متن کامل پودمان 2 الزامات محیط کار کلاس دهم هنرستان

واحد یادگیری 2: قوانین کار و بیمه

مقدمه

ورود به عرصه کار و اشتغال، علاوه‌بر مهارت و تخصص، نیازمند آگاهی از قوانین و مقررات حاکم بر محیط کار است. هر فردی که وارد بازار کار می‌شود، باید حقوق و وظایف خود و دیگران را بشناسد تا بتواند در محیطی ایمن، قانون‌مند و عادلانه فعالیت کند. آشنایی با قانون کار و مقررات مربوط به بیمه، از مهم‌ترین اصولی است که به حفظ حقوق کارگر و کارفرما و ایجاد نظم در محیط کار کمک می‌کند.

در این واحد یادگیری، هنرجویان با مفاهیم پایه قانون کار، حقوق و مسئولیت‌های کارگر و کارفرما، اهمیت بیمه و ضرورت رعایت اصول کار ایمن آشنا می‌شوند. این آگاهی به آنان کمک می‌کند تا با شناخت بهتر از قوانین و الزامات محیط کار، با اطمینان و مسئولیت‌پذیری بیشتری در مسیر فعالیت‌های شغلی گام بردارند و از حقوق قانونی خود به درستی صیانت کنند.

استاندارد عملکرد

بررسی قوانین کار و بیکاری و بیمه برابر با قوانین جاری کشور

ورود به دنیای کار هیجان‌انگیز است، اما بدون آگاهی از حقوق و وظایف ممکن است با مشکلات مواجه شویم. قانون کار به شما می‌گوید: در محیط کاری، چه کاری می‌توانید انجام دهید؟ چه حقوقی دارید؟ چگونه از خود محافظت کنید؟

هدف این واحد یادگیری آشنایی با محیط کار، قوانین، انواع حقوق و وظایف کارگر و کارفرما و یادگیری کار امن و اصولی است (شکل 8).

قانون کار چیست و چرا باید آن را بدانیم؟

فعالیت در محیط‌های کاری همانند زندگی و فعالیت‌های گروهی، مجموعه‌ای از بایدها و نبایدهاست که همه اعضا باید آن را رعایت کنند که اصطلاحاً به این بایدها و نبایدها قانون گفته می‌شود. این محیط‌ها دارای قوانینی هستند که باید به آن‌ها توجه داشت و مهم‌ترین آن، قانون کار است. قانون کار فعلی در سال 1369 به تصویب رسیده و از اول سال 1370 اجرایی شده است.

در واقع قانون کار مجموعه‌ای از قوانین است که حقوق و مسئولیت‌های کارگر و کارفرما را مشخص می‌کند. «قانون کار مثل چراغ راهنمایی برای دنیای کار است. به شما نشان می‌دهد چه کاری می‌توانید انجام دهید و چه حقوقی دارید.»

چرا باید قانون کار را بدانیم؟

• جلوگیری از سوءاستفاده: برخی افراد ممکن است کمتر تجربه داشته باشند و قانون کار کمک می‌کند حقشان را بدانند (شکل 9).
• آگاهی از حقوق: دستمزد، مرخصی، بیمه تأمین اجتماعی و ایمنی محیط کار.
• مسئولیت‌پذیری: فهم قوانین به شما کمک می‌کند از قوانین پیروی کنید و اشتباه نکنید.

پس: «وقتی حقوقت را می‌دانی، در کار و زندگی موفق‌تر هستی». قانون کار فقط درباره «حقوق» نیست؛ بلکه درباره مسئولیت‌ها هم هست.

هر رابطه کاری دو طرف دارد: کارگر و کارفرما. هر دو وظایفی دارند تا محیط کار سالم و عادلانه باشد.

داستان:

علی، هنرجوی رشته برق، در تابستان برای کارآموزی به یک کارگاه رفت. کارفرما به او گفت روزی 10 ساعت کار کند اما درباره دستمزد و بیمه توضیحی نداد. علی نمی‌دانست آیا این شرایط درست است یا نه؟

او از معلمش سؤالاتی را پرسید و بعد از راهنمایی او اینها را فهمید:

• ساعت کار قانونی محدود است.
• باید درباره دستمزد، توافق مشخص وجود داشته باشد.
• بیمه از حقوق مهم کارگر است.
• اضافه‌کاری شرایط خاصی دارد.

کارگر و کارفرما کیست؟ و چه وظایفی دارند؟

1- کارگر کیست؟

کارگر کسی است که در مقابل دریافت دستمزد برای فرد یا مجموعه‌ای (مانند شرکت) کار می‌کند. کارگر می‌تواند کار فنی، خدماتی، اداری یا تولیدی انجام دهد.
مثال: هنرجویِ برق که در یک کارگاه، سیم‌کشی انجام می‌دهد و حقوق می‌گیرد، کارگر محسوب می‌شود.

