و رطوبت)

تا به‌حال در محیط کار، در حال تفریح یا تحصیل خود در شرایطی قرار گرفته‌اید که از نظر حرارتی نامطلوب باشد؟ چه علائمی در بدن و عملکرد ذهنی شما ایجاد شده است؟ (شکل 13)

بدن انسان برای عملکرد صحیح، باید دمای داخلی خود را در محدوده ثابتی (حدود 37 درجه سانتی‌گراد) نگه دارد.

شرایط جوی نامناسب در محیط کار می‌تواند این تعادل را برهم بزند و منجر به تنش گرمایی یا سرمایی شود.

عوارض سلامت ناشی از تنش‌های حرارتی در محیط‌های کاری گرم ریخته‌گری‌ها، خشک‌شویی‌ها یا کار در فضای باز در تابستان بدن برای خنک شدن به شدت عرق می‌کند. در این صورت بدن آب و املاح زیادی از دست می‌دهد. اگر این گرما کنترل نشود، می‌تواند باعث آسیب‌های گرمایی و جبران‌ناپذیر شود. در بدترین حالت گرمازدگی می‌تواند باعث به خطر انداختن جان افراد شود

یکی از مهم‌ترین عوارض ناشی از سرما، سرمازدگی و یخ‌زدگی است که در صورت بی‌توجهی می‌تواند باعث ایجاد آسیب‌های غیرقابل جبران شود. آیا می‌دانستید یکی از دلایل عدم تمرکز، محاسبات غلط، افزایش خطای انسانی و در نهایت ایجاد حوادث شغلی، شرایط نامناسب دمایی در محیط کار است (شکل 14)؟ سرما یا گرما علاوه‌بر عوارض جسمی، باعث پرخاشگری، مشکلات حافظه و تصمیم‌گیری می‌شوند.

پرتوها در محیط کار

تا به‌حال به این نکته دقت کرده‌اید که در محیط کار و زندگی ما بعضی از انواع انرژی توسط حواس ما قابل تشخیص نیستند اما در سکوت سلامت ما را تهدید می‌کنند. اگر حواس پنج‌گانه ما چیزی را حس نکنند، از کجا بفهمیم خطر وجود دارد؟

یکی از این انرژی‌ها پرتو است. برخی از پرتوها مانند نور مرئی با چشم قابل تشخیص هستند، برخی نیز مثل فروسرخ با افزایش گرمای پوست احساس می‌شود، همان حسی که در کنار بخاری تابشی دارید. در کره زمین انواع مختلفی از پرتوها براساس نوع انرژی وجود دارند. در شکل 16 طیف این امواج نشان داده شده است. برای پرتوهای خطرناک باید به «ابزار» اعتماد کنیم، نه حواس خودمان.

اثرات سلامتی پرتوها

بعضی از پرتوها انرژی کافی برای جدا کردن الکترون از اتم‌ها را دارند و به این دسته یون‌ساز می‌گویند. مهم‌ترین اثر این دسته سرطان‌زایی و جهش‌زایی آن‌ها است. پرتوهای ایکس، گاما و بخشی از طیف فرابنفش از این دسته هستند.

برخی از پرتوها همانند نور مرئی و فروسرخ با افزایش نوسانات ملکولی، دمای بدن را افزایش می‌دهند. افزایش حرارت باعث آسیب به چشم و سوختن پوست می‌شود. به‌عنوان مثال امواج جوشکاری باعث آسیب به چشم کارگران می‌شود که در آن میزان پرتو فروسرخ و فرابنفش زیادی تابش می‌شود.

دسته‌ای دیگر نیز طول موج بلند داشته و اغلب برای مخابره اطلاعات استفاده می‌شوند (به‌عنوان مثال آنتن‌ها و یا رادارها). برخی از خاصیت امواج برای تولید گرما استفاده می‌کنند (همانند ماکروفرها). پست‌های برق فشار قوی معمولاً امواج الکترومغناطیسی زیادی با فرکانس کم در اطراف خود تولید می‌کنند. خطرات آن‌ها بیشتر مربوط به عوارض حرارتی می‌شود.

