درسنامه آموزشی پودمان 2 نگهداری سیستم‌های رایانه‌ای کلاس دهم شبکه و نرم افزار

آیا تا به حال اندیشیده‌اید

1- در محیط گرافیکی لینوکس چه قابلیت‌هایی وجود دارد؟
2- آیا امکان تایپ پارسی و استفاده از ویرایشگرها و برنامه‌های ارائه وجود دارد؟
3- نرم‌افزارهای لینوکس از کجا دریافت می‌شوند و به چه روشی باید نصب شوند؟
4- مدیران سرورها در خدمت‌رسان‌ها با کدام رابط لینوکس کار می‌کنند؟

از هنرجو انتظار می‌رود در پایان این واحد یادگیری

- بتواند وارد محیط گرافیکی شده و برنامه‌های معمول را اجرا کند.
- توانایی ایجاد سند پردازش متن و ارائه در محیط لینوکس به زبان پارسی را داشته باشد.
- نصب نرم‌افزار در سیستم عامل لینوکس را انجام دهد.
- وارد محیط متنی شده و امور ساده و نصب را در محیط متنی انجام دهد.

استاندارد عملکرد

ضمن آشنایی با رابط کاربری گرافیکی و متنی، توانایی اجرای برنامه‌ها، انجام تنظیم‌های لازم و نصب نرم‌افزارهای مورد نیاز را داشته باشد.

معرفی و استفاده از رابط کاربری گنوم

ورود به محیط کاری گرافیکی دبیان

با روشن شدن سیستمی که در مرحله قبل نصب شد صفحه ورود به دبیان را مشاهده خواهید کرد.

روی نام کاربری کلیک کرده و با رمزی که در زمان نصب مشخص کردید به محیط کاربری گرافیکی دبیان وارد شوید.

در اولین ورود ممکن است صفحه خوشامدگویی و تنظیم اولیه حساب‌ها را مشاهده کنید. در صورت نشان داده شدن صفحه خوشامدگویی مراحل را همانند تنظیم در نسخه زنده ادامه داده و صفحه خوشامدگویی را تکمیل کنید تا صفحه اصلی همانند شکل 41 را مشاهده نمایید.

در محدوده بالای صفحه که به آن نوار بالایی (Top bar) گفته می‌شود شامل سه بخش است:

Activities Button
Messaging Tray
System Status Area

خاموش کردن دبیان

همانند تصویر روی محدوده وضعیت سیستم (سمت راست بالا) کلیک کنید. گزینه power off با نماد و آیکون power را کلیک کنید و سپس گزینه ...Power off را کلیک و در نهایت Power off را تأیید کنید. (شکل 42)

مشاهده برنامه‌ها در دبیان

برای مشاهده برنامه‌های نصب شده در رابط گرافیکی بر روی گزینه Activities کلیک کنید. این قسمت چیزی شبیه به منوی استارت در ویندوز است. با زدن این گزینه نوار Dash فعال شود و می‌توانید از آن برای اجرای برنامه‌ها استفاده کنید (با زدن کلید ویندوز روی صفحه کلید نیز می‌توانید Dash را ظاهر کنید). (شکل 43)

با دقت در Dash متوجه آیکون Show Applications در سمت راست آن خواهید شد.

با ورود به Show Applications برنامه‌های دیگر را نیز مشاهده خواهید کرد. دقت کنید که می‌توانید با اسکرال ماوس یا با کلیک روی دو جهت چپ و راست صفحات بعدی را نیز مشاهده کنید. (شکل 44)

مشاهده فایل‌ها در دبیان و ساخت پوشه جدید

دکمه Activities را بزنید و سپس در نوار Dash آیکون Files را بزنید تا اجرا شود (دقت کنید همانند مدیریت وظایف در ویندوز در اینجا نیز با اجرای برنامه در نوار بالای صفحه گزینه Files نیز ظاهر می‌شود) (شکل 45).

اگر به نوار آدرس برنامه Files دقت کنید کلمه Home را مشاهده می‌کنید که به معنای بازشدن و مشاهده محتویات این مکان در برنامه Files است.

این مکان برای هر کاربر اختصاصی است و پوشه خانگی (Home Folder) نامیده می‌شود و شامل فایل‌ها و پوشه‌های مرتبط با کاربر است و پوشه‌های دیگر نیز در آن قرار دارند (شکل 47).

هر کدام از پوشه‌های داخل این پوشه برای یک هدف خاص تخصیص داده شده است و معمولاً برنامه‌ها این موضوع را رعایت می‌کنند. البته کاربر اجباری برای رعایت آن ندارد ولی معمولاً کاربران جهت نظم در نگهداری فایل‌ها این نظم را رعایت می‌کنند. (جدول 5)

جدول 5 - آیکون‌ها

آیکون	توضیح
Desktop	شامل محتویات موجود در میز کار است.
Documents	این پوشه جهت نگهداری اسناد کاربران است.
Downloads	این پوشه جهت نگهداری فایل‌هایی است که از اینترنت دانلود شده است.
Music	مکان نگهداری فایل‌های صوتی کاربر.
Pictures	مکان نگهداری فایل‌های تصویری کاربر.
Videos	مکان نگهداری فایل‌های ویدئویی کاربر.
Public	پوشه‌ای که محتویات آن در صورت فعال بودن امکان اشتراک فایل و پوشه برای دیگران قابل مشاهده خواهد بود.
Templates	قالب‌های قابل استفاده در ایجاد فایل جدید.

اکنون (با دابل کلیک ماوس) وارد پوشه Documents شده و با راست کلیک ماوس گزینه New Folder را بزنید و نام پوشه مورد نظر را وارد کنید. (شکل 48)

حذف موقت پوشه (انتقال به سطل بازیافت)

روی پوشه‌ای که ساخته‌اید راست کلیک کنید و گزینۀ Move to Trash را بزنید.