وظایف کارگر:

الف) مهم‌ترین وظایف قانونی کارگر عبارت‌اند از:

• انجام درست و کامل کاری که در قرارداد آمده و توسط کارفرما تعیین شده است.
• رعایت نظم و ساعات کاری تعیین شده (مانند ورود و خروج و حضور مرتب در محیط کار).
• رعایت مقررات و آیین‌نامه‌های کارگاه (مانند مقررات انضباطی).
• مراقبت از ابزار و وسایل کار.
• رعایت نکات ایمنی برای حفظ سلامت خود و دیگران.
• اتمام کار در بازه زمانی مشخص شده.
• تلاش برای انجام کار با بالاترین کیفیت و بیشترین دقت.

ب) وظایف اخلاقی کارگر

• مسئولیت‌پذیر باشد.
• با همکاران محترمانه رفتار کند.
• وقت‌شناس باشد.
• اگر مشکلی پیش آمد، محترمانه اطلاع دهد.
• مهارت‌های خود را افزایش داده و به کمک فناوری‌های روز دنیا، مهارت خود را به‌روز کند.
• با صداقت کار کند.
• با دیگران همکاری صمیمانه داشته و گروهی یا تیمی کار کند.
• به دیگران کمک کند تا آن‌ها نیز در محیط کار، رشد کنند.

مثال: هنرجویی که در تعمیرگاه، کار می‌کند باید هم کار را دقیق انجام دهد، هم ابزارها را سالم تحویل دهد و هم در محیط کار، مراقب ایمنی خود و دیگران باشد (شکل 10).

2- کارفرما کیست؟

کارفرما شخص حقیقی یا حقوقی است که کارگر به درخواست او و در مقابل دریافت دستمزد، برایش کار می‌کند.

کارفرما مسئول پرداخت حقوق، بیمه و رعایت قوانین کار است.

وظایف کارفرما:

الف) مهم‌ترین وظایف قانونی کارفرما

• پرداخت به‌موقع و کامل دستمزد کارگر.
• رعایت حداقل دستمزد قانونی.
• بیمه کردن کارگران نزد سازمان تأمین اجتماعی و همچنین محیط کار.
• تأمین ایمنی و بهداشت محیط کار.
• تهیه ابزارها و وسایل لازم کار.
• رعایت ساعت کار و قوانین اضافه‌کاری.
• همکاری در اعطای مرخصی‌های قانونی.

ب) وظایف اخلاقی و مدیریتی کارفرما

• برخورد محترمانه با کارکنان.
• ایجاد محیط کاری سالم و امن.
• آموزش صحیح به نیروهای تازه‌کار.
• شنیدن پیشنهادها و مشکلات کارگران و تلاش برای حل آن‌ها.
• ایجاد انگیزه و قدردانی از تلاش کارکنان و جلوگیری از افت بازدهی کار.

مثال: کارفرمای خوب فقط حقوق نمی‌دهد؛ بلکه علاوه‌بر ایمن‌سازی محیط کار، به رشد مهارت کارگر هم کمک می‌کند (شکل 11).

کارگاه، محیط کار و فضاهای جانبی

کارگاه چیست؟

کارگاه محلی است که کارگر به درخواستِ کارفرما یا نماینده او در آنجا کار می‌کند. در واقع کارگاه محلی است که در آن کار انجام می‌شود؛ مثل کارخانه، مغازه، شرکت، تعمیرگاه یا حتی یک کارگاه کوچک تولیدی.

فضاهای جانبی کارگاه

هر کارگاه فقط محل انجام کار اصلی نیست. علاوه‌بر فضای تولید یا انجام کار، بخش‌های دیگری هم وجود دارد که به آن‌ها فضاهای جانبی کارگاه گفته می‌شود. این فضاها برای راحتی، ایمنی، بهداشت و نظم محیط کار طراحی شده‌اند.

فضاهای جانبی مهم در یک کارگاه عبارت است از:

1- دفتر اداری: محل انجام کارهای اداری مانند: ثبت حضور و غیاب، حسابداری، تنظیم قراردادها و مدیریت کارگاه.

2- نمازخانه: محلی برای انجام فریضه نماز و عبادت که این فضا به آرامش روانی کارکنان کمک می‌کند.

3- انبار: محل نگهداریِ مواد اولیه، ابزار و تجهیزات، محصولات تولید شده. انبار باید مرتب، ایمن و دارای تهویه مناسب باشد.

4- رختکن: محلی برای تعویض لباس کار، نگهداری وسایل شخصی. وجود رختکن به نظم و بهداشت کمک می‌کند.

5- سرویس‌های بهداشتی: یکی از مهم‌ترین فضاهای جانبی که باید؛ تمیز باشد، آب سالم داشته باشد و به‌طور منظم نظافت شود. بهداشت محیط کار بسیار مهم است.

