درسنامه آموزشی ارتباط مؤثر هنرستان

برخی از شایستگی‌هایی که در این پودمان به دست می‌آورید:

- توانایی در کنترل زمان و اولویت‌بندی‌های همۀ فعالیت‌های خویش.
- توانایی در تعیین هدف، برنامه و روش اجرا در همۀ فعالیت‌های خویش.
- انجام دادن همۀ کارها و فعالیت‌ها در همۀ عرصه‌های ارتباطی در جهت رضای خدا.
- استفادۀ درست و به اندازه از همۀ نعمت‌های خداوند و شکر و سپاس از او.
- توانایی کنترل بر خویشتن در انجام فرامین الهی و خودداری از گناه و نافرمانی در پیشگاه خداوند.
- کسب مهارت در شناخت تیپ‌های شخصیتی و برقراری ارتباط مؤثر و سازنده با همۀ افراد با هر روحیه‌ای.
- برقراری ارتباطی مؤثر و سازنده همراه با ادب و احترام نسبت به اعضای خانواده مخصوصاً والدین خود.
- استفادۀ مطلوب و مناسب از همۀ نعمت‌ها و پدیده‌های الهی و خودداری از اسراف و تخریب هنگام بهره‌مندی از آنها و تلاش برای حفظ محیط زیست خود و دیگران.

درس 12: مدیریّت زمان

زمان عامل مهمی برای رسیدن به موفقیت است. چگونه از زمان خود استفاده می‌کنید؟

زمان منبع بسیار ارزشمندی است که اگر تلف شود، جایگزینی برای آن وجود ندارد، تمامی افراد به یک اندازه زمان در اختیار دارند، امّا آن را در انجام دادن فعالیت‌ها، وظایف و ارتباطات خود در داخل و خارج از منزل به طرق مختلف صرف می‌کنند.طبق این اصل، اگر تمام فعالیت‌ها و ارتباط‌های روزانه که افراد انجام می‌دهند، صددرصد در نظر گرفته شوند، بیست درصد از آنها، نتایج هشتاد درصدی در موفقیت کاری و زندگی دارند که این‌ها فعالیت‌های مهم اند. همچنین هشتاد درصد از فعالیت‌ها و ارتباط‌ها که انجام داده می‌شوند، نتایج بیست درصدی خواهند داشت که به عنوان فعالیت‌های کم اهمیت از آنها یاد می‌شود.

فعالیت‌های کم اهمیت در ارتباط، در واقع بزرگ‌ترین علل اتلاف وقت به شمار می‌آیند، زیرا کنترل زمان را از دست افراد خارج می‌کنند؛ مانند تعارف‌های بیش از حد، فقدان شهامت «نه» گفتن، استفاده از تلفن‌های غیرضروری و غیر این‌ها. بنابراین برای اینکه برخی از ارتباط‌ها و فعالیت‌های کم اهمیت، زمان فرد را به هدر ندهند و از طرف دیگر بتوان در ارتباط خوش قول بود، باید زمان را مدیریت کرد.

چگونگی مدیریت زمان

آیا شما برای انجام کارهای خود برنامه‌ریزی می‌کنید؟ آیا کارها و فعالیت‌های مهم را از غیر مهم جدا می‌کنید؟

مدیریت زمان به معنای استفادۀ بهینه از وقت است که باعث می‌شود افراد نسبت به زندگی، کار و ارتباط خود کنترل بیشتری داشته باشند، و در نتیجه احساس قدرت و توانایی در آنان ایجاد شود. بنابراین افراد باید هدف‌های خود را مشخص کنند و برای دستیابی به آنها فعالیت‌هایی را در اولویت قرار دهند و اجازه ندهند فعالیت‌های کم اهمیت، زمان آنها را هدر دهند تا همواره سطح استرس خود را پایین نگه دارند. به منظور مدیریت زمان، ابتدا باید مطلع شوید چگونه از زمان خود استفاده می‌کنید و چه ضعف‌هایی در مدیریت کردن آن دارید و سپس مراحل ارائه شده در نمودار روبرو را به‌ کار بگیرید.

