درسنامه آموزشی تاریخ اسلام (2) کلاس یازدهم معارف
درس 9: منابع تاریخ اسلام و ایران
فعالیت (صفحهٔ 75 کتاب درسی)
یک کارآگاه پلیس برای بررسی جرم و روشن کردن ابعاد مختلف آن، نیازمند به چه چیزهایی است؟ آیا او بدون دسترسی به شواهد و مدارک لازم، میتواند در مورد چگونگی وقوع جرم نظر بدهد؟ قاضی چطور؟ آیا او هم، بدون داشتن اسناد و مدارک لازم، میتواند حکمی صادر کند؟ با راهنمایی دبیر دربارهٔ این موضوع بحث کنید و کار کارآگاه و قاضی را با کار مورخان، به رغم تفاوتهای بنیادینی که با یکدیگر دارند، مقایسه کنید.
منابع و مآخذ پژوهش در تاریخ
منابع و مآخذ پژوهش تاریخی به دو دسته تقسیم میشوند.
الف) منابع: به همهٔ نوشتههایی گفته میشود که در زمان وقوع یک رویداد یا نزدیکترین زمان به وقوع آن به ثبت و ضبط آن رویداد پرداختهاند؛ به عبارت دیگر، نویسندگان این نوع منابع، خود ناظر رویدادها بودهاند و یا اینکه شرح ماجرا را از شاهدان واقعه شنیدهاند.
ب) مآخذ (تحقیقات): به همهٔ تحقیقات و آثاری گفته میشود که مدتها پس از وقوع رویدادها و با استفاده از منابع پدید آمدهاند. منابعی که مورخان برای فهم زندگی اجتماعی انسان در گذشته از آن استفاده میکنند، دارای گونههای مختلفی هستند. شما در این درس، انواع مختلف منابعی را که برای شناخت تاریخ اسلام و ایران دوران اسلامی مناسب هستند، شناسایی و ویژگیهای هر دسته را بررسی و مقایسه خواهید کرد.
گونههای منابع تاریخی از ظهور اسلام تا پایان عصر صفوی
مورخان، برای آگاهی از چگونگی وقوع رویدادهای گذشته، به منابع مختلفی رجوع میکنند. در اینجا، به اختصار، با گونههای مختلف منابع تاریخ ایران دورهٔ اسلامی تا پایان عصر صفوی، آشنا میشوید:
1- منابع غیر نوشتاری
الف) مُحوطهها و بناهای تاریخی
آثار و بناهای برجای مانده از دورهٔ تاریخی مورد مطالعه، به مورخان این امکان را میدهند تا از اوضاع فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نظامی دوران گذشته آگاهی یابند.
مکانهای تاریخی، مثل غار حِرا، کوه اُحد و یا منطقه ملازگرد، هر یک بستر وقوع یک رویداد تاریخی بهشمار میروند.
آثار و بناهای تاریخی، مانند کاخ الحمراء، مسجد گوهرشاد و بهطور کلی آثار ساختمانی و معماری نظیر کاخها، کاروان سراها، قلعهها و برجها، زیارتگاهها، مقبرهها، پلها و جادهها، آب انبارها، مساجد و کلیساها، معابد و خانقاهها، بنادر و اسکلهها و روستاها و شهرهای قدیمی از مهمترین منابع و مراجع پژوهش دربارهٔ گذشتههای دور و نزدیک محسوب میشوند.
ب) ابزارها و وسایل دست ساختۀ انسان
این دسته از آثار نیز برای مورخان از منابع بسیار موَثَّق محسوب میشوند.انواع پوشاک، جواهرات، ابزارهای کشاورزی، ظروف، وسایل حمل و نقل، اشیای هنری مثل مجسمهها، تابلوهای نقاشی، سازهای موسیقی، جنگافزارها، وسایل خانگی و در مجموع، تمام دست ساختههای انسانی بازمانده از گذشته، گواه روشنی بر نوع فرهنگ و عقاید و آداب و رسوم پیشینیان ما هستند. از اینرو، بررسی این آثار که بهطور خاص در قلمرو دانشهایی چون باستان شناسی، معماری و هنر قرار میگیرند، اطلاعات بسیار مفیدی برای بازآفرینی گذشته، در اختیار مورخان میگذارند.
پ) آثار شفاهی
مطالعهٔ روشمند افسانهها و اساطیر اقوام در دورههای مختلف تاریخی، خاطرات شفاهی، انواع مختلف ادبیات عامیانه، اعم از داستانهای تاریخی، قهرمانی، اخلاقی و تخیلی، گونههای متفاوت متلها، لطیفهها و انواع شعر، نظیر دوبیتی، تصنیف، ترانه و لالایی، کمک زیادی به شناخت فرهنگ، آداب و رسوم و سنتهای مختلف اجتماعی در دورههای مختلف میکند.