چرا فضاهای جانبی مهم هستند؟

• باعث نظم در کارگاه می‌شوند.
• سلامت جسمی و روانی کارکنان را حفظ می‌کنند.
• از بروز حادثه جلوگیری می‌کنند.
• محیط کار را حرفه‌ای‌تر می‌کنند.

فضاهای جانبی کارگاه کدام‌اند؟

دفتر اداری، نمازخانه، انبار، رختکن، سرویس بهداشتی، محل استراحت، محل کمک‌های اولیه، از فضاهای جانبی کارگاه محسوب می‌شوند.

قرارداد کار، انواع و نحوه اتمام قرارداد کار

قرارداد کار چیست؟

قراردادی است به‌صورت کتبی یا شفاهی که به استناد آن، کارگر، کاری را به‌صورت دائم یا موقت، در مقابل دریافت دستمزد برای کارفرما انجام می‌دهد. در واقع قرارداد کار یک توافق رسمی بین کارگر و کارفرماست که در آن مشخص می‌شود:

• چه کاری انجام شود؟
• چقدر دستمزد پرداخت شود؟
• ساعات کار چقدر باشد؟
• مدت همکاری چقدر باشد؟
• حقوق و تعهدات طرفین قرارداد چیست؟

به زبان ساده:

• قرارداد کار یعنی «قول و قرار قانونی برای کار کردن».

سؤال: آیا قرارداد شفاهی هم معتبر است؟

جواب: بله، طبق قانون حتی توافق شفاهی هم می‌تواند قرارداد محسوب شود.

اما قرارداد کتبی بسیار مطمئن‌تر و بهتر است. چون در صورت اختلاف، قابل اثبات است.

انواع قرارداد کار

1- قرارداد دائم: مدت مشخصی ندارد و همکاری همچنان ادامه‌دار است. یعنی ابتدای آن معلوم، ولی پایان آن مشخص نیست. معمولاً این نوع قراردادها با بازنشستگی کارگر به اتمام می‌رسد (شکل 12).

2- قرارداد موقت: برای مدت معین (مثلاً 6 ماه یا 1 سال) بسته می‌شود. یعنی ابتدا و انتهای آن مشخص است.

3- قرارداد کار معین: برای انجام یک کار مشخص بسته می‌شود. مثلاً نصب یک پروژه برق‌‌کشی خاص.

چه مواردی باید در قرارداد نوشته شود؟

یک قرارداد درست باید شامل این موارد باشد:

1- نام و مشخصات کارگر و کارفرما
2- نوع شغل و شرح وظایف
3- میزان دستمزد و مزایا
4- ساعات کار
5- محل انجام کار
6- مدت قرارداد
7- شرایط فسخ قرارداد
8- بیمه
9- نحوه حل و فصل اختلاف

قوانین و نکات حقوقی قرارداد کار

پایان قرارداد کار

پایان قرارداد کار ممکن است به دلایل مختلف رخ دهد، اما در هر صورت، قانون برای حفظ حقوق طرفین قوانین مشخصی دارد.

1- پایان قرارداد موقت

قرارداد موقت: قراردادی که برای مدت مشخص (مثلاً 6 ماه یا 1 سال) بسته شده است.

اتمام: با رسیدن به تاریخ پایان قرارداد، قرارداد به‌طور خودکار خاتمه می‌یابد.

2- پایان قرارداد دائم

قرارداد دائم: قراردادی که مدت مشخص ندارد.

پایان: تنها با فسخ قانونی قرارداد امکان‌پذیر است.

الف) موارد فسخ قرارداد توسط کارگر: ترک کار با اعلام قبلی (معمولاً 30 روز قبل) و عدم پرداخت حقوق یا شرایط غیرقانونی توسط کارفرما.

ب) موارد فسخ قرارداد توسط کارفرما: رعایت دلایل قانونی مانند کاهش تولید، تخلف کارگر یا بازنشستگی و ارائه اخطار کتبی و رعایت مدت زمان تعیین شده برای اطلاع.

3- خاتمه قرارداد با توافق طرفین

کارگر و کارفرما می‌توانند با رضایت دو طرف، قرارداد را قبل از موعد پایان دهند. در این صورت، معمولاً یک توافق کتبی انجام می‌شود تا حقوق هر دو طرف محفوظ بماند.

4- اتمام قرارداد به دلیل ترک کار یا استعفا

در صورت استعفا، کارگر باید اطلاع قبلی بدهد (معمولاً 30 روز)، کارفرما موظف است حقوق و مزایای قانونی تا زمان ترک کار را پرداخت کند.

5- اتمام قرارداد به دلیل بازنشستگی، فوت یا از کارافتادگی کلی

طبق قانون کار، اگر کارگر بازنشسته شود، فوت کند یا از کار افتاده کلی شود، قرارداد پایان می‌یابد و مستحق دریافت مزایای قانونی است.

عوامل تعلیق قرارداد کار

عوامل تعلیق قرارداد کار در شکل 15 نشان داده شده است.