سه اصل حفاظت در برابر پرتوها

برای کنترل پرتوها (به‌ویژه یون‌سازها) سه اصل ساده اما حیاتی وجود دارد:

• زمان: تا حد امکان زمان تماس را کوتاه کنید.
• فاصله: تا حد امکان فاصله خود را از منبع پرتو افزایش دهید. شدت پرتو با مجذور فاصله کاهش می‌یابد (شکل 17).
• حفاظ: بین خود و منبع پرتو، یک حفاظ مناسب قرار دهید (مانند محافظ صورت در جوشکاری برای پرتو فرابنفش).

حوادث اتمی

در جنگ رمضان به دلیل تجاوز دشمن به نیروگاه‌های اتمی در کشور (بی‌سابقه در تاریخ جهان)، نگرانی‌هایی در خصوص آلودگی‌های رادیواکتیو در مناطق مسکونی اطراف آن‌ها به وجود آمد. لازم است بدانیم در صورت آسیب به راکتورهای فعال حجم زیادی از آلودگی پرتویی، ناشی از ذرات رادیواکتیو (مثلاً ذرات آلفا) هستند. این ذرات تا زمانی که به داخل بدن وارد نشوند، کشنده نیستند اما خوردن و تنفس آن‌ها فاجعه بار خواهد بود.

پوست سالم در برابر بیشتر ذرات محافظ خوبی است و زخم‌ها را باید به سرعت پوشاند. پس علاوه‌بر اقدامات سه‌گانه که پیش‌تر توضیح داده شد، اقداماتی نظیر بستن روزنه‌های هوا در منازل، شست‌وشوی سطوح بیرونی مشکوک به آلودگی ذرات، اجتناب از آشامیدن و خوردن مواد غذایی در بازِ مشکوک به آلودگی ذرات (فقط بطری آب در بسته قبل از آلودگی و غذای بسته‌بندی)، شستن لباس و بدن در معرض هوا یا ذرات آلوده، استفاده از ماسک N95، تجویز قرص ید و پناه گرفتن در مرکز ساختمان‌های محکم و بتنی حداقل 48 ساعت بعد از انفجار، همگی می‌توانند نجات بخش باشند. البته نباید فراموش کرد که پیگیری اخبار و اطلاعیه‌های رسمی برای تخلیه ایمن محل و امدادرسانی بسیار مهم است. لازم به توضیح است که در صورت بروز حوادث اتمی جدی از شعاع یک  کیلومتری تا 20 کیلومتری در لحظه حادثه به سرعت در معرض تشعشعات قرار می‌گیرند و در ساعات بعدی حادثه براساس موقعیت جغرافیایی همانند، دره‌ها یا کوه‌ها و سرعت باد ذرات می‌توانند تا هزاران کیلومتر نیز پخش شوند. در هر صورت گفته شده است که بعد از 3 هفته از لحاظ حادثه، حضور انسان در این مناطق امکان‌پذیر است، با این حال نباید اصول ایمنی پرتوها را نادیده گرفت (شکل 18).

مخاطرات شیمیایی محیط کار

یک لحظه فکر کنید، یک ماده شیمیایی که در محیط کار شما وجود دارد نام ببرید؟ هوا یک ماده شیمیایی است که اگر با مواد غیرمعمولی یا مضر مخلوط شود می‌تواند باعث بیماری شود. آیا می‌توانید مثال‌هایی از ترکیبات غیرمعمولی یا مضر نام ببرید؟

در بسیاری از محیط‌های کاری، کارگران به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با مواد شیمیایی سروکار دارند. این مواد ممکن است به شکل جامد، مایع و گاز یا بخارات وجود داشته باشند و اگر از وجود آن‌ها اطلاعی نداشته باشیم و راه‌حل مناسبی برای کنترل پیاده نکنیم، سلامت و ایمنی شاغلان در محیط کار به‌طور جدی به خطر می‌افتد. مواد شیمیایی خطرناک تنها محدود به صنایع بزرگ نیستند؛ بلکه در کارگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها، انبارها، مشاغل خدماتی، هنری، آموزشی و حتی خانه‌داری نیز ممکن است وجود داشته باشند.