فکر کنیم و پاسخ دهیم (صفحهٔ 78 کتاب درسی)
به نظر شما ابزارها و آثار هنری برجای مانده از گذشته، چه نوع اطلاعاتی از پیشینیان را به ما ارائه میدهند؟ با یکدیگر بحث و گفتوگو کنید.
2- مراجع و منابع نوشتاری
مراجع و منابع مکتوب تاریخ اسلام و ایران در دوران اسلامی، بسیار متنوع و متعددند. در اینجا به برخی از مهمترین گونههای آنها اشاره میشود.
الف) کتابهای تاریخی
از جمله مهمترین منابع پژوهش در گذشته، کتابهایی هستند که مورخان دورههای مختلف نوشتهاند. کتابهای تاریخی تألیف شده در دوران اسلامی تنوع خاصی دارند. در ادامه با برخی از انواع کتابهای تاریخی آشنا میشوید.
1- تاریخهای عمومی: تاریخ نگاری عمومی یکی از شاخههای تاریخ نگاری در ایران است که از قرن سوم هجری قمری آغاز شد و تا اواخر عصر قاجار تداوم یافت. مؤلفان این دسته از آثار، نگارش تاریخ جهان را از آغاز آفرینش عالم آغاز میکردند و سپس به شرح زندگی حضرت آدم و دیگر پیامبران میپرداختند. پس از آن، تاریخ اساطیری ایران را از کیومرث آغاز و به پایان دورهٔ ساسانیان ختم میکردند. در ادامه، رویدادهای تاریخ اسلام و سلسلههای ایرانی را تا زمان حیات خود ثبت و ضبط میکردند.
از مهمترین و مشهورترین تاریخهای عمومی میتوان به «تاریخ طبری»، تألیف محمدابن جریر طبری (224ـ310ق) اشاره کرد.
|
|
|
|
|
|
فعالیت (صفحهٔ 79 کتاب درسی)
بررسی شواهد و مدارک
متن زیر دربارهٔ شیخ حسن جوری، رهبر مذهبی سربداران از کتاب روضهٔالصفا، تألیف میرخواند انتخاب شده است. متن را به دقت بخوانید و به سؤالات زیر پاسخ دهید.
«شیخ خلیفه را بامدادی از ستون مسجد به حلق آویخته یافتند و خشتی چند در زیر ستون بر یکدیگر چیده دیدند، چنانچه شخصی خود را به ریسمان آویخته باشد و بعد از این واقعه، مریدان شیخ خلیفه دست ارادت به شیخ حسن دادند و خدمتش به طرف نیشابور رفته، اهالی آن دیار را به طریق شیخ خلیفه دعوت کرد و اکثر مردم کوهپایهٔ نیشابور قدم در دایرهٔ ارادت و متابعت او نهادند و هر که مرید میشد نام او نوشته، میگفت که حالا وقت اختفاست، و میفرمود که آلات حرب داشته موقوف اشارت باشند... مردم چنان معتقد او شدند که اگر جان میطلبیدی، روان میدادند. فقها با امیر ارغون شاه... گفته که شیخ حسن اهل تشیع و سَرِ خروج دارد. امیر ارغون شاه، امیر محمد باسق را فرستاد احوال او نماید و امیر محمد به مشهد آمده شیخ حسن و اتباع او را مردم نیک معاش یافت که به کسب علم و حرفت انتعاش مینمودند...» (روضهٔالصفا، ج 5، ص 4500).
1- اطلاعات ارائه شده در متن فوق بیشتر در بررسی کدام حوزه از تاریخ کاربرد دارد؟
2- به نظر شما میرخواند چه دیدگاهی نسبت به شیخ حسن جوری دارد؟
3- با توجه به متن فوق، آیا میتوان گفت میرخواند نسبت به مغولان با دیدگاه انتقادی قلم زده است؟
2- تاریخهای محلی: تاریخهای محلی یکی از مهمترین گونههای تاریخنگاری و یکی از گنجینههای مهم اطلاعات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی و نیز جغرافیایی شهرها و مناطق ایران است. انگیزهٔ اصلی نویسندگان این دسته از کتابهای تاریخی، ثبت و ضبط رویدادهای تاریخی، بیان ویژگیهای جغرافیایی و اقتصادی و نگارش زندگینامهٔ مفاخر و مشاهیر محلی بوده است.
3- تاریخهای سلسلهای: یکی دیگر از گونههای تاریخنگاری که در دورهٔ اسلامی در ایران رواج یافت، تاریخهای سلسلهای بود. فرمانروایان بزرگ و کوچک، به منظور ثبت و ضبط رویدادهای دوران خود، معمولاً ادیبان و دانشمندان را تشویق و مأمور به تدوین این رویدادها میکردند. بعدها با گسترش تاریخنویسی سلسلهای در میان سلسلههای محلی، این نوع تاریخنویسی با تاریخنویسی محلی پیوستگی یافت.