نکات مهم برای هنرجویان

• همیشه نسخه‌ای از قرارداد و خاتمه آن را نزد خود نگه دارید.
• اگر قرارداد پایان یافت، حقوق قانونی (مانند دستمزد معوق، عیدی و مرخصی) باید پرداخت شود.
• فسخ قرارداد بدون رعایت قانون ممکن است مشکلات قانونی ایجاد کند.

دستمزد

دستمزد یعنی مبلغی که کارگر بابت کار خود از کارفرما دریافت می‌کند. این مبلغ حق قانونی کارگر است و باید طبق قانون و توافق پرداخت شود. دستمزد کمتر از مصوبه قانونی ممنوع است. نحوه پرداخت دستمزد ممکن است به‌صورت نقدی یا بخشی نقدی و بخشی غیرنقدی باشد (شکل‌های 16 و 17) و شامل بخش‌های زیر است:

1- حداقل دستمزد: قانون مشخص می‌کند کمترین مبلغی که کارگر می‌تواند دریافت کند و کارفرما نمی‌تواند کمتر از حداقل دستمزد پرداخت کند. حداقل دستمزد هر سال توسط شورای عالی کار تعیین می‌شود.

2- دستمزد توافقی: کارفرما و کارگر می‌توانند مبلغی بیشتر از حداقل دستمزد توافق کنند. این مبلغ باید کتبی یا شفاهی با رضایت دو طرف مشخص شود.

3- اضافه‌کاری: اگر کارگر بیش از ساعت قانونی کار کند، دستمزد اضافه‌کاری دارد. اضافه‌کاری باید با رضایت کارگر باشد و حداقل 40٪ بیشتر از ساعت عادی پرداخت می‌شود.

4- فوق‌العاده‌ها: شیفت شب 35٪+ از دستمزد ساعت عادی و نوبت کاری (شیفت‌ها) تا 22/5٪ در موارد مشخص

مثال: علی، هنرجوی برق دارای هر ساعت کار عادی به مبلغ 1/000/000 ریال و 2 ساعت اضافه‌کاری. اگر روزی 2 ساعت اضافه کار کند، نحوه محاسبه آن عبارت است از:

$1/000/000 \times 1/4 = 1/400/000$ مبلغ هر ساعت اضافه کار

$1/000/000 + (2 \times 1/400/000) = 3/800/000$ جمع دریافتی

شیفت شب: اگر در شب کار کند، $35 = \% 35 \times 100$ هزار تومان به دستمزد اضافه می‌شود.

نکات مهم

دستمزد باید به‌موقع و کامل پرداخت شود.

اگر پرداخت ناقص یا دیر باشد، کارگر حق دارد اعتراض کند یا به مراجع قانونی مراجعه کند.

مزایایی مانند اضافه‌کار یا پاداش براساس عملکرد کارگر پرداخت می‌شوند.

روش‌های پرداخت دستمزد

کارفرما می‌تواند حقوق کارگران را به چند روش پرداخت کند. قانون به این موضوع اشاره دارد تا پرداخت شفاف و منظم باشد.

1- پرداخت نقدی: کارگر پول خود را مستقیماً به‌صورت نقدی دریافت می‌کند. این روش در سال‌های گذشته، بیشتر رایج بود.

مزایا: سریع و راحت

2- پرداخت بانکی: حقوق به حساب بانکی کارگر واریز می‌شود.

مزایا: امن، قابل پیگیری و سریع

3- پرداخت غیرنقدی (در شرایط خاص): بعضی کارگاه‌ها بخشی از حقوق را به‌صورت کالا یا خدمات پرداخت می‌کنند (مثلاً غذا، پوشاک یا اسکان).

روش غیرنقدی نمی‌تواند جایگزین کامل دستمزد قانونی باشد.

4- پرداخت مبتنی بر عملکرد: در بعضی مشاغل، دستمزد بخشی از آن براساس کار انجام شده یا تعداد تولید محاسبه می‌شود.

مثال: تعداد سیم‌کشی، نصب دستگاه یا تولید قطعات

نکات مهم برای هنرجویان

• همیشه روش پرداخت را قبل از شروع کار بدانید.
• رسید دریافت حقوق را نگه دارید.
• اگر پرداخت ناقص یا با تأخیر باشد، حق دارید اعتراض کنید.
• حتی در روش‌های عملکردی، حقوق پایه نباید کمتر از حداقل قانونی باشد.

سطوح مزدی

مزد توافقی: کارگر و کارفرما می‌توانند مزد بالاتر از حداقل اداره کار تعیین کنند. در کارگاه‌های فاقد طرح طبقه‌بندی مشاغل انجام می‌شود.
پایه سنوات:
افزایش حقوق به ازای سابقه کار، با هر سال خدمات، مبلغی اضافه به مزد پایه افزوده می‌شود.
طرح طبقه بندی مشاغل:
مشاغل در گروه‌ها و درجات مختلف دسته‌بندی می‌شوند و مزد براساس مهارت و مسئولیت افزایش می‌یابد.