خالی کردن سطل بازیافت (حذف کامل موارد منتقل شده به سطل بازیافت)

برنامه Files را اجرا کنید و به نوار کناری پنجره دقت کنید و گزینه Trash را مشاهده می‌کنید. روی آن یک بار کلیک کنید تا محتویات آن را مشاهده کنید. (شکل 50)

روی گزینه Trash کلیک راست کنید و گزینه Empty Trash را انتخاب کرده و پاسخ مثبت بدهید تا سطل بازیافت خالی شود (دقت کنید با این کار محتویات از سطل بازیافت حذف خواهد شد.)

ساختار فایل سیستم و انواع FAT

در استفاده از سیستم عامل ساختار ذخیره فایل برای کاربران بسیار اهمیت دارد. به شیوه و ساختار مدیریت و ذخیره فایل‌ها و پوشه‌ها در لینوکس فایل سیستم (File System) می‌گویند. فایل سیستم شامل هارد دیسک، محل‌های ذخیره و اشتراک شبکه، فلش‌ها یا درایوهای دیسک فشرده و موارد مشابه می‌باشد و به عبارتی هرآنچه در آن امکان ذخیره و بازیابی فایل وجود داشته باشد را می‌توان بخشی از فایل سیستم به حساب آورد.

هارد دیسک در سیستم عامل‌ها را می‌توان مانند یک دفتر بسیار بزرگ که به چند بخش (پارتیشن) تقسیم شده است در نظر گرفت. در هر بخش درچند صفحه ابتدایی آن جدولی با چند ستون رسم شده است که عنوان، صفحه و نقطه شروع و پایان یک موضوع در آن ثبت شده است. بقیه صفحه‌های هر بخش با خطوط شماره‌گذاری شده است.

حال فرض کنید با مدادی که در دست دارید متنی را با عنوان انشا در یک صفحه خاص یادداشت می‌کنید و در جدول ابتدای هر بخش دفترتان ل ذخیره فایل) آن را یافته و می‌توانید آن را بخوانید. به این صفحات ابتدایی که جدول آدرس‌ها و مکان‌های فایل‌ها در آن مشخص می‌شود جدول تخصیص فضا به فایل یا همان File Allocation Table و به اختصار FAT گفته می‌شود.

معمولاً هر سیستم عامل قالب (Format) مخصوص به خود را برای شیوه ذخیره روی حافظه جانبی دارد و هر کدام از سیستم عامل‌ها نوع جدول تخصیص فایل یا همان FAT مربوط به خودش را دارد، مثلاً ویندوز دارای ReFS ،NTFS ،FAT32 ،FAT16 و... است. در مورد لینوکس نیز FATهای متفاوتی ارائه شده است.

از جمله می‌توان ext4، ext3 ،ext2 ،Btrfs ،XFS و... را نام برد که هر کدام دارای مزایا و معایب مربوط به خود هستند. کاربران در ظاهر ممکن است هیچ وقت متوجه نوع FAT یک پارتیشن نشوند اما محدودیت‌ها و یا مزایای آن را در طول کار با آن حافظه تجربه خواهند کرد. به عنوان نمونه در ویندوز امکان ایجاد یا کپی فایل بزرگ‌تر از 2 گیگابایت در پارتیشن با FAT16 یا 4 گیگابایتی در FAT32 وجود ندارد. به همین دلیل بعضی کاربران اعلام می‌کنند که در هنگام سعی برای کپی فایل ایزو 8 گیگابایتی در بعضی فلش‌ها با وجود فضای خالی چند ده گیگابایتی، با خطای کمبود فضا مواجه می شوند.

اگر هر لینوکس به روش متفاوتی فایل‌ها و پوشه‌ها را نشان دهد، کاربران لینوکس‌های مختلف دچار سردرگمی خواهند شد. به همین دلیل در انواع لینوکس‌ها، فایل سیستم به صورت یک ساختار سلسله مراتبی برای سازماندهی فایل‌ها و پوشه‌ها طراحی شده است و همه لینوکس‌ها آن را تا حد زیادی رعایت می‌کنند. وقتی کاربر وارد فایل سیستم می‌شود ابتدا در بالاترین سطح تعدادی پوشه و یا فایل را می‌بیند. در این پوشه‌ها ممکن است تعداد دیگری فایل یا پوشه دیگر باشد و الی آخر. در تصویر زیر این ساختار نشان داده شده است. (شکل 51)

به بالاترین سطح که با نشانه / نشان داده می‌شود ریشه فایل سیستم (File system Root) گفته می‌شود. نام ریشه برای این ساختار علاوه بر مفهوم کاربردی دارای یک نگاه ظاهری نیز می‌باشد. جهت درک بهتر کافی است کتاب را 180 درجه بچرخانید و به تصویر نگاه کنید! بله تقریباً یک ساختار درخت مانند را می‌بینید که دارای شاخه‌ها، برگ‌ها، تنه و ریشه است! دقت کنید که به پوشه‌ها هم در لینوکس شاخه (Directory) می‌گویند.

نقطه اتصال

همان‌طور که به درخت می‌توان یک شاخه جدید از درختی دیگر را پیوند زد، در فایل سیستم لینوکس هم می‌توان این پیوند را ایجاد کرد. به عنوان نمونه وقتی یک فلش دیسک را به سیستم متصل می‌کنید، تا لحظاتی قبل شاخه‌ها و فایل‌های این فلش جدا از ساختار فایل سیستم شما بوده‌اند. اما با اجرای چند فرمان (که البته در محیط گرافیکی به صورت خودکار انجام می‌شود) این حافظه نیز به ساختار فایل سیستم شما پیوند داده شده و به یکی از شاخه‌های فایل سیستم شما متصل می‌شود. این شاخه‌ای که فلش شما به آن متصل شده است و از طریق آن می‌توانید به محتویات فلش دسترسی پیدا کنید را نقطه اتصال می‌نامند. در مراحل بعدی استفاده از فلش را مشاهده خواهیم کرد. فعلاً به درک مفهوم آن بسنده می‌کنیم.