ب) سفرنامهها
سفرنامهها اطلاعات مفیدی از زندگانی اجتماعی مردم ایران ارائه میکنند که در دیگر منابع کمتر دیده میشود. بسیاری از جهانگردان گنجینهای از اطلاعات ارزشمند دربارهٔ تاریخ اجتماعی و فرهنگی و جغرافیای تاریخی سرزمینهایی را که دیدهاند از جمله ایران بهصورت سفرنامه ارائه دادهاند.
فعالیت (صفحهٔ 80 کتاب درسی)
بررسی شواهد و مدارک
متنهای زیر را که از سفرنامههای ناصر خسرو و پیترو دلاواله برگزیده شده است، بخوانید و به پرسشهای مربوط به آنها پاسخ دهید.
متن 1: «نهم محرم به قزوین رسیدم. باغستان بسیار داشت، بیدیوار و خار و هیچ مانعی از دخول در باغات نبود و قزوین را شهری نیکو دیدم. بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارهایی خوب، مگر آنکه آب در وی اندک بود و منحصر به کاریزها در زیرزمین و رئیس آن مردی علوی بود و از همه صُنّاعّها که در آن شهر بود کفشگر بیشتر بود» (سفرنامۀ ناصر خسرو قبادیانی، ص 5).
متن 2: «به محض رسیدن به ایران، هر کس متوجه برتری شایانی که این سرزمین (ایران) از لحاظ خوبی و صفای مردم و تمدن و فرهنگ و هرگونه کیفیات دیگر... دارد، میشود و من به جرئت میتوانم بگویم این خطه به هیچ وجه کمتر از سرزمینهای مسیحی نیست» (سفرنامۀ پیترو دلاواله، ص 16).
در مورد باغهای چهارباغ اصفهان مینویسد:
«این باغها متعلق به شاه هستند، ولی مردم با آزادی کامل از آن استفاده میکنند و آنقدر میوه در آن وجود دارد که برای تمام شهر کافی و حتی زیاد است. در طول باغ، راهروهای زیادی وجود دارد که اطراف آن را درختهای سرو کاشتهاند ... خیابانهای متعددی که چهارباغ را قطع میکنند، گرچه در زیبایی به آن نمیرسند، ولی چندان دست کمی نیز از آن ندارند؛ زیرا آب به اندازهای فراوان است که از وسط همهٔ آنها نهری میگذرد... روی هم رفته بهدلیل اینکه چهارباغ به شاه تعلق دارد، واقعاً دارای عظمتی بینظیر است و باید با طیب خاطر اعتراف کنیم که خیابان پوپولو در رم و خیابان پوجورئال در ناپل و خیابان خارج از شهر ژن و خیابان مونرال در شهر پالرمو هیچکدام به پای آن نمیرسند...». (سفرنامۀ پیترو دلاواله، ص 34)
1- از متنهای فوق برای تحقیق در چه موضوع یا موضوعهایی از تاریخ ایران میتوان استفاده کرد؟
2- چه تفاوت یا شباهتی میان اطلاعات ارائه شده در متن 1 و 2 وجود دارد؟
کاوش خارج از کلاس (صفحهٔ 81 کتاب درسی)
به پنج گروه تقسیم شوید و با راهنمایی دبیر خود، هر گروه یک سفرنامه انتخاب کنید و در مورد موضوعی خاص مثلاً آداب و رسوم، تجارت، معماری و اوضاع فرهنگی و دینی، اطلاعاتی از آن استخراج و در کلاس ارائه کنید.
پ) نوشتههای جغرافیایی
بررسی و مطالعه محیط جغرافیایی رویدادها، در پژوهشهای تاریخی اهمیت زیادی دارد. نوشتههای جغرافیایی اطلاعات بسیار با اهمیتی دربارهٔ آداب و رسوم، فرهنگ، نوع معیشت، آب و هوا، وضعیت اقتصادی، وضعیت نظامی، راهها، کالاها، قلعهها، برجها، بندرها، رودها و دریاها، پایتختها، ادیان و اعتقادات، نژاد و زبان و حدود و سرحدّات و مرزهای سرزمینها و حکومتهای محلی ارائه میدهند.
فعالیت (صفحهٔ 81 کتاب درسی)
نقشه خلیج فارس در کتاب المسالک و الممالک
ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخری، معروف به کرخی، جعرافیدان پر آوازهٔ سدهٔ چهارم هـ . ق. (10 میلادی) است که از اهالی شهر استخر (اصطخر) استان فارس بوده است. وی یکی از پایهگذاران دانش جغرافیا در جهان اسلام است. از تألیفات اصطخری دو کتاب به نامهای صورالاقالیم و المسالک و الممالک برجامانده است.
