درسنامه آموزشی پودمان 1 نگهداری سیستم‌های رایانه‌ای کلاس دهم شبکه و نرم افزار

آیا تا به حال اندیشیده‌اید

1- چگونه می‌توانید نصب سیستم عامل بر روی رایانه را تجربه کنید؟
2- چگونه می‌توانید به منابع آموزشی و مستندات لازم برای یادگیری نصب ویندوز 11 دسترسی پیدا کنید؟
3- چگونه می‌توانید در صورت بروز مشکل در طول نصب ویندوز 11، راه‌حل‌های پیشنهادی را امتحان کنید؟

از هنرجو انتظار می‌رود در پایان این واحد یادگیری

- الزامات سخت‌افزاری برای نصب ویندوز 11 را بشناسد.
- ویژگی‌های سخت افزاری سیستم خود را شناسایی کند.
- نسخه نصب ویندوز 11 را از یک نشانی معتبر تهیه کند.
- یک فلش راه‌انداز ویندوز 11 ایجاد کند.
- تنظیمات بایوس جهت راه‌اندازی سیستم عامل را از روی فلش انجام دهد.
- در صورت بروز خطا در حین نصب بتواند آن‌ها را شناسایی و رفع کند.
- در پایان بتواند سیستم عامل را روی رایانه خود نصب و راه‌اندازی کند.

استاندارد عملکرد

هنرجو باید بتواند امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مورد نیاز برای نصب ویندوز 11 را شناسایی کرده و سیستم عامل را نصب کند.

آشنایی با امکانات موردنیاز نصب ویندوز 11

در شروع کلاس از هنرجویان پایهٔ دهم رشتهٔ شبکه و نرم‌افزار خواسته شده است در مورد امکانات سیستم عامل جدید مایکروسافت تحقیق کنند، حالا آن‌ها با آشنایی که در مورد امکانات سیستم عامل جدید مایکروسافت پیدا کرده‌اند، با راهنمایی هنرآموز خود می‌خواهند نسخهٔ جدید سیستم عامل مایکروسافت که در سال 2021 معرفی شده است را روی سیستم‌های کارگاه رایانه نصب کنند. با آن‌ها همراه شوید تا در پایان واحد شایستگی مهارت نصب این سیستم عامل را به دست آورید.

در ابتدای کار باید امکانات مورد نیاز برای نصب را فراهم کنید. مراحل امکان‌سنجی و دستیابی به آن‌ها شرح داده شده است:

1- حداقل سخت‌افزار مورد نیاز
- حداقل 4 گیگابایت RAM
- 64 گیگابایت حافظۀ ذخیره‌ساز جانبی HDD یا SSD
- نمایشگر با رزولوشن 1366 در 768 پیکسل
- پشتیبانی از Secure Boot، UEFI و تراشهٔ TPM 2.0
- پشتیبانی از Directxn 12 و درایور WWWDM 2.x

2- نحوهٔ دسترسی به مشخصات سخت‌افزاری سیستم
- از طریق سیستم BIOS
- خط فرمان command prompt
- System information
- گزینهٔ properties در This pc
- استفاده از ابزار dxdiag
-  استفاده از نرم افزارهای جانبی مانند CPU-Z یا HWiNFO که اطلاعات دقیقی درباره‌ اجزای سخت‌افزاری داخلی سیستم ارائه می‌دهند.

Legacy یا BIOS

BIOS مخفف «Basic Input/Output System» (سیستم ورودی / خروجی پایه) یک Firmware (اختصاصی است که روی تراشه‌ای که روی برد اصلی قرار دارد ذخیره می‌شود. زمانی که رایانه شما روشن می‌شود، BIOS بارگذاری می‌شود و قطعات سخت‌افزاری راه‌اندازی می‌شوند و از صحت عملکرد آن‌ها نیز اطمینان حاصل می‌نماید.) (جدول 1)

نحوهٔ ورود به صفحهٔ تنظیمات بایوس

کلید ورود به BIOS، با توجه به شرکت سازندهٔ رایانه، متفاوت است. برای دسترسی به اطلاعات بیشتر، می‌توانید سایت شرکت سازنده را بررسی نمایید (در جدول زیر برای انواع لپ‌تاپ نحوهٔ ورود به بایوس آورده شده است). اگر تنظیمات بایوس رمز نداشته باشد، به تنظیمات دسترسی پیدا خواهید کرد.