ساعت کار و اضافه‌کاری

ساعت کاری چیست؟

قانون برای اینکه کارگران دچار خستگی، بیماری یا آسیب نشوند، مدت زمان کار را مشخص کرده است. ساعت کاری یعنی مدت زمانی که کارگر طبق قرارداد باید کار کند.

در قانون کار برای کارهای عادی و یا سخت و زیان‌آور نیز ساعتی را مشخص نموده است.

طبق قانون کار، حداکثر ساعت کار عادی:

روزانه: معمولاً 8 ساعت (برای 5 روز در هفته حدوداً 8 ساعت و برای 6 روز در هفته حدوداً 7 ساعت و 33 دقیقه)
هفتگی: 44 ساعت در هفته

یعنی کارفرما نمی‌تواند بدون توافق و شرایط خاص، بیشتر از این مقدار از کارگر کار بخواهد.

اضافه‌کاری در کارهای عادی

اگر کارگر بیشتر از ساعت قانونی کار کند:

• باید با رضایت خودش باشد،
• دستمزد آن بیشتر از ساعت عادی است،
• معمولاً نباید از 4 ساعت در روز بیشتر شود.

اضافه‌کاری اجباری نیست.

ساعت کار در مشاغل سخت و زیان‌آور

برخی شغل‌ها به دلیل شرایط خطرناک، آلودگی، سر و صدا یا فشار جسمی، «سخت و زیان‌آور» شناخته می‌شوند.

مثال: کار در معدن، کار با مواد شیمیایی خطرناک، بعضی فعالیت‌های صنعتی سنگین، کار روی دریا، کار در سرما یا گرمای شدید

در این مشاغل، حداکثر ساعت کار:

روزانه: 6 ساعت
هفتگی: 36 ساعت

در این‌گونه مشاغل، کار بیش از این ساعت ممنوع اعلام شده و هدف این کاهش ساعت، حفظ سلامت کارگر است.

ساعت کار نوجوانان

گاهی نوجوانان برای یادگیری مهارت، کارآموزی یا کمک به خانواده وارد محیط کار می‌شوند. اما قانون برای حمایت از سلامت و آینده آن‌ها، محدودیت‌هایی تعیین کرده است.

نوجوان از نظر قانون چه سنی دارد؟ طبق قانون کار ایران:

افراد 15 تا 18 سال «کارگر نوجوان» محسوب می‌شوند و کار برای افراد زیر 15 سال ممنوع است.

کار شب برای کارگران نوجوان ممنوع است. هدف قانون، محافظت از رشد جسمی و روحی نوجوانان است.

پیام مهم برای هنرجویان

اگر در دوران هنرستان مشغول کار می‌شوید:

• حتماً از قانونی بودن شرایط مطمئن شوید.
• سلامت شما مهم‌تر از هر درآمدی است.
• یادگیری مهارت هدف اصلی این دوره است.

شرایط کار نوجوانان: برای نوجوانان این شرایط در نظر گرفته شده است:

ساعت کار کمتر: ساعت کار نوجوان باید کمتر از بزرگسالان باشد (روزانه نیم ساعت کمتر) و اضافه‌کاری برای آن‌ها مجاز نیست.

اولویت با تحصیل

کار نباید باعث ترک تحصیل یا افت شدید درسی شود. آموزش و مهارت‌آموزی مهم‌تر از درآمد کوتاه‌مدت است.

چرا قانون از نوجوانان حمایت می‌کند؟

چون نوجوانان در حال رشد جسمی هستند، تجربه کاری کمی دارند، ممکن است خطرات را کمتر بشناسند. بنابراین، قانون برای محافظت از آینده آن‌ها وضع شده است.

سؤال: کار نوجوانان با چه محدودیت‌هایی همراه است؟
جواب: ساعت کمتر، ممنوعیت کارهای سخت، معاینه پزشکی، حفظ تحصیل

نکات مهم: براساس قانون کار

ساعات کار برای افراد زیر 18 سال محدودتر است.
کارهای سخت برای نوجوانان ممنوع است.
استراحت بین کار ضروری است.
قانون کار برای محافظت از سلامت شماست، نه فقط برای تنظیم حقوق.