اصطخری در المسالک و الممالک ضمن توصیف هریک از کشورها و سرزمینها با ذکر مسافتها و حدود آنها، اطلاعات با ارزشی در مورد محصولات بازرگانی، صنعت، اوضاع و احوال اقوام مختلف، و آثار تاریخی مانند دژها و آتشکدهها ارائه داده است. وسیعترین بخش کتاب مربوط به سرزمین پارس (ایران) است.
آنچه در تصویر میبینید، کاملترین نسخهٔ ترجمه شده این کتاب در عهد سلجوقی است. این نسخه نفیس دارای 20 نقشهٔ رنگی و 2 نقشه سیاه و سفید میباشد. از مهمترین نقشههای این نسخه، نقشهٔ رنگی «خلیج فارس» است که با عنوان «صورهٔ بحر فارس» ترسیم شده و از کهنترین اسنادی است که به نام خلیج فارس اشاره کرده است. لازم به ذکر است که کلمهٔ صورهٔ (صورت) در این کتاب به معنی نقشه آمده است.
این اثر ارزشمند در موزهٔ باستانشناسی و هنر دوران اسلامی موزهٔ ملّی ایران نگهداری میشود که به لحاظ محتوای علمی، جایگاهش در نثر فارسی و نقشههایی که بهصورت رنگی ترسیم شده، شایان مطالعه و استناد و دارای اهمیت فراوان است. این اثر گرانقدر در سال 1387 خورشیدی به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران به شمارهٔ 1005 در فهرست کمیتهٔ ملّی حافظهٔ جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
با کمک دبیر محترم، نمونههای دیگری از فنون تاریخی که در آن به نام خلیج فارس اشاره شده است را پیدا و فهرست کنید و در کلاس ارائه دهید.
بحث و گفتوگو (صفحهٔ 82 کتاب درسی)
آیا اقلیمهای گوناگون در کشور ما در ایجاد تنوع فرهنگی و آداب و رسوم ویژهٔ محلی تأثیر داشته است؟ در این باره بحث و گفتوگو کنید و برای نظرات خود شواهدی ارائه و استدلال کنید.
ت) ادبیات و متون ادبی
متون نظم و نثر ادبی، گونهٔ مهمی از منابع تاریخی محسوب میشوند؛ زیرا اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نیز عقاید دینی و فلسفی رایج در هر عصری، کم و بیش، در شعر شاعران و نویسندگان آن عصر انعکاس مییابند.
فعالیت (صفحهٔ 83 کتاب درسی)
بررسی شواهد و مدارک
متن زیر از گلستان سعدی نوشته شده در سال 656 ق است. آن را بخوانید و به پرسشهای مربوط به آن پاسخ دهید.
بازرگانی را دیدم که صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل بنده و خدمتکار. شبی در جزیرهٔ کیش مرا به حجرهٔ خویش در آورد. همه شب نیارمید از سخنان پریشان گفتن، که فلان انبازم به ترکستان و فالن بضاعت به هندوستان است و این قباله فلان زمین است و فلان چیز را فلان، ضمین. گاه گفتی خاطر اسکندریه دارم که هوایی خوش است. باز گفتی نه [که] دریا(ی) مغرب مشوش است. سعدیا، سفر دیگر[م] در پیش است، اگر آن کرده شود، بقیت عمر خویش به گوشهای بنشینم. گفتم آن کدام سفر است؟ گفت گوگرد پارسی خواهم بردن به چین که شنیدم قیمتی عظیم دارد و از آنجا کاسهٔ چینی به روم [آورم] و دیبای رومی به هند و فولاد هندی به حلب و آبگینهٔ حلبی به یمن و بُرد یمانی به پارس و ز آن پس ترک تجارت کنم و به دکانی بنشینم. ... انصاف از این ماخولیا، چندان فروگفت که بیش طاقت گفتنش نماند. گفت: [ای سعدی]، تو هم سخن بگوی از آنها که دیدهای و شنیده. گفتم:
آن شنیدستی که در اقصای غور
بار سالاری بیفتاد از سُتور
گفت چشمتنگ دنیادوست را
یا قناعت پُر کند یا خاک گور
(گلستان، صص 370ــ373)
1- به نظر شما اطلاعات مندرج در این متن در کدام حوزهٔ تاریخی کاربرد دارد؟
2- به نظر شما بر اساس چه استدلالی میتوان به این متن به عنوان یک شاهد و مدرک تاریخی استناد کرد؟
3- برداشت آزاد شما از متن چیست؟ استدلال کنید.
ث) سیاستنامهها و اندرزنامهها
کتابهای سیاستنامهای حاوی اطلاعاتی سودمند دربارهٔ شیوهٔ کشورداری، مناسبات حکومت و مردم و تشکیلات و نهادهای اداری، اقتصادی، نظامی و فرهنگی ارائه میدهند. سیاستنامۀ خواجه نظامالملک توسی، وزیر مقتدر عصر سلجوقی، یکی از برجستهترین این آثار است.