جدول 1

مدل دستگاه	دکمهٔ بایوس
HP	F10
LENOVO, Toshiba	ESC/F1
Apple	ALT+OPTION
ACER, SONY, ASUS, DELL, FUJITSU, IBM, SUMSUNG  و دیگر مدل‌های لپ‌تاپ و رایانه	DELL/F2
تبلت‌های مایکروسافت Sorface	دکمه افزایش صدا را فشار داده و نگه دارید.
MSI	DELL/F2

جدول 2- برخی از اطلاعاتی که در رابط کاربری BIOS قابل مشاهده و یا تنظیم است.

پیکربندی حالت ذخیره سازی

امنیت

تنظیمات boot

تنظیم زمان و تاریخ سیستم

مدیریت انرژی

مشاهده اطلاعات سخت افزاری

UEFI

UEFI یا (Unified Extensible Firmware Interface) یا رابط سیستم ورودی - خروجی یکپارچه، یک فناوری جدیدتر و پیشرفته‌تر نسبت به BIOS است که به عنوان جایگزینی مدرن‌تر برای BIOS در رایانه‌های شخصی استفاده می‌شود.

تفاوت‌های کلیدی UEFI و BIOS

مراحل شناسایی ویژگی‌های سخت‌افزاری سیستم در Bios

اگر برای اولین بار است که روی رایانه سیستم عامل نصب می‌کنید، برای مشاهده ویژگی‌های سخت‌افزاری سیستم خود از اطلاعات نمایش داده شده در بایوس استفاده کنید. در زمانی که رایانه دارای سیستم عامل باشد برای دسترسی و مشاهده ویژگی‌های سخت‌افزاری سیستم از سایر روش‌ها می‌توانید استفاده کنید.

1- در هنگام روشن شدن سیستم با زدن کلیدهای F10 و F12 و F2 و DEL (در بعضی سیستم‌ها کلیدهای دیگری هم برای این کار وجود دارد) وارد محیط تنظیمات BIOS شوید. (شکل 1)

2- در صفحهٔ اصلی، اطلاعاتی نظیر نوع پردازنده CPU، مقدار حافظه RAM و نوع HDD یا SSD نمایش داده می‌شود. (شکل 1)

3- در بخش Advanced میزان حافظه کارت گرافیک سیستم قابل مشاهده است (این اطلاعات در زیر منوهای مختلف بایوس ممکن است وجود داشته باشد). ببینید سیستم شما از امکان سازگاری با DirectX 12 به بعد، همراه با درایور WDDM 2.0 پشتیبانی می‌کند یا خیر؟

- ویندوز 11 از رابط کاربری طراحی سیال (Fluent Design) (این رابط برای ایجاد رابط بصری جذاب و سازگار با دستگاه‌های مختلف از دسکتاپ تا واقعیت ترکیبی است)، پشتیبانی از HDR و بهینه‌سازی‌های گرافیکی استفاده می‌کند که به قابلیت‌های DirectX 12 و مدیریت حافظه پیشرفته در WDDM 2.0 وابسته است.

- DirectX 12 از پردازنده‌های چندهسته‌ای و منابع کارت گرافیک به‌طور کارآمدتری استفاده می‌کند، و WDDM 2.0 مدیریت حافظه گرافیکی و تسک‌ها را بهبود می‌بخشد.

4- میزان حافظه ذخیره‌ساز (HDD,SSD) در بخش‌هایی (...,STORAGE/ADVANCED/DRIVES) و یا در صفحه اصلی BIOS در منوی BOOT قابل مشاهده است.

5- از منوی Boot گزینهٔ Secure Boot را انتخاب کنید.

6- در صورتی که غیرفعال بودن، آن را فعال کنید.

- Secure Boot به معنای نیاز به فعال‌سازی قابلیت امنیتی Firmware (UEFI جایگزین BIOS) است. این ویژگی از اجرای کدهای غیرمجاز در فرایند بوت سیستم جلوگیری می‌کند و برای نصب ویندوز 11 الزامی است.

- یکی از عملکردهای Secure Boot جلوگیری از تغییر سیستم عامل توسط بدافزارها می‌باشد.

7- برای تشخیص وجود تراشه TPM 2.0 وارد بخش Security Boot و یا Advanced شوید. (شکل 2) این تراشه یک قطعه سخت‌افزاری امنیتی است.