مشاهده پوشه خانگی در فایل سیستم

برنامه Files را باز کنید. اکنون در این برنامه گزینه Other Locations را بزنید و در آن آیکون دیسک با نام Debian GNU/Linux را انتخاب و وارد آن شوید. به نام این پوشه‌ها دقت کنید و آن‌ها را با تصویر ساختار فایل در صفحه قبل مقایسه کنید. پوشه‌ای به نام Home را یافته و وارد آن شوید. وارد پوشه‌ای با نام کاربری که در زمان نصب ایجاد کرده‌اید شوید. در این قسمت چه پوشه‌هایی قابل مشاهده است؟ شباهت آن با صفحه اولی که با باز کردن برنامه Files مشاهده کردید چیست؟

بخش تنظیمات دبیان

دبیان مانند همه سیستم عامل‌ها بخشی برای تنظیمات دارد. برای ورود به بخش تنظیمات می‌توانید به سادگی با کلیک راست بر روی دسکتاپ گزینه settings را انتخاب کنید یا از بخش سینی سیستم در منوی بالایی استفاده کنید و یا با ورود به بخش Activities و تایپ کلمه Settings وارد بخش تنظیمات شوید.

اگر دقت کنید آیکون تنظیمات بسیار شبیه به بقیه سیستم عامل‌ها و نماد آن یک چرخ دنده است. (شکل 52)

افزودن صفحه کلید پارسی

در صورتی که بخواهید به زبان فارسی در برنامه‌های لینوکس دبیان چیزی را یادداشت کنید نیاز به تنظیم و اضافه نمودن صفحه کلید فارسی خواهید داشت. برای انجام این کار ابتدا وارد تنظیمات شوید و در نوار کناری سمت چپ (sidebar) گزینه Keyboard را انتخاب کنید. (شکل 53)

در بخش Input Sources روی + کلیک کنید. (شکل 54)

روی گزینه More (که با سه نقطه عمودی مشاهده می‌شود) کلیک کرده و سپس گزینه Other را بزنید تا زبان‌های قابل اضافه شدن را مشاهده کنید.

از گزینه‌های موجود Persian را یافته و روی آن کلیک کنید و سپس روی کلید Add را که اکنون فعال شده است کلیک کنید (می‌توانید جهت تسریع در جست‌وجو چند حرف کلمه Persian را تایپ کنید) (شکل 55).

اکنون ورودی صفحه کلید فارسی نیز به دبیان اضافه شده است. برای تغییر زبان ورودی صفحه کلید می‌توانید با ماوس از گزینه ظاهر شده در سینی سیستم زبان را تغییر دهید. جهت انجام کار با صفحه کلید می‌توانید از کلید ترکیبی Winkey + Space نیز استفاده کنید. (شکل 56) 

اجرای برنامه مرورگر FireFox

منوی Dock را ظاهر کرده و با کلیک روی آیکون Firefox (در سمت چپ) آن را اجرا کنید. (شکل 57)

مجموعه برنامه‌های open office در لینوکس

در دنیای اوپن سورس مجموعه‌ای بسیار شبیه به مایکروسافت آفیس وجود دارد که معروف به openoffice باشد. لینوکس‌های مختلف نسخه‌هایی از این برنامه با نام‌های مشابه را ایجاد کرده‌اند. در دبیان هم مجموعه اوپن آفیس با نام LibreOffice وجود دارد که می‌توانید از آن‌ها به صورت رایگان استفاده کنید. (شکل 58)

ایجاد قالب پیش‌فرض (الگو) برای ساخت فایل جدید پردازش متن

برنامه LibreOffice Writer را باز کنید و تغییرات مورد نظری که می خواهید را وارد کنید.

اکنون از منوی File گزینه Save As را زده و در مسیر Home پوشه Templates را انتخاب کنید. (شکل 61)

در بخش Name عبارت NewWordFile را تایپ نموده و کلید Save را بزنید.

اکنون برنامه LibreOff ice Writer را ببندید. با انجام این مراحل فایل الگوی NewWordFile را در پوشه Templates ذخیره نموده‌اید.

حال برنامه Files را باز کنید و به Documents وارد شوید.

روی فضای خالی کلیک راست کنید. گزینه جدیدی به نام New Document ظاهر شده است. روی آن کلیک کنید.

اکنون در گزینه‌های موجود نمونه‌های موجود در پوشه الگوها را مشاهده می‌کنید.

در بخش اول این فعالیت شما الگوی NewWordFile را ایجاد کرده‌اید و اکنون با این گزینه می‌توانید در هر مکان دیگری از آن فایل‌ها به عنوان الگو استفاده کنید. برای این کار روی گزینه NewWordFile کلیک کنید تا یک نسخه جدید از الگو در این مکان ایجاد شود.

تغییر تصویر پس زمینه دبیان

بر روی دسکتاپ کلیک راست کرده و گزینه change Background را انتخاب کنید. با این کار در واقع گزینه Appearance را از بخش تنظیمات اجرا کرده‌اید. اکنون تصویر مورد نظر را برای پس زمینه دسکتاپ تنظیم کنید. (شکل 62)

تنظیم وضوح صفحه نمایش دبیان

در بخش تنظیمات به گزینه Displays بروید. (شکل 63)

با استفاده از گزینه Resolution وضوح مورد نظر را مشخص و تأیید کنید.

استفاده از فلش در دبیان

شیوه استفاده از فلش در رابط کاری گرافیکی در دبیان بسیار شبیه به سیستم عامل‌های دیگر است. تنها تفاوتی که ممکن است در این مجموعه تمرین‌ها مشاهده کنید مربوط به محیط شبیه‌سازی در برنامه ماشین مجازی است. هنگامی که دبیان در حال اجرا در ماشین مجازی است به رایانه واقعی خودتان فلش متصل کنید، با اتصال فلش برنامه ماشین مجازی از شما می‌پرسد که می‌خواهید فلش به سیستم واقعی شما وصل شود یا به یکی از ماشین‌های مجازی در حال اجرا متصل شود؟ (شکل 64)

با انتخاب ماشین مجازی دبیان، چند ثانیه بعد پیام اتصال فلش به دبیان را مشاهده خواهید کرد و می‌توانید از برنامه Files به محتویات آن دسترسی داشته باشید. اکنون فلش به دبیان شما متصل شده است. با استفاده از برنامه Files محتویات فلش را مشاهده کنید.

