متن کامل پودمان 3 الزامات محیط کار کلاس دهم هنرستان

واحد یادگیری 2: ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی و مدیریت سبز

مقدمه

محیط‌زیست خانه‌ای مشترک برای تمام موجودات زنده است که تعادل و بقای آن برای حیات ضروری است. در جهان امروز تخریب منابع طبیعی، آلودگی هوا، آب و خاک و تغییرات اقلیمی، از چالش‌های عمده‌ای هستند که سلامت موجودات و کیفیت زندگی نسل‌های بعدی را تهدید می‌کند.

محیط‌های کاری مختلف، بسته به نوع فعالیتی که در آن‌ها انجام می‌شود، می‌توانند منشأ آلاینده‌های متنوعی باشند. این آلودگی‌ها نه‌تنها بر سلامت کارکنان تأثیر می‌گذارند، بلکه می‌توانند به محیط‌زیست پیرامون نیز آسیب برسانند. شناخت انواع منابع آلودگی و راه‌های کنترل آن‌ها، اولین گام برای ایجاد یک محیط کار سالم و پایدار است.

استاندارد عملکرد

تشخیص و کنترل پیامدهای زیست‌محیطی در محیط‌های کاری و اجرای ارکان مدیریت سبز

ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی

هر فعالیت انسانی می‌تواند بر محیط‌زیست اثر بگذارد. ساخت یک کارخانه، استفاده از مواد شیمیایی، مصرف زیاد آب یا تولید دود و پسماند، همگی نمونه‌هایی از فعالیت‌هایی هستند که ممکن است پیامدهای محیط‌زیستی ایجاد کنند. به همین دلیل در بسیاری از پروژه‌ها پیش از شروع کار، پیامدهای احتمالی بررسی می‌شود.

پیامد محیط‌زیستی به تغییری گفته می‌شود که در نتیجه یک فعالیت در طبیعت ایجاد می‌شود. این تغییر ممکن است مثبت یا منفی باشد (شکل 8). برای مثال کاشت درخت در اطراف یک کارخانه می‌تواند اثر مثبت داشته باشد، زیرا به بهبود کیفیت هوا کمک می‌کند. در مقابل، تخلیه فاضلاب صنعتی در رودخانه می‌تواند اثر منفی داشته باشد و به موجودات زنده آسیب برساند.

در محیط‌های کاری، آشنایی با این پیامدها اهمیت زیادی دارد. وقتی کارکنان بدانند که یک فعالیت چه اثری بر طبیعت می‌گذارد، می‌توانند روش‌های بهتری برای انجام کار انتخاب کنند. برای مثال اگر بدانیم مصرف بیش از حد مواد شیمیایی باعث آلودگی آب می‌شود، می‌توانیم مقدار مصرف را کنترل کنیم یا از مواد کم‌خطرتر استفاده کنیم.

برای ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی معمولاً چند پرسش ساده مطرح می‌شود:

• این فعالیت چه نوع آلودگی‌هایی ایجاد می‌کند؟
• این آلودگی به کدام بخش از محیط‌زیست آسیب می‌زند؟ (هوا، آب، خاک یا سلامت انسان و سایر موجودات)
• آیا راهی برای کاهش این اثرات وجود دارد؟

با جواب دادن به این پرسش‌ها می‌توان بهتر تصمیم گرفت و از آسیب‌های احتمالی جلوگیری کرد. در بسیاری از صنایع، کارشناسان محیط‌زیست پیش از اجرای یک طرح، چنین بررسی‌هایی را انجام می‌دهند.

فرض کنید در اطراف یک مدرسه، تردد زیاد خودروها باعث ایجاد آلودگی هوا شده است. برای کنترل این مخاطره محیطی و حفظ سلامت دانش‌آموزان و کارکنان مدرسه اقدامات مختلفی می‌توان انجام داد، برای مثال می‌توان از تردد خودروهای دودزا در محدوده مدرسه جلوگیری کرد که مؤثرترین روش کنترل محسوب می‌شود. در مرحله بعد، می‌توان خودروهای کم‌آلاینده یا برقی را جایگزین خودروهای دودزا کرد. همچنین، استفاده از کنترل‌های مهندسی مانند ایجاد فضای سبز حائل بین خیابان و مدرسه و نصب سیستم تصفیه هوا در کلاس‌ها می‌تواند به کاهش میزان آلودگی کمک کند.

آموزش رانندگان و خانواده‌ها برای کاهش تردد غیرضروری و خاموش کردن خودرو هنگام توقف نیز نمونه‌ای از کنترل‌های مدیریتی است. در نهایت، استفاده از ماسک مناسب توسط دانش‌آموزان به‌عنوان تجهیزات حفاظت فردی مطرح می‌شود.