اندرزنامهها بیشتر به اخلاق کشورداری و مناسبات اخلاقی فرمانروا و مردم میپردازند. از نمونههای مشهور اندرزنامهها، میتوان به قابوسنامه، نوشتهٔ عنصرالمعالی در قرن پنجم هجری اشاره کرد.
فعالیت (صفحهٔ 84 کتاب درسی)
بررسی شواهد و مدارک
متن زیر از کتاب سیاستنامهٔ خواجه نظامالملک توسی است. بعد از مطالعهٔ دقیق آن به سؤالات زیر پاسخ دهید.
«اندر تعظیم داشتن فرمانهای عالی
نامهها که از درگاه نویسند بسیارند و هرچه بسیار شد حرمتش برود. باید که تا مهمی نشود از مجلس عالی چیزی ننویسند و چون نویسند باید که حشمتش چنان باشد که کس را زهرهٔ آن نباشد که آن را از دست بنهد تا فرمان را پیش نبرد. اگر معلوم گردد که کسی به فرمان به چشم حقارت نگریسته است و اندر قیام کردن به سمع و طاعت، کاهلی کرده است او را مالش بلیغ دهند، اگر چه از نزدیکان بُوّد ...» (سیاستنامه، ص 101).
1- اطلاعات مندرج در این متن برای بازشناسی کدام حوزه از تاریخ سلجوقیان مفید است؟
2- از دیدگاه شما چرا باید سیاستنامه را یک منبع تاریخی بدانیم؟
ج) سایر نوشتهها
منابع نوشتاری تاریخ به مواردی که ذکر شد محدود نمیشود. انواع دیگری از تألیفات با نام طبقات، انساب و فرهنگنامههای زندگینامهای نیز حاوی اطلاعات مفید تاریخیاند.
اسناد برجای مانده از دیوانهای حکومتی سلسلهها نظیر فرمانها، معاهدات سیاسی، اسناد اقتصادی و فرهنگی و منشآت (نامهها) نیز از منابع و مراجع مهم تاریخی محسوب میشوند. متون تقویمی و گاه شماری، متون فلسفی و کلامی و فقهی، متون اخلاقی و سایر تألیفات علمی نیز میتوانند به منظور تبیین اوضاع علمی دورههای تاریخی، مورد توجه و مطالعه مورخان قرار گیرند. نوشتههای روی سکهها نیز اطلاعات مفیدی درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و هنری سلسلههای حکومتی و نام پادشاهان ارائه میدهند.
| گونه / دسته | قرون نخستین ایران دوره اسلامی | قرون میانه | دوره معاصر |
|---|---|---|---|
| تاریخهای عمومی | تاریخ طبری (محمد بن جریر طبری)، تاریخ بلعمی (ابوعلی بلعمی) | مجمل التواریخ و القصص (؟)، جامع التواریخ (رشیدالدین فضلالله)، روضةالصفا (میرخواند)، خلد برین (محمدیوسف واله اصفهانی)، زبدة التواریخ (محمدحسن مستوفی) | ناسخ التواریخ (محمدتقی سپهر)، تاریخ منتظم ناصری (اعتمادالسلطنه) |
| تاریخهای سلسلهای (دودمانی) | تاریخ بیهقی (ابوالفضل بیهقی)، الناجی فی اخبار الدولة الدیلمیه (ابواسحاق صابی) | ظفرنامه (شرفالدین علی یزدی)، تاریخ عالمآرای عباسی (اسکندر بیگ ترکمان)، تاریخ عالمآرای نادری (محمد کاظم مروی) | روضةالصفای ناصری (رضاقلی خان هدایت) |
| تاریخهای محلی | اخبار اصفهان (ابونعیم اصفهانی)، تاریخ نیشابور (حاکم نیشابوری) | تاریخ سیستان (؟)، تاریخ قم (حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی)، فارسنامه (ابن بلخی)، تاریخ رویان (اولیاءالله آملی)، تاریخ بیهق (علی بن زید بیهقی)، تاریخ جعفری (محمد بن حسن جعفری)، شرفنامه (شرفالدین بدلیسی) | فارسنامه ناصری (حاج میرزا حسن فسایی)، تاریخ و جغرافیای تبریز (نادرمیرزا)، تذکرهٔ شوشتری (سید عبدالله جزایری)، تاریخ کرمان (احمد علی خان وزیری) |
| کتابهای جغرافیایی | المسالک و الممالک (ابن خردادبه)، صورة الأرض (ابن حوقل)، حدود العالم من المشرق إلی المغرب (؟)، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم (مقدسی) | معجم البلدان (یا قوت حموی)، آثار البلاد (زکریا بن محمد قزوینی)، جغرافیای حافظ ابرو، نزهةالقلوب (حمدالله مستوفی) | جغرافیای کرمان (احمدعلی خان وزیری) |