8- بعد از اعمال تنظیمات با زدن دکمه F10 و ذخیره‌سازی تغییرات دکمۀ Y را بزنید و از صفحه BIOS خارج شوید.

بعد از اینکه ویژگی‌های سیستم را بررسی کردید و مطمئن شدید که امکان نصب سیستم عامل جدید را دارد، باید مراحل زیر را انجام دهید.

آماده‌سازی برای نصب ویندوز 11

علاوه‌بر داشتن امکانات سخت‌افزاری پیش‌نیاز برای نصب، به یک رسانه مانند فلش یا DVD راه‌انداز (Bootable) نیاز دارید.

1- به کمک نشانی microsoft windows11 فایل ISO ویندوز 11 را از وب‌سایت رسمی مایکروسافت یا سایت‌های معتبر دیگر، دانلود و در رایانه خود ذخیره کنید.

فایل ISO چیست؟ این فایل شامل تمام داده‌ها و فایل‌های سیستمی مورد‌نیاز برای نصب ویندوز 11 است و به صورت یک فایل منفرد تمام محتوای دیسک (اعم از داده‌ها، سکتورهای بوت، جدول پارتیشن‌ها و متاداده) در یک فایل واحد با فرمت iso. ذخیره شده است. برخلاف فرمت‌هایی مانند IMG یا BIN است که گاهی نیاز به فایل‌های کمکی جداگانه دارند. این فایل به تنهایی قابلیت بوت شدن یا شبیه‌سازی دیسک فیزیکی را دارد.

2- در این مرحله باید یک فلش Bootable بسازید. برای انجام این کار چندین روش وجود دارد، یکی از این روش‌ها استفاده از نرم‌افزار Rufus است و یا سایت‌های معتبر دیگر از طریق لینک (https://rufus.ie/en) Rufus را دانلود کنید. این برنامه، ابزاری است که ساخت فلش Bootable را با سرعت و آسانی انجام می‌دهد.

3- فلش را به سیستم متصل کنید. (ظرفیت فلش 8 گیگابایت باشد.)

4- برنامه را اجرا کنید. در بخش Device فلش متصل شده به رایانه شناخته می‌شود. (شکل 3)

5- سپس مطابق شکل 3 روی بخش مشخص شده کلیک کنید و فایل iso ویندوز خود را به Rufus معرفی کنید.

6- Rufus به صورت خودکار سایر تنظیمات را براساس بهترین پیش‌فرض‌ها تنظیم می‌کند. در چنین حالتی فایل ویندوز براساس فرمت پارتیشن هارد دیسک GPT (Gide Partion Table) روی فلش رایت می‌شود، اما اگر فرمت پارتیشن هارد دیسک شما (Master Boot Record) MBR است، می‌توانید از طریق بخش مربوطه در Rufus آن را تغییر دهید. (شکل 4)

فرمت GPT: یک فرمت پارتیشن‌بندی قدیمی است که دیسک‌های تا 2 ترابایت را پشتیبانی می‌کند و اطلاعات پارتیشن‌بندی فقط در سکتور اول دخیره می‌شود و در صورت خرابی خطر از دست دادن اطلاعات وجود دارد.

فرمت MBR: فرمت جدیدی از پارتیشن‌بندی هارد دیسک می‌باشد و تا 9/4 زتابایت را پشتیبانی می‌کند و با ذخیره‌سازی چندین کپی از پارتیشن اصلی دارای امنیت بیشتر می‌باشد.

7- روی START کلیک کنید تا عملیات کپی کردن فایل iso ویندوز روی  فلش انجام شود. (شکل 5)

8- با زدن تیک Remove requirement for an online Microsoft account، بدون انجام هیچ کار اضافه‌ای، بدون نیاز به اکانت مایکروسافت و به صورت آفلاین (زمانی‌که اتصال شما به اینترنت قطع می‌باشد.) ویندوز را بعد از نصب راه‌اندازی کنید. به منظور بهبود سرعت نصب ویندوز تیک گزینۀ اول را بزنید. به منظور عدم پرسیدن سؤال و اشتراک‌گذاری خودکار داده‌ها و حفظ حریم خصوصی آن‌ها گزینهٔ سوم را تیک بزنید. (شکل 6)

9- روی گزینۀ OK کلیک کنید و منتظر بمانید تا عملیات به پایان برسد. بسته به سرعت سیستم شما حدوداً 10 تا 15 دقیقه طول می‌کشد تا ساخت فلش بوت برای نصب ویندوز به اتمام برسد. (شکل 6)

تنظیمات صفحه بایوس برای نصب از روی فلش

1- از قسمت Boot Priority توسط موس یا Tab صفحه کلید، اولین گزینه Boot Device را بر روی حافظه فلش قرار دهید.