تعیین هدف

به نظر شما آیا تعیین هدف در رسیدن به موفقیت مؤثر است؟ آیا شما هدف‌های کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت خود را در زندگی شخصی، کاری و ارتباط با خدا و مردم مشخص کرده‌اید؟

مشکل اصلی در مدیریت زمان، مشخص نکردن فعالیت‌های مورد نیاز است. برای مشخص شدن فعالیت‌ها لازم است ابتدا اهداف تعیین شوند. تعیین هدف، ابزار قدرتمندی است که می‌تواند برای ایجاد انگیزه و چالش در خود و دیگران مورد استفاده قرار گیرد. همچنین آگاهی از میزان رسیدن به اهداف می‌تواند حسّ موفقیت و پیگیری را برای به اتمام رساندن فعالیت‌ها در افراد ایجاد کند و ارتباط را در آنان عمیق‌تر سازد. هرگاه اهداف به صورت روشن و قابل دسترس بیان نشوند، راه دستیابی به آنها نیز مشخص نمی‌شود و این بی هدفی و بی برنامگی موجب سردرگمی، سرخوردگی و عدم موفقیت در امور می‌شود.

برای تعیین اهداف لازم است پنج اصل زیر را مورد توجه قرار دهید:

1- واضح: هدف باید به طور واضح تعیین گردد. زمانی هدف واضح است که قابل اندازه‌گیری و صریح باشد و سوء تفاهم ایجاد نکند.

2- چالش برانگیز: هر هدفی با توجه به سطح درک و توان افراد می‌تواند چالش برانگیز و در عین حال قابل دستیابی نیز باشد، چرا که انجام دادن کامل آن می‌تواند حس موفقیت را در افراد به وجود آورد.

3- تعهّدآور: هدف باید به گونه‌ای باشد که دو طرف ارتباط متعهد شوند با استفاده از منابع مورد نیاز، به آن دست یابند.

4- دارای بازخورد: اگر فرصتی برای بازخورد وجود نداشته باشد، تعیین هدف مؤثر نخواهد بود. بازخورد،گزارشی است که پیشرفت را نشان می‌دهد و یک ارتباط‌گرِ مدیر می‌تواند سطح دشواری هدف یا اهداف را تعیین کند.

5- سادگی: اهداف نباید پیچیده و بسیار فنّی باشند زیرا با انگیزه‌ترین افراد نیز در انجام آنها دلسرد می‌شوند.

اولویت‌بندی فعالیت‌ها و ارتباط

آیا شما برای رسیدن به هدف یا اهداف‌تان کارهای خود را اولویت‌بندی کرده‌اید؟

اولویت‌بندی فعالیت‌ها، راهی برای استفادۀ بهتر از وقت، توانایی‌ها، منابع و ارتباط با دیگران است. اولویت‌بندی، اقدامی برای صرف عاقلانۀ زمان برای فعالیت‌ها و حرکت رو به جلو در اهداف است. یکی از ابزارهایی که کاربرد مناسبی برای اولویت‌بندی فعالیت‌ها دارد، پیوستار مدیریت زمان است. در این پیوستار فعالیت‌ها بر اساس پر اهمیت، بی‌اهمیت، فوری و غیرفوری بودن به چهار دسته تقسیم می‌شوند.

فعالیت‌های دستۀ 1

این دسته از فعالیت‌ها نیازمند یک اقدام فوری و دارای نتایج حائز اهمیتی هستند. بحران‌ها و مشکلات شخصی و خانوادگی مانند بیماری ناگهانی یکی از اعضای خانواده، تغییر ناگهانی امتحان پایان سال و... در این دسته قرار دارند.