| اندرزنامهها، سیاستنامهها و کتابهای ادبی | شاهنامه مسعودی مروزی، گشتاسبنامه دقیقی، شاهنامه فردوسی، کلیله و دمنه رودکی | سیاستنامه (خواجه نظامالملک توسی)، نصیحةالملوک (غزالی)، قابوسنامه (عنصرالمعالی)، جوامع الحکایات (عوفی)، گلستان سعدی، دیوان امیر معزی، دیوان حافظ | دیوان پروین اعتصامی |
| سفرنامهها | سفرنامه ناصرخسرو، الرسالة الأولی و الرسالة الثانیه (ابودلف) | سفرنامه ابن بطوطه، سفرنامه کلاویخو، سفرنامه شاردن، سفرنامه پیترو دلاواله، سفرنامه کمپفر، نامههای طبیب نادرشاه (رنه بازن) | سفرنامههای متعدد داخلی و خارجی ناصرالدین شاه، سفرنامههای خارجی مظفرالدین شاه، مطلع الشمس (اعتمادالسلطنه)، سفرنامه رضاقلی میرزا نوهٔ فتحعلیشاه، حیرتنامه (میرزا ابوالحسن خان شیرازی)، سفرنامهٔ میرزا فتاحخان گرمرودی به اروپا، تحفةالعالم (میرزا عبداللطیف شوشتری)، سفرنامهٔ دکتر پولاک، سفرنامه چکسون، سفرنامهٔ مازندران و استرآباد (لویی رابینو) |
| خاطرات | روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، خاطرات سیاسی امینالدوله، شرح زندگانی من (عبدالله مستوفی)، خاطرات سلیمان بهبودی (رئیس دفتر رضا شاه)، خاطرات محمدعلی فروغی، خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق، یادداشتهای علم (امیر اسدالله علم؛ وزیر دربار محمدرضا شاه پهلوی)، خاطرات آیتالله هاشمی رفسنجانی، خاطرات آیتالله محمدرضا مهدوی کنی (شخصیت برجسته سیاسی و مذهبی در دوران جمهوری اسلامی)، نورالدین پسر ایران (خاطرات سید نورالدین عافی، رزمندهٔ دوران دفاع مقدس) |
معیارهای سنجش اعتبار خبر تاریخی
در گذشته، مورخان برای تشخیص و تعیین اصالت اخبار و اسناد (شواهد و مدارک) یک رویداد تاریخی، روشها و فنونی را به کار میگرفتند. برخی از این روشها حتی تا به امروز نیز معتبرند. با ابداع روشهای جدید علمی در سدههای اخیر، مورخان نیز روشها و ابزارهای جدیدی را برای تشخیص و تعیین اصالت و اعتبار اخبار و منابع تاریخی به خدمت گرفتند.
مورخان وقتی با گزارش تاریخی روبرو میشوند، آن را اعتبارسنجی میکنند و به اصطلاح به نقد آن میپردازند. نقد یک خبر تاریخی که در حقیقت همان اعتبارسنجی و بررسی اصالت خبر است، در دو مرحله انجام میشود:
الف) سنجش اعتبار و نقد راوی
در این مرحله، پژوهشگران و مورخان، موضوعاتی نظیر ویژگیهای هویتی روایتکنندهٔ خبر، محل تولد و زندگی، گرایش فکری، مذهبی و سیاسی و جایگاه علمی او را بررسی میکنند. همچنین پژوهشگران سعی میکنند که علایق و انگیزههای راوی را در بیان خبر، بررسی و اندیشه و مقصود او را فهم و کشف کنند.
یکی از کارهای مورخان در نقد روایتکننده، تعیین فاصلهٔ زمانی و مکانی بین راوی و خبر است تا معلوم شود، روایتکننده خود مستقیماً شاهد وقوع رویدادی بوده و یا خبر آن را از دیگران نقل کرده است. ارزش و اعتبار خبری که راوی آن، خود، بهطور مستقیم شاهد رویداد بوده به مراتب از خبری که روایتکننده آن را از دیگران نقل کرده بیشتر است.
در گذشته، مورخانی مانند مسعودی، برای بررسی درستی و یا نادرستی برخی از اخبار و گزارشهای تاریخی به مسافرت میرفتند و مکان رویدادها را از نزدیک بررسی میکردند.
فعالیت (صفحهٔ 86 کتاب درسی)
بررسی شواهد و مدارک
این متن از کتاب مروجالذهب و معادنالجوهر اثر علی بن حسین مسعودی، مورخ بزرگ قرن چهارم است. آن را بخوانید و به سؤالات زیر پاسخ دهید.