2- سپس F10 و سپس کلید Y را بزنید تا تنظیمات اعمال شوند. (شکل 7)

3- در هنگام روشن شدن سیستم، یکی از دکمه‌های صفحه کلید را فشار دهید تا سیستم از گزینه اول ذخیره شده، راه‌اندازی شود.

نصب ویندوز 11

بعد از راه‌اندازی سیستم، اولین پنجره‌ای که مشاهده می‌کنید (شکل 8) مربوط به انتخاب زبان است.

1- زبان نصب را روی انگلیسی قرار دهید و سپس روی Next کلیک کنید.

2- اکنون روی Install now کلیک کنید. (شکل 9)

3- در مرحلۀ بعدی باید کد 25 رقمی مربوط به لایسنس ویندوز را وارد کنید. روی گزینۀ I don’t have a product key کلیک کنید. (شکل 10)

4- در مرحلهٔ بعد از بین نسخه‌های مختلف ویندوز 11 یکی از نسخه‌ها را انتخاب کرده و روی next کلیک کنید. (شکل 11)

انواع نسخه‌های ویندوز به شرح زیر هستند:

windows 11 HOME

- نسخه اصلی ویندوز 11 برای استفاده خانگی است.
- شامل تمام قابلیت‌های اساسی مانند منوی استارت جدید، مایکروسافت استور جدید، snap group و snap layout و حالت ویژه بازی است.
- فاقد برخی قابلیت‌های امنیتی و مدیریتی پیشرفته مانند Bit locker مجازی‌سازی Hyper-V

windows 11 pro

- شامل تمام قابلیت‌های ویندوز Home11
- افزوده شدن قابلیت‌های امنیتی و مدیریتی پیشرفته مانند (BitLocker) برای رمزگذاری داده‌ها و مجازی‌سازی Hyper-V
- مناسب برای کاربران حرفه‌ای و کسب‌وکارهای کوچک.

windows 11 Education

- نسخه ویندوز 11 برای محیط‌های آموزشی.
- شامل قابلیت‌های مشابه ویندوز 11 پرو با برخی تفاوت‌های خاص برای نیازهای آموزشی.

windows 11 Enterprise

- نسخه ویندوز 11 برای شرکت‌های بزرگ و سازمان‌های بزرگ.
- شامل تمام قابلیت‌های ویندوز 11 پرو با افزودن قابلیت‌های مدیریتی و امنیتی پیشرفته‌تر مانند Windows Defender Application Guard و Windows Information Protection است.

windows 11 Pro Education

- نسخه ویندوز 11 برای محیط‌های آموزشی با قابلیت‌های مشابه windows 11 Pro است.

windows 11 Pro for Workstation

- نسخه ویندوز 11 برای کاربران حرفه‌ای و کاربرانی که نیاز به پردازش قدرتمندتر دارند.
- شامل قابلیت‌های پشتیبانی از سخت‌افزارهای پیشرفته مانند پردازنده‌های چندهسته‌ای و حافظه‌های RAM بزرگ.

Windows 11 Mixed Reality

- نسخه ویندوز 11 برای دستگاه‌های واقعیت ترکیبی و واقعیت مجازی مانند Microsoft HoloLens است.
- ترکیبی از تجربیات مجازی و افزوده شده برای کاربرانی که به دنبال ابعاد جدیدی از خلاقیت، بهره‌وری و سرگرمی هستند.

5- در مرحله بعد گزینه ...I accept the Microsoft software license Terms را تیک زده و روی دکمهٔ Next کلیک کنید.
6- گزینه (Advanced) Custom :Install windows only را انتخاب کنید (شکل 12).