اضافه نمودن فونت جدید به دبیان

فایل فونت مورد نظر را در فلش کپی کنید.

فلش را به سیستمی که ماشین مجازی دبیان در آن در حال اجراست متصل کنید.

برنامه ماشین مجازی از شما در مورد اینکه حافظه فلش به کدام سیستم متصل شود خواهد پرسید. گزینه ماشین مجازی دبیان را انتخاب و تأیید نمایید.

روی فایل فونت مد نظرتان دابل کلیک کنید پنجره مشابه تصویر مقابل را مشاهده خواهید نمود (ما فونت ایران نستعلیق را برای این تمرین استفاده کرده‌ایم) (شکل 65)

با زدن گزینه Install دبیان این فونت را به سیستم شما اضافه خواهد کرد.

اکنون سعی کنید در برنامه پردازشگر متن با فونت جدید چند کلمه تایپ کنید. (شکل 67)

نصب نرم‌افزار در لینوکس

معمولاً برای اجرای یک برنامه در هر سیستم عاملی حداقل سه مرحله انجام می‌شود:

1- ترجمه کدهای برنامه‌نویسی به فایل‌های دودویی آن سیستم عامل
2- نصب برنامه‌های پیش‌نیاز برای اجرای برنامه اصلی
3- نصب برنامه اصلی و اجرای آن

برنامه‌ها در دنیای open source رایگان هستند و حتی کد برنامه‌نویسی آن‌ها در اختیار همه کاربران است.

معمولا با مراجعه به سایت این برنامه‌ها می‌توان پوشه کامل فایل‌های آن برنامه را در قالب یک بسته درون یک فایل فشرده دانلود کرد که معمولا شامل انواع فایل‌های کد برنامه‌نویسی و موارد مورد نیاز آن می‌باشد. به همین دلیل در دنیای متن باز عبارت بسته یا پکیج (Package) را برای اشاره به نرم‌افزارها و برنامه‌ها به کار می‌برند.

بعد از دانلود پکیج مورد نظر با انجام سه مرحله گفته شده به راحتی می‌توان از برنامه مورد نظر استفاده کرد. اما انجام این سه مرحله کمی پیچیده و حتی در مواردی برای افراد متخصص هم وقت‌گیر است. به خصوص مرحله اول، نیاز به داشتن داده‌ها و اطلاعات تخصصی برنامه‌نویسی گسترده‌ای دارد متخصصان در طول سال‌های گذشته برای ساده‌تر شدن کار در اولین قدم سعی کردند که مرحله 1 را خودشان برای کاربران انجام دهند.

روال کار بدین صورت بود که تمام برنامه‌های مورد نیاز را ترجمه می‌کردند و فایل‌های ایجاد شده را در جایی از اینترنت برای دانلود قرار دادند و هر سیستم عامل پسوند خودش را برای مشخص شدن فایل‌های دودویی ایجاد کرد. به عنوان نمونه فایل‌های اجرایی دبیان پسوند deb را دارند. به جایی که فایل‌های ترجمه شده را در آن قرار می دهند منبع (Source) یا مخزن (Repository) گفته می‌شود. شما می‌توانید با مراجعه به بخش دریافت برنامه‌های دبیان به آدرس packages.debian.org فایل‌های منبع و نسخه دودویی برنامه‌ها را برای سخت‌افزار خودتان دریافت کنید.

با اینکه مشکل مرحلۀ اول و ترجمه سورس کدها به عنوان پر دردسرترین مرحله انجام شده بود، اما مرحلۀ دوم و نصب پیش نیازها برای کاربران وقت‌گیر و مشکل‌ساز بود. فرض کنید می‌خواهید یک بازی را نصب کنید. همیشه قبل از انجام بازی باید برنامه‌های دیگری را نصب کنید تا آن بازی قابل اجرا باشد. به نوعی اجرای بازی شما وابسته به وجود آن برنامه‌ها است. به این موضوع Dependency یا وابستگی گفته می‌شود.

اما موضوع فقط به این سادگی نیست! فرض کنید برنامه شما برای اجرا به برنامه 1 و 2 نیاز دارد. حال باید برنامه 1 را نصب کنید اما خود برنامه 1 به برنامه 11 و 12 و 13 نیاز دارد و برنامه 2 برای اجرا به برنامه 22 و 23 نیاز دارد و آن برنامه‌ها نیز خودشان به برنامه‌های دیگری نیاز دارند و ناگهان با درختی از وابستگی‌ها (Dependency Tree) روبه‌رو خواهید شد.

اما خوشبختانه در طول سال‌های گذشته برای این مشکل نیز راه حلی پیدا شد. متخصصان در توزیع‌های مختلف لینوکس برنامه‌ها و ابزارهایی برای مدیریت نرم‌افزارهای نصب شده ایجاد کردند به عنوان نمونه در دبیان ابزاری به نام (Advance Package Tools) APT ایجاد شد که خودش با داشتن آدرس منابع و مخازن، به صورت خودکار تمام مراحل نصب را می‌تواند انجام دهد.

در نتیجه کافی است به نسخه گرافیکی این ابزارها وارد شده و نام برنامه مورد نظر را جست‌وجو کنید. سپس گزینه نصب را کلیک کرده، این ابزار خودش فایل‌های دودویی مناسب را از منابع تعریف شده دریافت می‌کند و نصب را انجام می‌دهد، برنامه آماده اجرا است.

نصب برنامه در دبیان

قبلاً گفته شد که برنامه اصلی مدیریت پکیج‌ها در دبیان APT نام دارد. رابط گرافیکی متصل به این ابزار در لینوکس‌ها و یا حتی نسخه‌های متفاوت از یک لینوکس هم ممکن است متفاوت باشد و در ادامه اصلی‌ترین رابط گرافیکی که تقریبا در همه دبیان‌ها موجود است را برای نصب یک نرم‌افزار به کار می‌گیریم.