«خاطر ما به سفر و بادیه پیمایی، به دریا و خشکی مشغول بود که بدایع ملل را به مشاهده دریابیم و ویژگیهای سرزمین را از طریق مشاهده و رؤیت توانستیم ببینیم. چنانکه دیار سند و زنگ و... چین و... را درنوردیدیم و شرق و غرب را پیمودیم. گاهی به اقصای خراسان و زمانی در قلب ارمنستان و آذربایجان و ارّان و ... بودیم. روزگاری به عراق و زمانی به شام بودیم که سیر من در آفاق و سرزمینها چون سیر خورشید در مراحل اشراق بود.»
در جای دیگر مینویسد:
«و آن که در وطن خویش بماند و به اطلاعاتی که از سرزمین خود گرفته قناعت کند با کسی که عمر خود را به جهانگردی و سفر گذرانیده و دقایق و نفایس اخبار را از دست اول گرفته، برابر نتواند بود» (مروجالذهب، ج 1، ص 2ـ4).
1- با تأمل در متن بگویید به نظر شما مشاهدهٔ مستقیم سرزمینها و دریافت اخبار از سرچشمههای اصلی آن، در تاریخنگاری چه اهمیتی دارد؟
2- دربارهٔ مضمون بند دوم باهم گفتوگو کنید و دلایل خود را در تأیید یا رد نظر نویسنده متن بیان نمایید.
ب) سنجش اعتبار و نقد و بررسی گزارشها و منابع تاریخی
1- مطابقت با عقل
یکی از مهمترین و مؤثرترین معیارهای سنجش درستی یا نادرستی یک گزارش تاریخی، بررسی مطابقت و یا عدم مطابقت آن با عقل است. در گذشته نیز بسیاری از مورخان به این اصل اعتقاد داشتند و برای سنجش اخبار از معیار عقل بهره میبردند. برای مثال، یعقوبی و بیهقی، عدم مطابقت یک روایت تاریخی با عقل را، دلیلی بر بطلان و نادرستی آن میدانستند.
فعالیت (صفحهٔ 87 کتاب درسی)
بررسی شواهد و مدارک
متن زیر از تاریخ بیهقی است. آن را بخوانید و به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
«و اخبار گذشته را در دو قسم گویند که آنرا سه دیگر نشناسند: یا از کسی بباید شنید و یا از کتابی بباید خواند و شرط آن است که گوینده باید که ثقه و راستگوی باشد و نیز «خرد» گواهی دهد که آن خبر درست است ... و کتاب همچنان است که هر چه خوانده آید از اخبار که خرد آن را رد نکند شنونده آن را باور دارد و خردمندان آن را بشنوند و فراستانند ... و آن کسان که سخن راست خواهند تا باور دارند ایشان را از دانایان شمرند و سخت اندک است عدد ایشان، و ایشان نیکو فراستانند و سخن زشت را بیندازند ...» (بیهقی، تاریخ بیهقی، ص 637ـ 638).
1- به نظر شما از نظر بیهقی، عقل چه نقشی در تشخیص اصالت و اعتبار یک خبر دارد؟
2- بیهقی درباره نقش خردمندان در تأیید و رد اخبار چه دیدگاهی دارد؟
2- مقایسه و تطبیق با سایر منابع و شواهد
مقایسه و مطابقت یک خبر و منبع تاریخی با سایر منابع نظیر اطلاعات مندرج در سایر کتابهای تاریخی و یا نوشتههای دیگر مانند نسبنامهها، سفرنامهها، دیوانهای اشعار، متون اخلاقی، فتوتنامهها، سیاستنامهها و امثال آن، روشی سودمند برای تعیین اعتبار اخبار و اسناد است.
3- مطابقت با نتایج تحقیقات باستانشناسی
در سالهای اخیر دانش باستانشناسی با بهرهگیری از ابزارها و روشهای مدرن، پیشرفت زیادی کرده است و نتایج تحقیقات آن علم، معیاری مناسب برای سنجش اعتبار اخبار تاریخی محسوب میشود.
4- سنجش گزارشها براساس زمان و مکان
زمان و مکان دو رکن مهم یک رویداد تاریخیاند. خبر و روایتی که فاقد زمان و مکان دقیق و مشخص باشد از اصالت و اعتبار کافی برخوردار نیست.
5- اعتبارسنجی با تکیه بر دستاوردهای علوم تجربی
امروزه پیشرفت علوم تجربی، بهویژه علومی مانند شیمی، زیستشناسی، فیزیک و پزشکی و ابداع روشها و ابزارهای مدرن، نقش بسزایی در تعیین اصالت و اعتبار اسناد و اخبار تاریخی ایفا میکنند.