مهم‌ترین راه ورود مواد شیمیایی به بدن

ورود مواد شیمیایی به بدن انسان از راه‌های مختلفی انجام می‌شود؛ از طریق تنفس، جذب پوستی، تماس با چشم و خوردن تصادفی. به همین دلیل، حتی موادی که در نگاه اول بی‌خطر به نظر می‌رسند، در صورت استفاده نادرست یا تماس طولانی مدت در طی سال‌ها (که به آن مواجهه مزمن نیز می‌گویند) آسیب‌زا هستند.

اثر مواد شیمیایی بر سلامت

آیا تا به‌حال پیاز پوست گرفته‌اید یا در کنار کسی بوده‌اید که این کار را انجام دهد؟ چه احساسی دارید؟ برای اکثر افراد معمولاً آبریزش و سوزش شدید چشم ایجاد می‌شود. این پدیده یک اثر «حاد» از نوع تحریک چشم است. مواد زیادی در محیط کار هستند که اگر غلظت آن‌ها کافی باشد اثر حاد ایجاد می‌کنند و به سرعت باعث بروز علائم جدی مثل تهوع، سرگیجه، بی‌هوشی و حتی مرگ فرد می‌شود.

نوع دیگری از اثرات هم وجود دارد، که زمان طولانی‌تری برای نشان دادن عوارض نیاز دارد که به آن «مزمن» می‌گویند. به‌عنوان مثال اگر غذای پرچرب مصرف کنیم در بلندمدت به بیماری‌های قلبی - عروقی مبتلا می‌شویم. با همین رویکرد، مواد شیمیایی در محیط کار نیز می‌توانند به مرور زمان بیماری‌های مختلفی در افراد ایجاد کند که تا سالیان طولانی نهفته بماند و ایجاد هرکدام به نحوه و زمان تماس فرد و غلظت آن ماده بستگی دارد.

حدود مجاز مواجهه در محیط کار

برای اینکه بدانیم با چه سطحی از خطر تماس مواد شیمیایی در محیط کار روبه‌رو هستیم، سازمان‌های قانون گذار امور سلامت در کشورها حدود مجاز مواجهه با مواد شیمیایی را تدوین کرده‌اند. در ایران «مرکز سلامت محیط و کار» این استانداردها را تدوین کرده است و به‌صورت دوره‌ای به‌روزرسانی می‌کند. این حدود مجاز مواجهه با عنوان هایی همانند OEL و TLV و PELها در محیط کار شناخته می‌شوند.

براساس قوانین کشور صنایع باید به‌صورت سالیانه عوامل زیان‌آور محیط کار خود را اندازه‌گیری کنند و اطمینان حاصل کنند که سطوح مواجهه در حد استاندارد مجاز است.

در واقع صنایع با توجه به این اندازه‌گیری‌ها متوجه می‌شوند که در کدام قسمت خطرات بهداشتی وجود دارد و نیاز به کنترل‌های مهندسی، مدیریتی یا لوازم حفاظتی است. لازم به توضیح است این حدود مجاز مختص عوامل شیمیایی محیط کار نبوده و تمام عوامل زیان‌آور فیزیکی و ارگونومی (در ادامه آمده است) نیز حدود مجاز مواجهه دارند. برای دریافت دفترچه حدود مجاز مواجهه وزارت بهداشت ایران به رمزینه سریع جواب موضوع دفترچه استاندارد سال 1405 در ابتدای پودمان مراجعه نمایید.

شناسایی و کنترل مواد شیمیایی خطرناک در محیط کار

اولین قدم در کنترل خطرات شیمیایی، شناسایی صحیح مواد خطرناک است. بهترین راه شناسایی و شناخت یک ماده، مطالعه برگه اطلاعات شیمیایی مواد یا (SDS) MSDS است که اطلاعات مفیدی به کاربران ارائه می‌دهد.