نصب در محیط گرافیکی: برای نصب به این روش گزینه Software را از «دش» اجرا کنید. بعد از اجرا به راحتی از طریق دسته‌بندی یا جست‌وجو می‌توانید برنامه موردنظر را یافته و روی آن کلیک کنید تا توضیحات آن را مشاهده کنید و در صورت تمایل با زدن گزینه install نصب نرم‌افزار موردنظر را انجام دهید.

نصب محیط توسعه برنامه‌نویسی پایتون: همان‌طور که می‌‌دانید محیط توسعه idle جهت برنامه‌نویسی پایتون مورد استفاده قرار می‌گیرد در ادامه و با مراحل زیر می‌توانید این برنامه را نصب کنید.

وارد بخش برنامه‌ها شوید.

در مجموعه برنامه‌ها گزینه Synaptic Package Manager را یافته و اجرا کنید. (شکل 68)

در زمان اجرای برنامه‌هایی که سطح دسترسی بالاتری نیاز دارند از شما درخواست ورود رمز خواهد شد اگر درخواست رمز نشان داده شد رمز را وارد کرده و تأیید کنید.

در شروع این برنامه راهنمای سریعی به شما نمایش داده خواهد شد آن را ببندید و ادامه دهید.

با باز شدن این برنامه پنجره زیر را برای ادامه کار دارید (شکل 69).

اگر اولین بار است که این برنامه را باز کرده‌اید یا تغییری در منابع برنامه ایجاد شده است، لازم است تا از برنامه مدیریت بسته‌ها بخواهیم دسترسی به منابع و لیست برنامه‌های منابع را نوسازی کند. برای این کار کافی است درحالی که به اینترنت متصل هستید گزینه Reload را بزنید تا به‌روزرسانی انجام شود. (شکل 70)

اگر در پنجره نمایش نتایج جست‌وجو، به سمت چپ نام برنامه‌ها دقت کنید برای بعضی از برنامه‌ها کادر تأیید (CheckBox) سمت چپ آن‌ها خالی است. این حالت به این معنی است که این برنامه برای نصب در دسترس است (در مخازن شما موجود است) اما بر روی این دبیان نصب نیست. اگر این کادر تأیید باشد (و به صورت پر شده باشد) به معنای نصب بودن آن پکیج یا برنامه است. (شکل 71)

جهت ادامه کار ابتدا گزینه Search را زده و در آن عبارت idle را تایپ نموده و تأیید کنید اکنون در پنجره نتایج پکیج‌های موجود یافت شده را مشاهده می‌کنید. (شکل 72)

در این پنجره با اسکرول گزینه idle را یافته و با کلیک روی کادر تأیید (دقیقاً باید روی مربع سمت چپ نام برنامه مورد نظر) کلیک کنید و از منوی شناور ظاهر شده گزینه Mark For Installation را بزنید. (شکل 73)

ممکن است در این مرحله به شما گفته شود که برای اجرای این برنامه باید برنامه‌های مورد نیازش را نیز نصب کنید. اگر می‌خواهید ادامه دهید باید این پیام را با زدن Mark تایید کنید تا آن برنامه‌های مورد نیاز هم برای نصب علامت زده شوند. (شکل 74)

اکنون کادر تایید خالی هر برنامه یک نشانگر کوچک را نشان می‌دهد که به معنی آماده بودن برای شروع نصب است. (شکل 75)

برنامه‌هایی را هم که می‌خواهید حذف کنید با کلیک روی کادر آن‌ها و زدن گزینه Mark For Removal آماده حذف می‌شود و در کادر کنار نام آن برنامه یک علامت ضربدر ظاهر خواهد شد.

برای ادامه نصب و اعمال تغییرات گزینه Apply را بزنید. صفحه‌ای ظاهر می‌شود که خلاصه تصمیم‌های شما از نصب‌ها و حذف‌ها و تغییراتی که قرار است انجام شود را می‌توانید می‌بینید. حتی میزان دانلود مورد نیاز را نیز می‌توانید مشاهده کنید و تصمیم لازم را بگیرید. (شکل 76)

اگر مطمئن هستید گزینه Apply در این قسمت را بزنید تا پکیج‌های مورد نیاز از مخازن (از روی ایزو یا از اینترنت) دریافت شده و فرایند نصب و حذف برنامه‌ها انجام شود.

در ادامه دریافت بسته‌های مورد نیاز از مخازن شروع شده و بسته به تنظیمات و تعداد برنامه‌ها بعد از مدتی پیام موفقیت‌آمیز بودن نصب را مشاهده می‌کنید.

اکنون نصب به پایان رسیده است و با زدن گزینه Close این کادر را بسته و از مدیریت بسته‌ها خارج شوید. (شکل 77)

اگر همه چیز درست پیش رفته باشد و خطایی رخ نداده باشد می‌توانید با مراجعه به بخش برنامه‌ها و جست‌وجوی IDLE برنامه را اجرا کنید. (شکل 78)

برای شروع می‌‌توانید عبارت print (“Hello World”) را تایپ کنید و کلید Enter را بزنید تا مطمئن شوید برنامه درست نصب شده است. (شکل 79)

نصب برنامه با استفاده از فایل نصب در دبیان

بعضی مواقع برنامه مورد نظر ما در مخازن دبیان موجود نیست اما سایت همان برنامه فایل نصب دبیان را برای دانلود قرار داده است. به عنوان نمونه برنامه visual Studio code که یکی دیگر از رابط‌های توسعه برنامه‌نویسی است که در مخازن معمول دبیان نیست. در ادامه این برنامه را با دریافت فایل نصب از سایت سازنده نصب کنید.

برنامه firefox را اجرا نموده و به سایت دریافت برنامه به آدرس زیر رفته و فایل با پسوند deb که مخصوص دبیان است را دانلود کنید.

https://code.visualstudio.com/download

برای انجام این کار روی لینک Deb با معماری x64 کلیک کنید تا دریافت فایل شروع شود.