در این مثال، سلسله مراتب مدیریت مخاطرات محیطی توضیح داده شده است. این سلسله مراتب، مجموعه‌ای از روش‌های کنترل آلودگی‌ها است که به‌ترتیب شامل حذف خطر، جایگزینی، کنترل‌های مهندسی، کنترل‌های مدیریتی و تجهیزات حفاظت فردی هستند (نمودار 1). هرچه برنامه‌ها و اقدامات انجام شده در سطوح بالاتر این سلسله‌مراتب قرار گیرند، اثربخشی بیشتری در حفاظت از سلامت انسان و محیط‌زیست خواهند داشت.

مدیریت سبز و توسعه پایدار در محیط کار

توسعه پایدار: به نوعی از پیشرفت و توسعه گفته می‌شود که نیازهای انسان‌های امروز را تأمین کند، بدون آنکه توانایی نسل‌های آینده برای تحقق نیازهایشان را به خطر بیاندازد.

به بیان ساده، در توسعه پایدار انسان‌ها باید از منابع طبیعی مانند آب، خاک، جنگل‌ها، انرژی و مواد اولیه به‌گونه‌ای استفاده کنند که این منابع برای آیندگان نیز باقی بماند و محیط‌زیست دچار تخریب نشود.

در توسعه پایدار، سه موضوع، رشد اقتصادی و کسب درآمد، حفاظت از محیط‌زیست و سلامت و رفاه جامعه هم‌زمان مورد توجه قرار می‌گیرد (نمودار 2). بنابراین، توسعه پایدار فقط به تولید بیشتر یا کسب درآمد بالاتر محدود نمی‌شود، بلکه به سلامت و کیفیت زندگی انسان‌ها و حفاظت از طبیعت نیز اهمیت می‌دهد.

مدیریت سبز: رویکردی پیشگیرانه برای اداره یک کسب‌وکار است که هدف آن کاهش اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌های سازمان در راستای رسیدن به توسعه پایدار می‌باشد.

به عبارت ساده‌تر، مدیریت سبز به معنای اداره کردن محیط کار به‌گونه‌ای است که کمترین آسیب را به طبیعت برساند. این رویکرد شامل به‌کارگیری برنامه‌ها و اقداماتی است که علاوه‌بر کسب درآمد باعث صرفه‌جویی در مصرف انرژی و منابع طبیعی، کاهش تولید آلودگی و بهبود وضعیت بهداشت محیط کار می‌شود.

شیوه‌های مدیریت سبز را می‌توان در هر صنعتی، از تولید و خرده‌فروشی گرفته تا هتل‌داری و حمل‌ونقل، به‌کار برد. به شکل 9 نگاه کنید، در محیط‌های کاری اقدامات ساده بسیاری قابل انجام است که می‌تواند ما را به اهداف مدیریت سبز نزدیک کند. محیط‌های کاری که مدیریت سبز را اجرا می‌کنند، می‌توانند از مزایای مختلفی مانند محیط کار سالم‌تر، کاهش هزینه‌ها، بهبود اعتبار برند، افزایش وفاداری مشتریان و بهبود عملکرد بهره‌مند شوند.

براساس آیین‌نامه نظام مدیریت سبز سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران، شش شاخص برای مدیریت سبز در نظر گرفته شده است:

1- مدیریت مصرف آب یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدیریت سبز است. بسیاری از محیط‌های کاری مانند فعالیت‌های کشاورزی یا برخی از مشاغل صنعتی مقدار زیادی آب مصرف می‌کنند. استفاده از روش‌های نوین آبیاری، فناوری‌های جدید صنعتی، استفاده مجدد و بازیافت آب، تعمیر به‌موقع شیرهای آب و استفاده از تجهیزات کم‌مصرف می‌تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.

2- مدیریت مصرف انرژی نیز به معنای استفاده هوشمندانه از برق، گاز و سایر منابع انرژی است. خاموش کردن دستگاه‌ها در پایان کار، استفاده از لامپ‌های کم‌مصرف و بهره‌گیری از نور طبیعی، استفاده از سیستم هوشمند برای روشنایی و خاموش شدن خودکار تجهیزات، و حتی استفاده از انرژی‌های پاک همه از راه‌های صرفه‌جویی در انرژی هستند.

3- مدیریت پسماند و آلاینده‌ها برای جلوگیری و کاهش ورود آلودگی به محیط‌زیست بسیار ضروری است. در مدیریت سبز تلاش می‌شود پسماندها تا حد امکان تفکیک، بازیافت یا دوباره استفاده شوند. همچنین باید از انتشار دود، فاضلاب و مواد شیمیایی خطرناک جلوگیری شود. برای مثال، در یک کارخانه می‌توان کاغذ، پلاستیک و فلزات دورریز را جداگانه جمع‌آوری، استفاده مجدد و یا بازیافت کرد. همچنین خرید به اندازه نیاز، نگهداری صحیح مواد اولیه تا خراب نشوند و استفاده کامل از هر ماده، باعث کاهش هزینه و کاهش تولید پسماند می‌شود.