کنترل خطر مواد شیمیایی در محیط کار می‌تواند در چندین مرحله صورت بگیرد. حذف یا جایگزینی مواد شیمیایی خطرناک همیشه در اولویت همه کنترل‌ها قرار دارد. اگر امکان‌پذیر نبود، اقدامات فنی یا برنامه‌ریزی همانند نصب سیستم‌های تهویه، محصورکردن کار، کاهش زمان تماس، چرخشی کردن کار و استفاده از وسایل حفاظت فردی می‌تواند کمک‌کننده باشد و ریسک بروز خطرات یا بیماری را کاهش دهد.

همواره به یاد داشته باشد که حتی بهترین تجهیزات و ایمن‌ترین موادها هم بدون آموزش صحیح و رفتار مسئولانه کارکنان، می‌توانند خطراتی را ایجاد کنند. رعایت بهداشت فردی، آشنایی با خطرات مواد شیمیایی، گزارش نشت‌ها و شرایط ناایمن، و اجرای دقیق دستورالعمل‌ها از مهم‌ترین عوامل پیشگیری از حوادث و بیماری‌های شغلی در خصوص مواد شیمیایی هستند.

اِرگونومی (تطبیق کار با انسان)

یک گوشی هوشمند را روی میز مقابل خود قرار دهید، به صندلی تکیه دهید بدون اینکه گوشی را در دست بگیرید بخشی از متن همین کتاب را در آن تایپ کنید. حالا بگویید چه حسی در دست، گردن و چشم‌های خود دارید؟ کدام قسمت سریع‌تر خسته شد؟ آیا می‌توانید با تغییر ارتفاع و زاویه یا فاصله احساس بهتری در کار داشته باشید؟

ارگونومی دقیقاً همین کار را می‌کند. «ارگونومی یعنی طراحی کار طوری که بدن کمترین درد و بیشترین بازده را داشته باشد، نه اینکه بدنمان را وادار کنیم با کار سازگار شود.»

عدم رعایت اصول ارگونومی باعث خستگی زودرس، کاهش تمرکز، افت کیفیت کار و در نهایت ایجاد بیماری‌های مفاصل، استخوان‌ها و ماهیچه‌ها و حتی ایجاد حوادث می‌شود.

ارگونومی علاوه‌بر شرایط فیزیکی بدن کارگر در مورد شرایط ذهنی، نیز اصول کاربردی ارائه می‌دهد تا خطای انسانی و خستگی به حداقل ممکن برسد (شکل 19). در واقع ارگونومی با دید محدودیت‌ها و قابلیت‌های انسانی در طراحی سخت‌افزار و نرم‌افزارها دخالت کرده و آن‌ها را بیشتر به انسان نزدیک می‌کند.

رعایت اصول ارگونومی و پیشگیری از آسیب‌های اسکلتی - عضلانی

بسیاری از دردهای کمر، گردن و مچ دست در محیط کار ناشی از «وضعیت‌های بدنی نامناسب»، «کار تکراری»، «حمل بار سنگین» و «اِعمال نیروی زیاد» است.

وضعیت بدن در هنگام کار

هر فرد در هنگام کار وضعیت بخصوصی به خود می‌گیرد. این وضعیت نشستن، ایستادن، دراز کشیدن و چمباتمه زده، بسته به نوع کار و زمان قرارگیری در این حالت تعیین‌کننده کار سالم یا آسیب زننده به بدن است. بهترین حالت، شکل خنثی در بدن است که تمام زوایای اندام‌های حرکتی به‌صورت طبیعی خود باشند (شکل 20).

در ایستگاه کار با رایانه یا نمایشگرها علاوه‌بر وضعیت بدن خنثی، نباید به‌صورت مداوم به صفحه نمایش خیره شد. در قانون 20-20-20 در کارهای چشمی و ثابت توصیه می‌شود کاربر در هر 20 دقیقه، 20 ثانیه به فاصله‌ای دور (20 فوت یا 6 متری) نگاه کند و بین کار کمی حرکات کششی انجام دهد (شکل 21).

حمل دستی بار

یکی از مهم‌ترین علت‌های کمردرد، بلند کردن نامناسب اجسام است. بلند کردن وزن زیاد، هول دادن، کشیدن، بلند کردن یا زمین گذاشتن مداوم بار است. اگر این حرکات با حرکات چرخشی کمر یا حالت‌های بدنی نامناسب همراه شود آسیب‌ها جدی‌تر می‌شود.