بعد از اتمام دریافت به پوشه دانلود رفته و بر روی فایل دانلود شده با پسوند deb راست کلیک کرده و گزینه Open with را انتخاب کنید. (شکل 81)

در گزینه‌های موجود گزینه Software install را پیدا کنید و انتخاب کنید و با زدن گزینه open این فایل را باز کنید. (شکل 82)

صفحه‌ای مشابه صفحه روبه‌رو را مشاهده خواهید نمود:

گزینه install را کلیک کنید (در صورت درخواست دسترسی رمز را وارد کرده و تأیید کنید) (شکل 83)

در صورتی که همه مراحل درست پیش برود نصب به پایان رسیده و گزینه open را مشاهده خواهید کرد.

ضمناً آیکون دسترسی به برنامه در لیست اپلیکیشن‌ها نیز قابل استفاده خواهد بود. (شکل 84)

کار در محیط متنی و ترمینال لینوکس

رابط متنی در لینوکس

در ابتدای ایجاد سیستم عامل‌ها، فرمان مورد نظر را در جایی که به آن ترمینال (Terminal) گفته می‌شود، تایپ و با زدن کلید Enter اجرا می‌کردند، که در واقع پوسته و رابط متنی سیستم عامل محسوب می‌شد.

اگرچه امروزه رابط‌های گرافیکی نیز قابل استفاده هستند اما به دلایلی همچنان کار با رابط متنی برای متخصصین در اولویت است.

مزایای رابط متنی: مهم‌ترین مزیت رابط متنی حجم و نیاز بسیار کمتر آن به پردازنده و حافظه اصلی است. این موضوع به خصوص وقتی که قرار است یک سرور در مرکز داده (datasenter) اجاره شود اهمیت پیدا می‌کند. چون نیاز کمتر رابط متنی به حافظه یا پردازنده، باعث کاهش هزینه خواهد شد. همین موضوع در مورد هزینه حجم مصرفی اینترنت برای کار با محیط گرافیکی نیز صدق می‌کند. وقتی سرور در مرکز داده در اینترنت است، اگر قرار باشد یک فرمان در رابط گرافیکی اجرا شود، باید تصویر دسکتاپ و محیط گرافیکی آن نیز دریافت شود و در چند ساعت کار تقریباً معادل مشاهده آنلاین یک فیلم با کیفیت HD حجم اینترنتی مصرف خواهد شد. حال فرض کنید همین کارها در رابط متنی انجام شود که مصرف اینترنت در حد چت متنی خواهد بود و این موضوع اگر سرعت اتصال نیز کم باشد بسیار مهم‌تر خواهد شد.

جنبه دیگر که از موارد قبلی اهمیت بالاتری دارد بحث ناامنی محیط گرافیکی است. رابط‌های گرافیکی به دلایل مختلف مانند حجم بالا و کدهای مختلف که هنوز به صورت کامل اشکال‌زدایی نشده‌اند معمولاً دارای خطاها و باگ‌های ناشناخته خطرناکی هستند که حتی ممکن است باعث نفوذ به سرور بشوند.

علاوه بر موارد گفته شده این نکته نیز باید ذکر شود که بعضی برنامه‌ها فقط در محیط متنی قابل اجرا هستند اما بدیهی است تمام موارد گفته شده درباره سرورهای خدمت‌رسان است و بحث سیستم دسکتاپی که برای امور گرافیکی روزمره در حال کار است ممکن است درست در نقطه مقابل باشد به عنوان نمونه کار با برنامه طراحی و ترسیم و تولید انیمیشن‌های سه بعدی در محیط متنی جای بحث ندارد.

معایب رابط متنی: مهم‌ترین آن نیاز به دانستن و حفظ تایپ دستورها و یادگیری قواعد متنی برای کار با آن است. البته اگر از افرادی که به محیط متنی مسلط هستند راهنمایی گرفته شود، یادگیری آن را به مراتب راحت‌تر و کارآمدتر از محیط‌های مختلف گرافیکی می‌دانند.

در نهایت آنچه که به نظر می‌رسد بهترین گزینه می‌تواند این باشد که برای سرورهای راه دور بیشتر با محیط متنی کار کنید و برای سیستم‌های خانگی و دسکتاپ از محیط گرافیکی استفاده نمایید.

روش‌های اجرای رابط متنی

همۀ رابط‌های گرافیکی در درون خودشان برنامه ترمینال را دارند که در واقع همان رابط متنی قابل اجرا در محیط متنی است. این برنامه در دبیان از بخش اپلیکیشن‌ها قابل اجرا است. اما در صورتی که می‌خواهید فقط با رابط متنی کار کنید می‌توانید نسخه standard را نصب کنید.

استفاده از برنامه ترمینال جهت کار با رابط متنی

از بخش اپلیکیشن برنامه Terminal را یافته و اجرا کنید. (شکل 85)

با باز شدن Terminal پنجره‌ای شبیه به تصویر مقابل را مشاهده می‌کنید که در انتهای خط علامتی در حال چشمک زدن است. در این نقطه می‌توانید فرمان‌ها را وارد کنید و با زدن کلید Enter آن را اجرا کنید. به این نقطه خط فرمان (Command Prompt) گفته می‌شود. در پنجره ترمینال علامت $ را در خط فرمان مشاهده می‌کنید. این علامت نشان می‌دهد که ترمینال با دسترسی کاربر معمولی فرمان‌ها را اجرا خواهد کرد. (شکل 86)

فرمان "whoami" را (با حروف کوچک) در خط فرمان تایپ کنید و کلید Enter را بزنید. با این کار فرمان اجرا شده و خروجی فرمان را مشاهده خواهید کرد (شکل 87) (دقت کنید این فرمان در واقع خلاصه پرسش من چه کسی هستم به زبان سیستم است)

در صورتی که می‌خواهید اطلاعات بیشتری دریافت کنید می‌توانید فرمان who را نیز اجرا کنید. (شکل 88)

خالی کردن صفحه ترمینال از خروجی‌های فرمان های قبلی

در زمان کار با ترمینال ممکن است زیاد شدن خطوط کمی برای شما اذیت کننده باشد. در این حالت با اجرای فرمان clear می‌توانید متن‌های قبلی را پاک کنید. (شکل 89)

فعال‌سازی کاربر ریشه برای کار در ترمینال

برای اجرای فرمان‌ها در سطح بالاتر باید کاربر اصلی در لینوکس را فعال کنید. این کاربر به نام کاربری root شناخته می‌شود.