فعالیت‌های دستۀ 2

فعالیت‌های مهمّی هستند که به زمان‌بندی بیشتری نیاز دارند. فعالیت‌های این دسته، به هدف‌ها، وظایف و نقش‌های زندگی مربوط می‌شوند. مانند بهبود ارتباط با خانواده، یاد گرفتن کار با رایانه و... . انجام این فعالیت‌ها موجب تمایز افراد موفق با دیگر افراد می‌شود.

فعالیت‌های دستۀ 3

فعالیت‌های بی‌اهمیتی هستند که خودِ فرد نقشی در به وجود آمدنشان ندارد ولی باید توانایی مدیریت آنها را داشته باشد در غیر این صورت زمان به هدر می‌رود. عامل اصلی اتلاف وقت معمولاً دوستان و اطرافیان نزدیک هستند مانند زمانی که شما مشغول اجرای برنامۀ خود هستید (کار، ورزش، انجام تکالیف درسی و...) و دوستی از شما می‌خواهد که برای رفتن به بازار یا پارک او را همراهی کنید. اگر در این شرایط پیشنهاد او را بپذیرید از برنامۀ خود عقب خواهید ماند و وقت شما تلف می‌شود.

فعالیت‌های دستۀ 4

فعالیت‌های بیهوده‌ای هستند که فرد خودش را درگیر آنها می‌کند و زمانش را از بین می‌برد. پس فعالیت‌هایی که هیچ فایده‌ای برای آنها مترتب نباشد در این دسته قرار دارند مانند پرسه زدن بی خود و بی‌دلیل در خیابان، نشستن بی‌دلیل جلوی در منزل، شب‌نشینی‌های غیرضروری و... .

مدیریت دام‌ها یا سارقان زمان

فعالیت‌ها، تصمیم‌ها و ارتباط‌های بی‌اهمیت و بی‌برنامه، به دلیل علاقه‌مندی افراد به اجرای آنها می‌توانند دام‌ها یا سارقانی برای زمان به شمار آیند. بنابراین، هر فعالیتی باید در ساعت و زمان خاصّ خودش انجام گیرد و شما با رعایت این اصل مهم، همیشه فردی متعهد و وقت‌شناس خواهید بود و زمان کافی برای همۀ فعالیت‌ها و ارتباط‌های خود خواهید داشت. از جملۀ سارقان خطرناک زمان در عصر کنونی، فضاهای مجازی و درگیری‌های مستمر کودکان و نوجوانان با آنهاست تا جایی که زمانی برای بقیۀ کارهای ضروری مانند نماز، ورزش، درس، صلۀ رحم (دید و بازدید و گفت‌وگو با خانواده و نزدیکان) و... باقی نمی‌ماند.

مدیریت کارهای تعویقی

برای اینکه کارهای خود را به موقع انجام دهید چه راه کارهایی در نظر گرفته‌اید؟

بیشتر افراد از کمبود وقت و زمان برای انجام فعالیت‌های مهم خود شکایت می‌کنند و یا ممکن است لازم بدانند برخی کارهای مهم خود را از زمان طبیعی آنها به تعویق بیندازند. برای مدیریت کارها باید به اولویت‌بندی آنها توجه کرده و بر انجام به موقع آنها متمرکز شوید و اقدامات زیر را انجام دهید:

1- در انجام دادن این فعالیت‌ها تمام انرژی و وقت خود را به‌کار بگیرید.
2- به دیگران قول بدهید که کاری را تا تاریخ معیّنی به اتمام خواهید رساند. قول دادن به دیگران در شما انگیزه ایجاد می‌کند.
3- هر کاری را که انجام می‌دهید در واقع وقت ارزشمندتان را هزینه می‌کنید، پس آن را ارزان نفروشید.
4- با حذف کارهای کم اهمیت می‌توانید کارهای مهم‌تر خود را در وقت معین و با سرعت بیشتری به اتمام برسانید.
5- مدیریت زمان، بیش از هرچیزی به انضباط فردی، خویشتن داری و اعتماد به نفس نیاز دارد.