مرخصی

گاهی نیروی کار به‌دلایل مختلف اعم از رفع مسائل و مشکلات شخصی، امور تفریحی، پزشکی، اجتماعی، مذهبی و غیره نیاز به مرخصی دارد. انواع مرخصی‌ها عبارت‌اند از:

الف) مرخصی سالانه استحقاقی:

به ازای هر ماه کامل، 2/5 روز در ماه و برای یک سال به میزان 30 روز است و به تناسب مدت قرارداد و در صورتی که قرارداد کمتر از یک سال باشد، از میران آن کم می‌شود. مثلاً اگر قرارداد 6 ماهه باشد، مرخصی استحقاقی، در طول قرارداد، 15 روز خواهد بود. تاریخ شروع و پایان آن به‌صورت توافق میان کارگر و کارفرما است. این نوع مرخصی همراه با پرداخت حقوق و دستمزد معادل یک روز کاری، از طرف کارفرما است. به هرحال، کارگران از این 30 روز، باید 21 روز را استفاده کنند و فقط 9 روز، مجاز به ذخیره در سال هستند.

روزهای این نوع مرخصی، جزء سابقه کار برای بازنشستگی محسوب می‌شود.

مرخصی سالیانه کارگرانی که به کارهای سخت و زیان‌آور اشتغال دارند 5 هفته می‌باشد.

استفاده از این مرخصی، حتی‌الامکان در دو نوبت و در پایان هر شش ماه کار صورت می‌گیرد.

ب) مرخصی استعلاجی:

کارگرانی که بیمار یا مصدوم شده و امکان حضور کوتاه‌مدت یا بلندمدت در محل کار را ندارند، می‌توانند مدت مداوا و طول درمان را با تأیید پزشک معتمد سازمان تأمین اجتماعی، مرخصی بگیرند. در طول مرخصی استعلاجی، کارگر، حقوقی را دریافت نمی‌کند ولی می‌تواند با مدارک پزشکی به سازمان تأمین اجتماعی مراجعه و غرامت دستمزد ایام بیماری دریافت نماید. در صورت تأیید این سازمان، روزهای این نوع مرخصی نیز، جزء سابقه کار برای بازنشستگی محسوب می‌شود.

ج) مرخصی بدون حقوق:

هر کارگر می‌تواند با موافقت کارفرما، مدتی را بدون استفاده از مرخصی استحقاقی، از این نوع مرخصی استفاده نماید که در این صورت، دستمزدی به آن تعلق نمی‌گیرد. به‌عنوان مثال: هر کارگر می‌تواند از 2 سال مرخصی بدون حقوق برای تحصیل استفاده نماید و در صورت توافق قابل تمدید برای یک دوره دو ساله دیگر نیز خواهد بود. در طی این نوع مرخصی، قرارداد کار به حالت تعلیق در می‌آید.

د) مرخصی اضطراری:

کلیه کارگران در موارد ذیل حق برخورداری از سه روز مرخصی با استفاده از مزد را دارند:

ازدواج دائم کارگر، فوت بستگان درجه یک (شامل پدر، مادر، همسر و فرزندان)، به دنیا آمدن فرزند (برای پدر)

ه‍) مرخصی حج:

هر کارگر حق دارد به منظور ادای فریضه حج واجب در تمام مدت کار خویش فقط برای یک نوبت یک ماه به‌عنوان مرخصی استحقاقی یا مرخصی بدون حقوق استفاده نماید.

و) مرخصی ایام بارداری:

زنان شاغل، می‌توانند از 9 ماه مرخصی ایام بارداری با تأیید سازمان تأمین اجتماعی استفاده نمایند. برای مادرانی که دوقلو یا بیشتر به دنیا می‌آورند، این مدت زمان به 12 ماه افزایش می‌یابد. پس از پایان مرخصی زایمان، کارگر زن به کار سابق خود باز می‌گردد و این مدت با تأیید سازمان تأمین اجتماعی جزء سوابق خدمت وی محسوب می‌شود.

خلاصه‌ای از انواع مرخصی در شکل 18 قرار گرفته است.

انواع مرخصی در قانون کار

مرخصی سالانه استحقاقی

• هر ماه 2٫5 روز؛ سالانه 30 روز
• امکان ذخیره فقط 9 روز
• با حقوق کامل
• جزء سابقه بازنشستگی

مرخصی استعلاجی

• برای بیماری یا حادثه
• با تأیید پزشک تأمین اجتماعی
• حقوق توسط سازمان تأمین اجتماعی به‌صورت غرامت پرداخت می‌شود.
• جزء سابقه بازنشستگی

مرخصی بدون حقوق

• با موافقت کارفرما
• بدون حقوق
• امکان 4 سال مرخصی تحصیلی و قابل تمدید
• قرارداد در حالت تعلیق

مرخصی اضطراری

• 3 روز با حقوق
• برای ازدواج دائم، فوت بستگان درجه یک و تولد فرزند (برای پدر)

مرخصی حج

• یک‌بار در طول خدمت
• مدت یک ماه
• استحقاقی یا بدون حقوق

مرخصی بارداری

• 9 ماه برای مادر
• 12 ماه برای دوقلو یا بیشتر
• با تأیید تأمین اجتماعی
• بازگشت به کار پس از پایان مرخصی
• جزء سابقه خدمت