در ترمینال فرمان زیر را اجرا کنید.

- sudo passwd root

ابتدا رمز کاربر فعلی خواسته می‌شود آن را وارد کنید و Enter بزنید.

اگر رمز کاربر اولیه را درست وارد کرده باشید، اکنون رمز جدید برای کاربر ریشه خواسته می‌شود رمز را وارد کنید و Enter بزنید و مجدداً تکرار رمز خواسته می‌شود مجدداً همان رمز را وارد کنید و Enter بزنید با دریافت پیغام موفقیت‌آمیز بودن رمز کاربر ریشه فعال شده است. (شکل 90)

اکنون می‌توانید با فرمان تغییر نقش کاربر (Switch User) و ورود رمز به حالت کاربر ریشه سوئیچ کنید و ترمینال را در حالت ریشه فعال کنید. برای این کار دستور زیر “su root“ را زده و رمز ریشه را که ایجاد کردید را وارد کنید.

بعد از رفتن به حالت سطح دسترسی بالا به پای فرمان دقت کنید. علامت # در پای فرمان ظاهر شده است که نشان‌دهنده بالا رفتن سطح دسترسی است. وجود # مشخص می‌کند که در سطح دسترسی root هستید.

اصول اولیه اجرای فرمان‌ها در لینوکس

هر دستور رابط متنی حداقل دارای سه بخش کلی است که با یک یا چند فاصله خالی از هم جدا می‌شوند: Command   Options   parameters

دستور (Command): خود فرمان که معمولاً با حروف کوچک نوشته شده است و معمولاً حروف اختصاری یک یا چند کلمه است.
اختیارات دستور (Options) (سوئیچ فرمان): با این قسمت می‌توانیم شیوه اجرای فرمان را اختصاصی‌تر کنیم که با کاراکتر - و  - - مشخص می‌شود.
پارامترها (parameters): ورودی و خروجی‌های فرمان مانند فایل‌های مورد نظر
ls (فرمان مشاهده List محتویات): ترمینال را باز کرده و در پای فرمان ls را تایپ کنید و Enter را بزنید محتویات پنجره روبه‌رو را مشاهده خواهید کرد. (شکل 92)

اکنون بار دیگر فرمان را با یک سوئیچ جدید وارد کنید (دقت کنید ابتدا فرمان ls است و سپس فاصله خالی و بعد از آن یک خط فاصله ساده و حرف l است که باید بخوانید "ال اس دش ال"، دقت کنید "ال اس منهای ال" خوانده نشود!) (شکل 93).

ls - l

حال کلید Enter را بزنید و خروجی را با اجرای قبلی مقایسه کنید.

یادداشت کنید خروجی دستور چه تغییری کرده است؟

اکنون سوئیچ all) a) را استفاده کنید و تفاوت را مشاهده و یادداشت کنید. (شکل 94) ls - a

اکنون فرمان را با دو سوئیچ a و l هم‌زمان اجرا کنید. خروجی این فرمان ترکیبی از خروجی سوئیچ l و سوئیچ a است.

روش‌های تسریع تایپ فرمان‌ها

تایپ درست حروف فرمان‌ها و به خاطر سپردن آن‌ها در ابتدا کمی سخت به نظر می‌رسد. به خصوص تایپ کلمات یا اسامی فایل‌های با نام طولانی ممکن است وقت‌گیر باشد و اشتباه تایپی در حین تایپ نیز مشکل مضاعف ایجاد کند. به همین دلیل چند ابزار ساده برای راحت‌تر شدن کار ایجاد شده است.

اجرای روش‌های تسریع در تایپ فرمان: در ترمینال کلیدهای جهت‌دار بالا و پایین را بزنید و یادداشت کنید چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا می‌توان از این امکان برای اجرای سریع آخرین فرمان اجرا شده، بدون نیاز به تایپ مجدد استفاده کرد؟

حال فرض کنید می‌خواهید فرمانی که برای تشخیص نسخه هسته لینوکس کاربرد دارد را اجرا کنید اما فقط دو حرف اول آن را به خاطر دارید که un است و بقیه فرمان را فراموش کرده‌اید.

- در پای فرمان حروف un را تایپ نموده و سپس دو بار متوالی کلید Tab را بزنید، چه اتفاقی می‌افتد؟ نتیجه را یادداشت کنید.

راهنمای فرمان‌ها

معمولاً در زمان کار با ترمینال نیاز به راهنمای یک فرمان پیدا می‌شود. راهنمای سریع و خلاصه فرمان‌ها معمولاً با سوئیچ h_ یا helpـ ـ ظاهر می‌شود. اما ممکن است نیاز به اطلاعات کامل‌تری داشته باشید و فرصت استفاده از منابع دیگر نیز نباشد. در این موارد می‌توانید از فرمان man (خلاصه کلمه Manual) استفاده کنید.

مشاهده راهنمای کامل فرمان: در تمرین‌های قبلی فرمان history را استفاده نمودید. برای مشاهده راهنمای این فرمان دستور زیر را اجرا کنید:

man history

با این کار وارد راهنمای متنی فرمان history می‌شویم. با کلیدهای جهت‌نما و صفحات بعد و قبل می‌توانید متن را جابه‌جا کنید. بعد از مطالعه می‌توانید با زدن کلید q از این راهنما خارج شوید.

ساخت پوشه در ترمینال

وارد ترمینال شوید.

با فرمان ls محتویات فعلی را بررسی کنید.

فرمان زیر را برای ساخت پوشه‌ای به نام myfolder اجرا کنید. (شکل 97)

mkdir myfolder 

با فرمان ls محتویات را بررسی کنید. چه تغییری مشاهده می‌کنید؟

برای ورود به پوشه از فرمان cd (مخفف Change Directory) استفاده کنید. (شکل 98)

cd myfolder

اکنون فرمان pwd را اجرا کنید و خروجی را یادداشت کنید.