6- اعتبارسنجی به کمک دستاوردهای سایر علوم انسانی
پژوهشها و دادههای سایر علوم، نظیر جامعهشناسی، اقتصاد، اسطورهشناسی، زبانشناسی و برخی رشتههای دیگر، دستاوردهای ارزشمندی را پیش روی مورخان قرار میدهند. این اطلاعات، مورخان را در تعیین اصالت اخبار و منابع تاریخی یاری میدهند. امروزه بهرهبرداری از دستاوردهای مطالعات بین رشتهای در جهان، روبه افزایش است.
بحث و گفتوگو (صفحهٔ 88 کتاب درسی)
1 بهنظر شما کدامیک از معیارها و ملاکهای سنجش اخبار و اسناد تاریخی، کارایی بیشتری دارد؟ چه دلیلی برای اثبات سخن خود دارید؟
2- مهمترین نتایج اعتبارسنجی منابع تاریخی چیست؟ بحث و استدلال کنید.
انواع روشهای تاریخنگاری
مورخان تاکنون تقسیمبندیهای مختلفی از روشهای تاریخنگاری ارائه کردهاند. در اینجا یکی از این تقسیمبندیهای رایج در گذشته بررسی میشود.
1- تاریخنگاری روایی
مورخ در تاریخنگاری روایی، روایتهای مختلف و متعدد دربارهٔ موضوع واحد را با آوردن اسناد، ذکر میکند. مهمترین ویژگی این نوع تاریخنگاری در این بود که تاریخنگاران، بدون هیچگونه دخل و تصرفی در روایتها، عیناً آنها را ذکر میکردند. تاریخنگاری روایی در آغاز برای ثبت و ضبط سخنان و سیرهٔ پیامبر و صحابهٔ ایشان به کار گرفته میشد، ولی بعد از آن برای ثبت وقایع دورانهای بعدی نیز استفاده شد. از مشهورترین چهرههای تاریخنگاری روایی، مورخ و مفسر مشهور، محمدبن جریر طبری است. او برای تألیف کتاب خود اخبار فراوانی را جمعآوری کرد و در این راه رنج فراوانی برد. او سعی داشت تعیین درستی یا نادرستی مطالب را به خواننده واگذار کند. شاید یکی از معایب این سبک تاریخنگاری این باشد که نویسندگان، هیچ نقد و نظری دربارهٔ درستی و نادرستی خبر ارائه نمیدهند. اما برخی آن را امتیازی بزرگ میدانند؛ زیرا مورخان بعدی با مجموعهای از اخبار گوناگون دربارهٔ یک موضوع روبرو میشوند و با بهدست آوردن مدارک و اسناد کافی، دربارهٔ اصل خبر قضاوت میکنند.
2- تاریخنگاری ترکیبی
مورخ در این روش بهجای ذکر همهٔ روایات دربارهٔ یک موضوع، با مطالعه و مطابقت دادن همهٔ روایتها، یک گزارش از مجموع آنها تنظیم میکند. مورخ در این روش ناچار به گزینش و انتخاب است و امکان دارد برخی از جنبههای خبر از چشم او دور بماند. این نوع تاریخنویسی از اواخر قرن سوم هجری متداول شد. از مشهورترین چهرههای این سبک از تاریخنویسی میتوان به بلاذُری (قرن سوم هجری) صاحب کتاب فتوح البُلدان و دینوری (متوفای 290 ق) نویسندهٔ کتاب اخبار الطِوال اشاره کرد.
3- تاریخنگاری تحلیلی
مورخ در این روش، با بررسی موشکافانهٔ تمام اخبار و روایتهای مربوط به یک رویداد و نقد آنها، علل، آثار و پیامدهای آن واقعه را تحلیل و تفسیر میکند. از برجستهترین آثاری که به این شیوه تألیف شده است، میتوان به کتاب تجارب الامم ابوعلی مسکویه (متوفای 421 ق)، تاریخ بیهقی و مُروج الذهب مسعودی اشاره کرد.
پرسشهای نمونه (صفحهٔ 89 کتاب درسی)
1- منظور از منابع غیرنوشتاری چیست؟ توضیح دهید.
2- تفاوتها و شباهتهای تاریخهای عمومی و سلسلهای را بیان کنید.
3- چرا سفرنامهها از منابع مهم تاریخنگاری محسوب میشوند؟
4- متون جغرافیایی چه نوع اطلاعاتی از گذشته ارائه میدهند؟
5- بهنظر شما از انواع گونههای منابع معرفی شدهٔ تاریخی کدامیک از اهمیت بیشتری برخوردارند؟ برای اثبات نظر خود چه استدلالی دارید؟
6- سنجش اعتبار و نقد راوی چرا و چگونه صورت میگیرد؟
7- سه مورد از معیارهای سنجش اعتبار منابع تاریخی را توضیح دهید.
8- روش تاریخنگاری روایی و ترکیبی را مقایسه کنید.
9- مهمترین نمایندگان تاریخنگاری تحلیلی و ترکیبی را نام ببرید.