بیمه

قانون تأمین اجتماعی یکی از مهم‌ترین قوانین کاربردی در محیط کار است که اجرای درست این قانون توسط کارفرمایان، تأثیر زیادی در وضعیت بازنشستگی کارگران و برخورداری از حقوق و مزایا داشته و دانستن آن به همراه قانون کار برای کارگران و کارفرمایان به دلایل زیر ضروری و اثرگذار است:

1- آگاهی از حقوق و مزایای قانونی

نیروهای شاغل باید بدانند: حق بیمه چگونه محاسبه می‌شود؟ چه مزایایی شامل آن‌ها می‌شود (بازنشستگی، درمان، ازکارافتادگی، بیکاری)؟ چه خدماتی حق قانونی آن‌هاست و سازمان موظف به تأمین آن است؟ این آگاهی موجب احقاق حقوق کارکنان و جلوگیری از تضییع مزایای بیمه‌ای می‌شود.

2- حمایت‌های قانونی در زمان بیماری، حادثه، بارداری

کارگران باید بدانند: غرامت دستمزد ایام بیماری چگونه پرداخت می‌شود؟ شرایط مرخصی زایمان چیست؟ مزایای ازکارافتادگی چیست؟ این شناخت به کارکنان کمک می‌کند هنگام مواجهه با مشکل سلامت، بدون سردرگمی از حمایت‌های قانونی برخوردار شوند.

بیمه‌شدگان می‌توانند به سوابق خود دسترسی پیدا کنند. شکل 20 انوع روش‌های دسترسی به سوابق را نشان می‌دهد.

مراحل مشاهده سوابق بیمه در سایت تأمین اجتماعی

مشاهده جمع سوابق بیمه تأمین اجتماعی با کد دستوری

حق بیمه و انواع آن

حق بیمه مبلغی است که از حقوق و مزایای کارگران شاغل، کسر و به همراه سهم کارفرما، جمعاً معادل 30٪ پرداختی‌های مستمر و به‌صورت ماهیانه به حساب سازمان تأمین اجتماعی واریز می‌شود. کارفرما مکلف است 23٪ از این 30٪ را از حساب خودش پرداخت و 7٪ سهم کارگر را از حقوق و مزایای مشمول وی کسر و همه را یکجا به حساب این سازمان واریز کند.

مثلاً اگر فردی دستمزد مشمول ماهیانه‌اش 100/000/000 ریال باشد باید 7/000/000 ریال را از حقوق و مزایای کارگر کسر نموده و 23/000/000 ریال نیز بابت سهم کارفرما به آن اضافه و جمعاً معادل 30/000/000 ریال به تأمین اجتماعی پرداخت نماید.

انواع بیمه

1- بیمه اجباری: معمولاً کارگران و کارکنانی که تحت پوشش قوانین کار و تأمین اجتماعی هستند، مشمول بیمه اجباری‌اند. این بیمه شامل کارگاه‌های اجباری می‌شود (نرخ 30٪).

2- بیمه مشاغل آزاد: بیمه صاحبانِ حرف و مشاغل آزاد تأمین اجتماعی برخلاف بیمه اجباری توسط کارفرما انجام نمی‌شود. بلکه خودِ فرد، که دارای حرفه و شغلی است قراردادی را با این عنوان با سازمان تأمین اجتماعی منعقد می‌کند. همچنین این بیمه برای تمامی ایرانیان ارائه می‌شود که در داخل یا خارج از کشور فعال هستند.

صاحبان انواع مشاغل آزاد مثل مغازه‌داران، فروشندگان لباس و کیف‌وکفش، پزشکان، مهندسین، فریلنسرها و غیره می‌توانند این نوع بیمه را داشته باشند (براساس نرخ‌های سال 1405 شامل 14٪، 18٪ و 21٪ به‌علاوه 2٪ سهم دولت و همچنین 23٪ و 27٪ به‌علاوه 3٪ سهم دولت).

3- بیمه اختیاری: این نوع بیمه برای افرادی است که قبلاً بیمه بودند و اکنون تحت پوشش بیمه اجباری قرار ندارند یا نمی‌خواهند بیمه اجباری پرداخت کنند. (مثلاً استعفاء داده و کارفرمایی ندارد.) برای افرادی که حداقل یک ماه سابقه بیمه دارند مناسب است (نرخ 27٪).

در شکل 21 انواع بیمه و نحوه ثبت‌نام در آن‌ها را معرفی کرده است.

انواع خدمات تأمین اجتماعی

1- درمان

افرادی که تحت پوشش قوانین کار و تأمین اجتماعی قرار می‌گیرند از این نوع خدمت بهره‌مند می‌شوند. بیمه شده اصلی و خانواده تحت سرپرستی وی، در صورت استحقاق درمان از مزایای مراکز درمانی مستقیم یا غیرمستقیم تأمین اجتماعی استفاده می‌کنند.