مشاهده ساختار فایل سیستم در ترمینال

ریشه ساختار فایل سیستم با نام / شناخته می‌شود. با توجه به این موضوع ترمینال را باز کنید و با فرمان زیر وارد ریشه شوید.

cd /

اکنون در این مکان می‌توانید برای دیدن ساختار درختی فرمان ls را اجرا کنید. (شکل 99)

ساختار فایل در ترمینال مانند همان چیزی است که در رابط گرافیکی مشاهده کردید. در ریشه اصلی ساختار فایل پوشه‌هایی وجود دارند که به صورت استاندارد برای اهداف خاصی تعریف شده‌‌اند که همه سعی می‌کنند آن را رعایت کنند.

ورود به home

برای این کار فرمان cd /home را بزنید. (شکل 100)

اکنون با pwd چک کنید در چه مسیری هستید.

حال برای برگشت به ریشه دو روش دارید.

برگشت به مکان بالاتر که با علامت .. نشان داده می‌شود. (شکل 101)

..cd
یا رفتن مستقیم به ریشه
/ cd

ایجاد فایل در ترمینال

برنامه‌های مختلفی می‌توانند محتویات فایل متنی را ویرایش کنند. nano یکی از این برنامه‌ها در دبیان می‌باشد برای ادامه کار ابتدا برنامه ترمینال را باز کرده و با فرمان pwd چک کنید هم اکنون در کدام شاخه هستید و سپس با ls محتویات فعلی را بررسی کنید.

حال با فرمان زیر برنامهnano برای ایجاد فایل متنی با نام file1.txt را باز کنید. (شکل 102)

nano file1.txt

با این فرمان برنامه nano باز شده و فایل گفته شده را نمایش می‌دهد. اگر به راهنمای میانبرهای پایین صفحۀ این برنامه دقت کنید می‌توانید کلیدهای ترکیبی مناسب جهت انجام امور را مشاهده کنید. دقت کنید علامت ^ به معنای ctrl است. به عنوان نمونه با توجه به راهنما مشخص می‌شود O^ به معنای ctrl+o جهت ذخیره تغییرات و X^ به معنای ctrl+x جهت خروج از برنامه nano است. (شکل 103)

بعد از تایپ متن مورد نظر جهت ذخیره تغییرات ctrl+o را زده و کلید Enter را برای تأیید نام فایل بزنید.

پیام مناسب نوشتن فایل ظاهر خواهد شد که نشان از ذخیره تغییرات دارد. (شکل 104)

اکنون جهت خروج ctrl + x را زده و خارج شوید. اکنون ls بگیرید، چه تغییری مشاهده می‌شود؟ (شکل 105)

پاک کردن فایل

برای حذف فایل از فرمان rm استفاده می‌شود. (شکل 106)

rm file1.txt

پاک کردن پوشه

برای حذف پوشۀ خالی rmdir را می‌توان استفاده کرد. برای حذف پوشه دارای محتویات باید فرمان rm را با سوئیچ r به‌کار ببرید.

جابه‌جایی فایل یا پوشه

برای جابه‌جایی از فرمان mv (خلاصه کلمه move) استفاده کنید.

mv From To

نصب برنامه‌ها در ترمینال

همان‌طورکه در بخش قبل نیز گفته شد ابزار پیشرفته مدیریت نصب بسته‌ها در دبیان این وظیفه را بر عهده دارد. اما نصب از امور مدیریتی محسوب می‌شود و برای نصب باید یک کاربر سطح مدیر اقدام کند.

از این به بعد اگر فرمان sudo را ابتدای فرمان‌هایی مشاهده کردید به این معناست که نویسنده فرض کرده است شما در حالت کاربر معمولی هستید و قرار است آن فرمان یک بار در حالت ادمین انجام شود. در صورتی که با کاربر اصلی سیستم یعنی root وارد شده‌اید و پای فرمان علامت # را دارد عملاً نیازی به فرمان sudo نیست و حتی ممکن است پیغام پیدا نشدن فرمان sudo را دریافت کنید!

در ادامه فرض بر این است که به عنوان کاربر معمولی وارد شده و کلمه sudo را در ابتدای فرمان قرار می‌دهید.

نصب برنامه mc

در بخش‌های قبلی از مزایای محیط متنی گفته شد، از آنجایی که کارهای ساده مانند کپی یا حذف یک فایل در ترمینال با تایپ چندین فرمان و جزئیات اجرا می‌شود و ممکن است بعضی کاربران با آن راحت نباشند. از طرفی ممکن است دسترسی به سرور شما فقط با رابط متنی باشد و امکان دیگری نداشته باشید راه‌حل در این مورد برنامه Midnight Commander) mc) است که دارای یک رابط گرافیکی و امکان استفاده از ماوس و کلیدهای جهت‌دار را دارد. اما این برنامه به صورت معمول نصب نیست و باید آن را نصب کنیم.

جهت نصب یک برنامه در محیط متنی کافی است نام برنامه مورد نظر را با کلمه install به apt بدهید. (برای یافتن نام برنامه از apt search در ترمینال یا از آدرس  وب  packages.debian.org  استفاده کنید.)

apt install mc

اگر در حالت کاربر معمولی هستید باید کلمه sudo را به ابتدای فرمان اضافه کنید و رمز قبل از ادامه از شما خواسته خواهد شد. (شکل 107)

با اجرای این فرمان ابتدا اطلاعاتی مانند پکیج‌هایی که می‌خواهد نصب شود و یا میزان دانلود یا فضای مورد نیاز بعد از نصب نمایش داده شده و از شما پرسیده می‌شود که آیا ادامه می‌دهید؟ (شکل 108)

با تایپ حرف y و زدن کلید Enter ابتدا دانلودهای مورد نیاز انجام شده و سپس فرایند نصب انجام خواهد شد.

بعد از پایان مراحل نصب، جهت اجرای برنامه کافی است در پای فرمان کلمه mc را تایپ و Enter را بزنید. (شکل 109)