7- در این مرحله فهرستی از درایوهای موجود نشان داده خواهد شد. اگر برای بار اول است که روی سیستم خود ویندوز را نصب می‌کنید و یا قصد دارید درایوهای قبلی را حذف و پارتیشن‌های جدیدی را ایجاد کنید، لازم است مراحل پارتیشن‌بندی را انجام دهید. (شکل 13)

8- با توجه به شکل 13 پارتیشنی که با نام Drive 0 Partition1 :SYSTEM Recovery مشخص شده است، حاوی فایل‌های سیستمی و ابزارهای بازیابی سیستم عامل است که توسط سازنده رایانه شما ایجاد شده است.

- اگر از سیستم عامل خود یک نسخهٔ پشتیبان کامل داشته باشید، می‌توانید با خیال راحت این پارتیشن را حذف کنید و در صورت بروز مشکل، سیستم عامل خود را از نسخه پشتیبان بازگردانید.

- اگر قصد دارید یک سیستم عامل جدید (مانند ویندوز 11) را به طور کامل نصب کنید و نیازی به ابزارهای بازیابی و برنامه‌های تولیدکننده ندارید، می‌توانید این پارتیشن را حذف کنید.

9- برای حذف پارتیشن‌ها، درایو موردنظر را انتخاب کرده و دکمهٔ Delete را کلیک کنید. با حذف هر پارتیشن پیغامی می‌آید که هشدار می‌دهد: در صورت حذف، کلیه اطلاعات آن درایو حذف و قابل بازگشت نخواهند بود. (شکل 14)

10- در نهایت روی دکمه ok کلیک کنید و به یک فضای واحد برسید.

11- برای ایجاد پارتیشن جدید، دکمه NEW را کلیک کنید. (شکل 15)

12- در صفحه نمایش داده شده کل فضای ذخیره‌ساز را به قسمت‌های موردنیاز تقسیم کنید و برای هریک فضای مناسب را در نظر بگیرید. توجه داشته باشید که این فضا براساس (مگابایت) MB است. (شکل 16) 

1024MB = 1GB

13- روی دکمه Apply کلیک کنید.
14- درایوی را که می‌خواهید سیستم عامل روی آن نصب شود انتخاب و روی دکمه Format کلیک کنید.

15- روی دکمه Next کلیک کنید.

16- تا اتمام این مرحله و تا Restart سیستم صبر کنید، بسته به سرعت پردازنده، حافظه RAM، هارددیسک یا SSD بودن حافظه جانبی بین 2 تا 20 دقیقه این مرحله طول خواهد کشید. بعد از اتمام این مرحله می‌توانید فلش دیسک یا سی‌دی نصب ویندوز 11 را خارج کنید. (شکل 17)

17- بعد از Restart دوم مراحل پیکربندی ویندوز 11 را انجام دهید.

18- در صفحه ظاهر شده و دیدن پیام ?Is this the right country or region کشور محل سکونت خود را انتخاب کنید و سپس روی YES کلیک کنید. (شکل 18)

19- در مرحلهٔ بعد زبان اول صفحه کلید را انتخاب کنید که بهتر است روی حالت پیش‌ فرض یعنی US باشد. بعد از انتخاب روی YES کلیک کنید.

20- برای اضافه کردن زبان فارسی به کیبورد در صفحه ?want to add a second keyboard layout روی Add layout کلیک کنید.

21- از لیست انتخابی (Iran) Persian را انتخاب کرده و روی Next کلیک کنید.

22- نامی را برای رایانه خود تایپ و دکمه Next را کلیک کنید.

23- صفحه ظاهر شده، برای سفارشی‌سازی تنظیمات است، گزینهٔ Skip را انتخاب کنید.

24- در این مرحله one drive را به منظور بارگذاری فایل‌های سیستمی در فضای ابری راه‌اندازی کرده یا گزینهٔ Only Store files on this Device را به منظور نگهداری داده در سیستم رایانه خود انتخاب کنید و با کلیک روی دکمهٔ Next به صفحهٔ بعد منتقل شوید. (شکل 19)

25- منتظر بمانید تا زمانی که فرایند نصب ویندوز به اتمام برسد. (شکل 20)

عیوب و خطاهای احتمالی حین نصب ویندوز 11

در زمان نصب ویندوز 11، ممکن است با خطاهای مختلفی روبه‌رو شوید. برخی از رایج‌ترین خطاها و نحوهٔ رفع آن‌ها در جدول 4 آورده شده است.