4- مدیریت مصرف سوخت وسایل‌نقلیه با هدف کاهش مصرف بنزین و گازوئیل و کم کردن آلودگی ناشی از وسایل نقلیه باید مورد توجه قرار گیرد. سرویس منظم خودروها، استفاده از خودروهای کم‌مصرف و برنامه‌ریزی درست برای رفت‌وآمدها می‌تواند مصرف سوخت را کاهش دهد. برای نمونه، یک شرکت می‌تواند برای کارکنان خود سرویس رفت‌وآمد گروهی در نظر بگیرد تا تعداد خودروهای شخصی کمتر شود.

5- مدیریت ساختمان‌ها و تجهیزات یعنی طراحی ساختمان‌ها و استفاده از وسایل به‌گونه‌ای که انرژی و منابع اولیه کمتری مصرف کنند و آلودگی کمتری نیز ایجاد نمایند. استفاده از پنجره‌های مناسب برای بهره‌گیری از نور و تهویه طبیعی، عایق‌بندی ساختمان و... نمونه‌های این مدیریت هستند. مثلاً در یک اداره برای مدیریت مصرف انرژی می‌توان از سامانه تهویه هوشمند استفاده و دمای بهینه را در زمستان (21-18 درجه سانتی‌گراد) و تابستان (25-22 درجه سانتی‌گراد) در محدوده مناسب تنظیم کرد.

6- آموزش و فرهنگ‌سازی با افزایش آگاهی افراد درباره اهمیت حفاظت از محیط‌زیست و تشویق آن‌ها به رفتارهای درست، ضامن دستیابی به همه شاخص‌های قبلی است.

گاهی تصور می‌شود که حفاظت از محیط‌زیست فقط وظیفه سازمان‌های بزرگ یا دولت‌هاست، اما واقعیت این است که بسیاری از تغییرات مؤثر از رفتارهای کوچک در محیط‌های کاری آغاز می‌شود. وقتی کارکنان بدانند چگونه در مصرف آب، انرژی و مواد اولیه صرفه‌جویی کنند، اجرای مدیریت سبز موفق‌تر خواهد بود. برای مثال، مدارس و سازمان‌ها می‌توانند با برگزاری کارگاه‌های آموزشی یا نصب پوسترهای آموزشی، افراد را به کاهش مصرف و بازیافت تشویق کنند.

قوانین و مقررات بهداشتی و زیست‌محیطی در محیط کار

در ایران، سازمان حفاظت محیط‌زیست مسئول نظارت بر فعالیت‌های صنعتی و اجرای قوانین زیست‌محیطی است و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز بر جنبه‌های بهداشتی محیط‌های کاری، کنترل آلودگی‌های تهدیدکننده سلامت انسان، مدیریت بهداشت محیط و نظارت بر کیفیت آب، هوا و مدیریت پسماندها نقش دارد.

هدف اصلی این مقررات، جلوگیری از بروز بیماری‌ها، آلودگی‌های محیطی و پیامدهای ناشی از بی‌توجهی به سلامت و بهداشت محیط است. برای مثال، اگر یک رستوران به بهداشت مواد غذایی توجه نکند، ممکن است باعث مسمومیت غذایی مشتریان شود. یا اگر یک تعمیرگاه مکانیکی پسماندهای روغنی خود را به فاضلاب بریزد، خاک و آب منطقه را آلوده می‌کند. بنابراین رعایت این مقررات نه‌تنها برای سلامت افراد، بلکه برای حفظ محیط‌زیست و جلوگیری از آلودگی‌های آب، خاک و هوا ضروری است. عدم رعایت این قوانین می‌تواند منجر به جریمه، توقف فعالیت یا تعطیلی محل کار شود.

علاوه‌بر قوانین ملی، استانداردهای بین‌المللی نیز وجود دارند که بسیاری از شرکت‌ها سعی می‌کنند آن‌ها را رعایت کنند. برای مثال استاندارد ISO14001 یک نظام مدیریت زیست‌محیطی است که به سازمان‌ها کمک می‌کند تا اثرات منفی زیست‌محیطی فعالیت خود را کاهش دهند (شکل 10). آشنایی با این قوانین و استانداردها برای هر فرد شاغل به خصوص در حوزه فنی و حرفه‌ای ضروری است.