سازمان تأمین اجتماعی دارای مراکز درمانیِ ملکی است که کلیه هزینه‌های درمانی در آن برای بیمه شدگان شاغل و همچنین بازنشستگان، به‌صورت رایگان است. علاوه‌بر این، افراد می‌توانند به سایر مراکز درمانیِ طرف قرارداد مراجعه و با پرداخت بخشی از هزینه‌های درمانی، از خدمات این نوع مراکز بهره‌مند شوند.

2- حوادث

با توجه به وجود خطرات جانی و آسیب‌های فیزیکی در محیط کار، کارفرمایان مکلف به بیمه افراد شاغل در کارگاه خود هستند تا در صورت بروز حادثه، هزینه‌های درمانی از طرف بیمه پرداخت شود. غرامتِ دستمزد ایام بیماری و حوادث ناشی از کار و غیرناشی از کار، به افرادی پرداخت می‌گردد که تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی باشند. لذا اهمیت پرداخت به‌موقع حق بیمه، کاملاً مشخص است.

3- بازنشستگی

افرادی که به سن مقرر در قانون رسیده باشند (مردان 62 سال تمام و زنان 55 سال تمام) و یا دارای سابقه کامل پرداخت حق بیمه باشند می‌توانند از مقرری بازنشستگیِ تأمین اجتماعی استفاده کنند. پرداخت مستمری بازنشستگی از طرف سازمان تأمین اجتماعی زمانی صورت می‌گیرد که کارگر شرایط لازم را کسب کرده و شاغل نباشد و بستگی به تعداد سال‌های سابقه پرداخت حق بیمه و نیز سن و جنسیت افراد دارد (معمولا کارگران زن، می‌توانند زودتر از کارگران مرد بازنشسته شوند) سابقه قانونی برای بازنشستگی 30 سال تمام است و افرادی که کمتر از این سابقه داشته باشند به نسبت سال‌های پرداخت حق بیمه، مشمول دریافت مستمری خواهند شد.

به‌عنوان مثال: اگر علی، دارای 30 سال سابقه پرداخت حق بیمه باشد و سن او نیز به سن قانونی بازنشستگی رسیده باشد و مبنایِ میانگین دو سال آخر پرداخت حق بیمه وی، 210/000/000 ریال بوده باشد، می‌تواند به‌صورت کامل مستمری دریافت نماید، ولی اگر او 20 سال سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشد، مستمری وی 140/000/000 ریال یعنی معادل دو سوم خواهد بود.

انواع بازنشستگی

1- بازنشستگی اجباری: برای کارگرانی که به سن قانونی بازنشستگی رسیده و در کارگاه مشمول قانون کار، شاغل بوده باشند.

2- بازنشستگی از کارافتادگی: برای افرادی که بنا به تشخیص کمیسیون‌های پزشکی سازمان تأمین اجتماعی، کلاً یا بعضاً، توانایی انجام کار را ندارند، درصد از کارافتادگی تعیین می‌گردد که این درصد در میزان پرداخت مستمری از کارافتادگی افراد مؤثر است.

3- بازنشستگی بازماندگان: بیمه‌شدگان یا مستمری بگیرانی که فوت نمایند، در صورت دارا بودن شرایط قانونی، به خانواده تحت سرپرستی وی، مستمری بازماندگان تعلق می‌گیرد (شکل 22).

بیمهٔ بیکاری

کارگران شاغل و دارای کارفرما، که به‌صورت غیرارادی بیکار می‌شوند مشمول دریافت مقرری بیمه بیکاری هستند. یعنی افرادی که آماده به کار هستند ولی بنا به دلایلی مانند: تعطیلی کارگاه، شرایط قهری و غیرمنتظره و بروز خسارت و آسیب ناشی از حوادث طبیعی (سیل، زلزله) و یا جنگ و نظایر آن، که از اختیار کارگر خارج است و امکان ادامه فعالیت وجود ندارد. در این شرایط، براساس قانون بیمه بیکاری، نیروی شاغل تحت حمایت قانونی قرار می‌گیرد و براساس میزان سال‌های پرداخت حق بیمه و نیز متأهل یا مجرد بودن، ماهانه مبالغی به حساب وی واریز می‌شود. این مدت کوتاه است و بسته به شرایط ذکر شده از 6 ماه تا حداکثر 50 ماه متفاوت است. جزئیات بیمه بیکاری در شکل 23 نمایش داده شده است.

فرد بیکار شده حداکثر یک ماه فرصت دارد تا به اداره کار (یا سامانه) مراجعه و درخواستِ بیکاری خود را ثبت نماید در غیر این صورت مشمول نخواهد بود. در طول مدت دریافت مقرری بیمه بیکاری، اگر کارگر موفق به پیداکردن کار جدیدی شود، یا اداره کار برای فرد شغلی پیدا نماید، یا فوت شود و یا به سن بازنشستگی برسد مقرری بیمه بیکاری قطع می‌شود (شکل 23).