برنامه‌ریزی

چه راه کارهایی برای مدیریت زمان و کارهای خود دارید؟ به نظر شما برنامه‌ریزی چقدر در انجام کارهای شما مهم است؟ آیا برای رسیدن به هدف خود برنامه‌ریزی کرده‌اید؟

برای اینکه بتوانید فعالیت‌هایی را به‌صورت مناسب انجام دهید، خودتان باید با توجه به شرایط روحی، جسمی، محیطی، زمانی، علاقه، اهداف و نقاط قوّت و ضعف خویش برای زمانتان برنامه‌ریزی کنید. برنامه به شما کمک می‌کند از اتلاف وقت خود جلوگیری کرده و فعالیت‌های مهم را انجام دهید و از زمان خود به طور صحیح استفاده کنید. برنامۀ شما باید کوتاه و ساده بوده و در زمان مشخص و به صورت منظم اجرا شود تا به اهداف خویش دست یابید. امام رضا (ع) در این مورد می‌فرمایند :«بکوشید تا زمانتان را به چهار بخش تقسیم کنید، زمانی برای مناجات با خدا، زمانی برای تأمین معاش، زمانی برای معاشرت با برادران و معتمدانی که عیب‌های شما را به شما می‌شناسانند و در دل شما را دوست دارند و ساعتی را نیز برای کسب لذّت‌های حلال قرار دهید تا با این بخش چهارم توانایی و نیروی انجام وظایف سه بخش دیگر را تأمین کنید.»

درس 13: راه‌های ارتباط با خدا

برای ارتباط با خداوند متعال، اولین قدم، شناخت و معرفت نسبت به اوست. شناخت خداوند، از طریق تفکّر در آثار و نشانه‌های او در طبیعت و در جان انسان‌ها (آیات آفاقی و انفسی) حاصل می‌شود و با انجام اعمال صالح و خدمت به مردم، تثبیت و تقویت می‌شود و سرانجام به مرحلۀ ایمان می‌رسد. البته ایمانی که واقعی باشد، نه سطحی و ظاهری و تنها از طریق زبان، بلکه ایمانی که همراه با معرفت، اخلاص، خشوع، محبت و عمل صالح باشد. خداوند متعال با بندگانش، در روز و شب و در خلوت و جمع، سخن می‌گوید و روحشان را با نسیم کلامش نوازش می‌کند. پس چه نیکوست که ما نیز در همه حال و مخصوصاً از طریق نماز و نیایش با او در ارتباط باشیم و با انجام اعمال صالح و ترک گناهان پیوندمان را با او تقویت کنیم.

برخی از راه‌های تقویت ارتباط با خدا

چگونه می‌توانیم رابطۀ خود را با خدا اصلاح کنیم؟ چگونه می‌توانیم به خدا نزدیک‌تر شویم؟ برای ارتباط با خدا و تقویت آن راه‌های فراوانی است. نماز و نیایش، احترام به والدین، رعایت حقوق مردم، تلاش برای امرار معاش خود و خانواده از راه حلال، گره‌گشایی از کار مردم، شکر و سپاس از خداوند، ترک گناهان، توبه به درگاه الهی و... رابطۀ ما را با خدا محکم می‌سازند. وقتی فرد با خداوند ارتباط برقرار می‌کند، این ارتباط نه اتفاقی و نه دوره‌ای است بلکه در زندگی‌اش ارتباطی دائمی و هر لحظه‌اش تعریف شدنی است. البته ممکن است ارتباط انسان‌ها با خدا به خاطر غفلت و معصیت آنها قطع شود، اما ارتباط خداوند با بندگانش همیشگی و دائمی است و او از رگ گردن به انسان‌ها نزدیک‌تر و از خود آنها به آنها آگاه‌تر و نزدیک‌تر است. در نمودار 1-13 به برخی از راه‌های فراوان ارتباط با خدا اشاره شده است.