سیستم مدیریت زیست‌محیطی

آشنایی با مقررات بهداشتی محیط کار: در ایران، هر کسب‌وکاری که می‌خواهد فعالیت کند، باید از «درگاه ملی مجوزها» (به آدرس https://mojavez.ir) پروانه کسب دریافت کند. مجوزهای ارائه شده در این درگاه با توجه به نوع مشاغل به دو گروه کلی «ثبت محور» و «تأییدمحور» تقسیم‌بندی می‌شوند. در حالی که مجوزهای ثبت محور (مانند مشاغل خانگی یا خدمات ترجمه) به‌صورت آنی و صرفاً با ثبت اطلاعات صادر می‌شوند، مجوزهای تأییدمحور (مانند باشگاه ورزشی، رستوران و آرایشگاه) مستلزم بررسی و تأیید توسط دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط هستند.

در خصوص مجوزهای صنفی که نیازمند دریافت «پروانه کسب» از اتحادیه‌های صنفی هستند، چنانچه فعالیت موردنظر مشمول «ماده (13) قانون مواد خوراکی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی» باشد، متقاضی باید «صلاحیت بهداشتی» خود را از طریق بازرسان بهداشت محیط دریافت نماید. بدین‌صورت که در این‌گونه مشاغل درگاه ملی مجوزها، جهت تأییدیه بهداشتی به سامانه سامح وزارت بهداشت متصل می‌شود، و با توجه به آدرس متقاضی، بازرس مستقر در نزدیک‌ترین مرکز بهداشت نسبت به بازرسی و انطباق محل با آیین‌نامه ماده (13) توسط چک‌لیست‌های مرتبط اقدام می‌کند و در صورت منطبق بودن تأیید می‌کند. برای مثال برخی از الزامات بهداشتی یک باشگاه ورزشی و یک پیرایشگاه در شکل 11 قابل مشاهده است. این فرایند در صورت اطلاع‌رسانی دقیق و آگاهی فرد متقاضی از آیین‌نامه یا چک‌لیست شغل موردنظر تقریباً 5 روز طول می‌کشد.

این پروانه نشان می‌دهد که محل کار شما حداقل استانداردهای بهداشتی و ایمنی را رعایت کرده است. اگر این مقررات رعایت نشود، کارفرما ممکن است جریمه شود، پروانه کسب او تعلیق شود یا حتی محل کارش پلمپ شود. بنابراین از همان ابتدا باید با این قوانین آشنا باشید و آن‌ها را جدی بگیرید.

بازرسی دوره‌ای و خوداظهاری: یکی از مهم‌ترین بخش‌های اجرای مقررات بهداشت محیطی، «بازرسی دوره‌ای» است. بازرسی یعنی کارشناسان بهداشت محیط به‌صورت دوره‌ای و براساس یک چک‌لیست مشخص برای هر شغل وضعیت بهداشتی محل کار شما را بررسی می‌کنند.

در طول بازرسی، کارشناس بهداشت محیط موارد مختلفی را بررسی می‌کند. این موارد شامل بهداشت فردی کارکنان، نظافت محیط کار، نحوه دفع زباله و فاضلاب، تهویه و روشنایی، وضعیت ابزار و تجهیزات و رعایت استانداردهای ایمنی است. اگر مشکلی پیدا شود، کارشناس آن را ثبت می‌کند و پس از ارائه آموزش‌های لازم به کارفرما اخطار می‌دهد که باید در مدت زمان مشخصی نقص را برطرف کند. اگر کارفرما اقدام نکند، ممکن است محل کار پلمپ شود.

علاوه‌بر بازرسی‌های دوره‌ای، یک روش دیگر به نام «خوداظهاری» وجود دارد. در این روش، کارفرما خودش وضعیت بهداشتی محل کار خود را در سامانه ثبت می‌کند و اعلام می‌کند که تمام استانداردهای لازم را رعایت کرده است. این کار معمولاً هنگام درخواست پروانه کسب یا تمدید آن انجام می‌شود. البته خوداظهاری به این معنا نیست که دیگر بازرسی نمی‌شوید؛ کارشناسان بهداشت محیط همچنان ممکن است به‌صورت سرزده یا دوره‌ای به محل کار شما مراجعه کنند و صحت اطلاعات شما را بررسی کنند (شکل 12).

برای آماده‌سازی محل کار خود برای بازرسی، باید ابتدا الزامات بهداشتی محیط کار خود را شناسایی کنید. برای مثال، در آشپزخانه‌ها به بهداشت فردی، الزامات بهداشتی ساختمان از جمله قابل شست‌وشو بودن کف و دیوارها، کنترل حشرات و بهداشت مواد غذایی توجه کنید. همچنین باید کارکنان خود را در مورد رعایت بهداشت فردی و بهداشت محیط آموزش دهید و مدارک آموزشی و کارت بهداشتی کارکنان را به کارشناسان بازرس ارائه دهید.

بنابراین وقتی می‌خواهید یک کسب‌وکار راه‌اندازی کنید یا در یک محیط کاری مشغول به کار شوید، باید بدانید که رعایت بهداشت محیط کار فقط یک توصیه نیست، بلکه یک الزام قانونی است.