رعایت اصول صحیح حمل بار (تکنیک اسکات)

1- برنامه‌ریزی: مسیر حرکت را بررسی کنید (لیز نباشد، مانع نباشد).
2- پاها: پاها را به اندازه عرض شانه باز کنید تا تعادل حفظ شود.
3- زانو: زانوها را خم کنید (دقت کنید کمر خم نشود).
4- گرفتن بار: بار را محکم بگیرید و آن را کاملاً به بدن بچسبانید.
5- بلند شدن: با نیروی عضلات پا بلند شوید، نه با فشار به کمر (شکل 22).

توان انجام کار

تا به‌حال گرفتگی عضلات را تجربه کرده‌اید؟ زمانی که از ماهیچه‌هایی که آمادگی کافی ندارند کار فیزیکی زیادی خواسته شود فرایند تأمین انرژی بی‌هوازی انجام می‌شود و باعث  تجمع اسیدلاکتیک می‌شود که دردناک است.

در محیط کار نیز زمان‌هایی وجود دارد که ماهیچه‌ها به مدت طولانی در این وضعیت قرار می‌گیرند که دلیل بسیاری از آسیب‌های بلند مدت است. به‌عنوان مثال کار در بالای سر، انقباض طولانی‌مدت عضلات بدون استراحت همگی از کارهای ایستا (یا استاتیک) هستند که باعث آسیب می‌شود. در مقابل کارهای پویا (یا دینامیک) هستند که باعث افزایش ضربان قلب و تنفس می‌شود و در مقایسه آسیب کمتری ایجاد می‌شود.

ارگونومی شناختی (ذهنی) و کاهش خطای انسانی

تا به‌حال در شرایطی قرار گرفته‌اید که مجبور باشید تعدادی وظیفه متفاوت را در سرعت بسیار زیاد و در مدت کم انجام دهید. چه احساسی دارید؟ آیا مطمئن هستید که همه وظایف را به‌خوبی و بی‌نقص انجام می‌دهید؟

اینجاست که ارگونومی شناختی می‌تواند به کمک کاربر بیاید و بار کار ذهنی را برنامه‌ریزی و تنظیم کند. در محیط کار، مغز ما باید اطلاعات را پردازش کند. اگر محیط شلوغ باشد، علائم گیج‌کننده باشند یا نور و صدا آزاردهنده باشد، احتمال «خطای انسانی» و حادثه بالا می‌رود.

رعایت ارگونومی یعنی «کار هوشمندانه، نه کار سخت». با تنظیم صحیح ایستگاه کاری و رعایت وضعیت درست بدن و رعایت محدودیت‌های ذهن، نه تنها سالم می‌مانید، بلکه با انرژی بیشتری کار خواهید کرد.

تکامل تعامل انسان با فناوری و نقش ارگونومی در ساده‌سازی کار

برای درک تأثیر ارگونومی در طراحی، یک مثال را بررسی کنیم. در گذشته برای اینکه به رایانه یک دستور داده شود کاربر کدهایی را تایپ می‌کرد که زمان‌بر، خسته‌کننده بود و به دانش کدنویسی نیاز بود، بعدها کاربران با فعال کردن چند عملگر بسیار ساده‌تر دستورها را ایجاد می‌کردند، (مثلاً باز کردن یک پنجره و پیدا کردن فایل و باز کردن)، کمی بعد امکان جست‌وجو در پوشه‌ها در رایانه فراهم شد و نیاز به جست‌وجو به خاطر سپردن تمام مسیرها در ذهن را از میان برد. عصر هوش مصنوعی که همه مشاغل را دگرگون کرده است با تغییرات معنادار در کار با رایانه مواجهه شده‌ایم (شکل 25).

تمام این پیشرفت‌ها بدون آشنایی با توانایی ذهن و بدن انسان امکان‌پذیر نبود. ارگونومی یک دانش وسیع و کاربردی است که کار را ساده و ایمن می‌کند و بازده را افزایش می‌دهد. همه این‌ها با حفظ سلامت فرد و رعایت اصول بهداشت حرفه‌ای اتفاق می‌افتد.