یک نمونۀ مهم از راه‌های تقویت ارتباط با خدا که نقش مهمی در بالا بردن صبر و مقاومت، تقویت روحیۀ ایثار و شهادت و پیروزی رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس داشت، دعاها، عزاداری‌ها، نیایش‌ها و نمازهای خالصانه و بدون ریای آن عزیزان بود.

شما می‌توانید با دعوت از یک رزمندۀ دوران دفاع مقدس از او بخواهید تا در مراسم صبحگاه هنرستان، «نقش معنویت، نماز و نیایش‌های خالصانه» را در صبر و مقاومت و پیروزی رزمندگان اسلام برای شما توضیح دهد.

آداب ارتباط با خدا

آیا ارتباط با خدا به آداب خاصی نیاز دارد؟ آیا می‌توان در هر حالتی با خداوند ارتباط برقرار کرد؟

زبان ارتباط با خداوند، زبانی عام و فراگیر است. هر کس بنا بر درک و شناخت خود از خداوند و به میزانِ احساسِ نزدیکی به خداوند، می‌تواند شیوۀ خاص و متفاوتی برای صحبت با خدا داشته باشد. خواندن نماز، قرائت قرآن، ذکر و دعا، کار در اداره، کارخانه، مزرعه، گره گشایی از کار مردم و ... در واقع همگی از راه‌های ارتباط با خداوند هستند که هر یک آداب خاص خود را دارد و ما به عنوان بندۀ خدا موظف به رعایت آنها هستیم. انسان‌ها در هنگام ارتباط و صحبت با خداوند گاه از غم دل خود با خدا سخن می‌گویند و از او یاری می‌طلبند و گاه به خاطر شادی‌هایشان زبان به حمد و سپاس خدا می‌گشایند. گاه موضوع سخن، شِکوه و شکایت است و گاهی صبر و رضا. گاه در دل شب است و با زبان گریه و سکوت و گاه در مدرسه، کارخانه، بازار، مزرعه و میدان نبرد و با زبان کار و جهاد. این گفت‌وگو، ارتباط مخلوق نیازمند باخالق قادر خویش، یعنی خداوند متعال است. گفت‌وگو با خداوند محدود به زمان، حالت و مکان معینی نیست زیرا خدا در همه حال و همیشه و در همه جا هست. پس به ساده‌ترین شکل و با زبان بی‌زبانی هم می‌توان با خالق هستی ارتباط برقرار کرد و با او به گفت‌وگو پرداخت اما حضور در جمع پاکان، صالحان و نمازگزاران در مساجد با ظاهر و باطنی آراسته یکی از بهترین جلوه‌های ارتباط با خالق بی‌همتاست.

یاد خدا

انجام چه کارهایی شما را به یاد خدا می‌اندازد؟ یاد خدا چه احساسی به شما می‌دهد و چه تأثیری در روابط شما خواهد داشت؟

یاد خدا سبب آرامش قلوب مؤمنین است و در مقابل، غفلت از یاد خدا سبب پوچی و افسردگی خواهد بود. با یاد عظمت، قدرت و رحمت خداوند، از یک سو قلب انسان به آرامش می‌رسد و از سوی دیگر، خشوع در مقابل آن خالق مهربان و تفکر در رحمت بی کران او، سبب می‌شود انسان از قساوت قلب در امان بماند و آن گاه که این ارتباط با خالق حاصل شد، همۀ روابط انسان با خود، مردم و سایر مخلوقات الهی، رفتاری متعادل و شایسته خواهد شد.

دوستی با خدا

چگونه می‌توان دوستی خود را با خداوند تقویت کرد؟ راه دوستی با خدا، اطاعت از او و انجام اعمال نیکو و دوست داشتن دوستان او و راه اوست. دوستان خدا با یادآوری نعمت‌هایی که خداوند به آنها بخشیده است، شکرگزار او بوده و حتی در راه محبت معبود، از موارد مهمی همچون جان و مال خود نیز می‌گذرند و غمگین نمی‌شوند. چون خدا را دوست حکیم و مهربان خود می‌دانند و در نتیجه اطمینان دارند که این دوست مهربان، هیچ اراده‌ای بر خلاف خیر و مصلحت آنها ندارد.

«قُلْ اِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ اللهُ وَ یَغْفِر لکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَحیمٌ.» _{سورۀ آل عمران آیۀ 31}
(ای پیامبر) بگو اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا نیز دوستتان بدارد و گناهانتان را بیامرزد چون خداوند آمرزندۀ مهربان است.

معامله با خدا

آیا می‌توان با خدا معامله کرد؟ در چه مواردی می‌توان با خداوند، معامله کرد؟ معامله با خدا به چه معناست؟

معامله با خدا یعنی تمام کارها و روابط خود را با خدا، مردم و سایر مخلوقات الهی طبق امر خدا و اصول و ضوابط علمی و عقلی و در جهت رضای خدا انجام دهیم و پاداش و نتیجۀ کار خود را به او واگذار کنیم و انجام واجبات و ترک محرمات را مشروط به برآورده شدن نیازهای مادی خود ندانیم بلکه آن را وظیفۀ خود بدانیم و باور داشته باشیم که خدای عادل و حکیم، خود پاداش نیکوکاران را خواهد داد.

شکر و سپاس از خداوند

آیا به نعمت‌های الهی که خداوند به شما عطا کرده است فکر کرده‌اید؟ آیا نعمت‌های بی‌حساب خداوند جای شکرگزاری ندارد؟ چگونه می‌توان شکرگزار نعمت‌های خداوند بود؟

انسان بعد از شناخت خالق خویش و پی بردن به عظمت، رحمت، نعمت، غنا و قدرت او، به حقارت و عجز و نیاز خود بیشتر واقف می‌شود و در نتیجه، شکر نعمت‌های خداوندی را برای خود لازم می‌داند. بنابراین باید بازگردد و با قصد تقرّب به خداوند، به وظایف خویش عمل کند و از نعمت‌های الهی در راه درست استفاده کند و همواره در دل و زبان شاکر و سپاس گزار خداوند باشد. این یعنی ارتباطی دائم و پیوسته با خداوند برای تشکر و سپاس از نعمت‌هایی که خداوند به او عنایت کرده است.

درس 14: مخاطب‌شناسی

آیا برای برقراری ارتباطی مؤثر با دیگران لازم است نسبت به مخاطب خود شناخت داشته باشید؟ چگونه می‌توانید مخاطب خود را بشناسید؟

انسان‌ها دارای دانش و فرهنگ متفاوتی هستند که بر درک و برداشت آنها از پیام تأثیر می‌گذارد. بنابراین افراد برای برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، باید مخاطب ویژگی‌های او را بشناسند و متناسب با آنها پیام را انتقال دهند. مخاطب، هر فردی است که پیام را دریافت می‌کند. بهترین راه برای شناخت مخاطبان، تقسیم‌بندی افراد بر اساس ویژگی‌های آنهاست تا بتوان برای ارتباط با هرمخاطب از روش مخصوص به خود او استفاده کرد.

در هر پیام، سه رکن قابل بررسی است: فرستندۀ پیام؛ محتوای پیام و مخاطب یاگیرندۀ پیام که در این درس
با توجه به جدول 1-14 به دو دسته از ویژگی‌های مخاطب یا گیرندۀ پیام پرداخته می‌شود.

جدول 1- 14: تقسیم‌بندی مخاطبان بر اساس ویژگی‌های آنها

مبنای شناخت	عامل	مثال
ویژگی‌های روان‌شناسی	شخصیّت	درون گرا و برون گرا- حسّی و الهامی- متفکر و احساسی- قضاوتی و دریافتی
	نیازهای اجتماعی	پذیرش توسط اجتماع، دوستی و علاقه به دیگران و...
ویژگی‌های جمعیت شناسی	رده‌های سنی	گروه‌های سنی 2 تا 5 ساله، 6 تا 11 ساله، 12 تا 15 ساله و ...
	جنسیّت	زن، مرد
	سطح مالی	ثروتمند، متوسط، فقیر
	شغل	هنرآموز، کارمند، نظامی، کاسب و...
	سطح تحصیلات	عالی، دیپلم، زیر دیپلم

تقسیم‌بندی مخاطبان بر اساس ویژگی‌های روان‌شناسی

در این تقسیم‌بندی، مخاطبان بر اساس ویژگی‌های شخصیتی، نیازهای اجتماعی و ... به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند.

ویژگی‌های شخصیتی

آیا همۀ افراد دارای ویژگی‌های شخصیتی یکسانی هستند؟ چه چیزی افراد را از یکدیگر متمایز و متفاوت می‌کند؟

افراد از نظر شخصیتی و روحیه، با یکدیگر متفاوت‌اند. بعضی از افراد درون‌گرا یا برون‌گرا، بعضی حسی یا الهامی، بعضی متفکر یا احساسی و بعضی دیگر قضاوتی یا دریافتی هستند. این تفاوت‌ها سبب می‌شوند که برای موفقیت در ارتباط با هر دسته از آنها رفتاری متفاوت داشته باشیم.

انواع ویژگی‌های شخصیتی

شخصیت درون گرا

- تمایل کمتری به حضور در جمع دارد.
- تمایل به رشته‌های ورزشی انفرادی دارد.
- برای فکر کردن دربارۀ چیزی به سکوت و زمان احتیاج دارد.
- می‌خواهد استانداردهای خود را پیدا کند.
- دوست دارد ابتدا ایده یا نقشۀ کار را خوب بفهمد و به تنهایی یا صرفاً با عدۀ کمی کار کند.

شخصیت برون گرا

- تمایل شدید به حضور در اجتماع دارد.
- تمایل به رشته‌های ورزشی گروهی دارد.
- گاه بدون اینکه درباره موضوعی فکر کند دست به اقدام می‌زند.
- اجتماعی است.
- عمل و تنوع را دوست دارد.
- می‌خواهد بداند مردم از او چه توقعی دارند.

شخصیت حسّی

- بیشترین توجه خود را به تجربه معطوف می‌سازد.
- مایل به استفاده از چشم‌ها، گوش‌ها و سایر حواس خود است.
- از مشکلات تازه متنفر است.
- از به کار بردن مهارت‌هایی که قبلاً آموخته است، لذّت می‌برد.
- در برابر امور جزئی صبور است، ولی وقتی وضعیت پیچیده و دشوار می‌شود، صبر خود را از دست می‌دهد.

شخصیت الهامی

- بیشترین توجه خود را به مفهوم حقایق معطوف می‌کند.
- برای پیدا کردن راه‌های جدید از قّوۀ تخیل استفاده می‌کند.
- به حل مشکلات جدید علاقه‌مند است.
- بیشتر مایل به استفاده از مهارت‌های جدید است.
- در برابر امور جزئی از خود بی‌قراری نشان می‌دهد، ولی موقعیت‌های پیچیده و دشوار برایش اهمیتی ندارد.

شخصیت متفکر

- دوست دارد به طور منطقی در مورد مسائل تصمیم بگیرد.
- دوست دارد عادلانه و شفاف با او رفتار شود.
- ممکن است بدون اطلاع، احساسات دیگران را نادیده بگیرد.
- توجه او به اوضاع و احوال بیشتر از توجه او به روابط انسانی است.

شخصیت احساسی

- بیشتر از روی احساسات شخصی تصمیم می‌گیرد.
- دوست دارد حتی در مسائل کوچک، مردم را تحسین کند.
- نسبت به احساسات دیگران آگاه است و به آنها توجه دارد.
- می‌تواند پیش‌بینی کند که دیگران دربارۀ یک موضوع چه احساسی خواهند داشت.

شخصیت قضاوتی

- سعی می‌کند وقایع و امور، درست مطابق نقشه پیش روند.
- ممکن است خیلی سریع دربارۀ مسائل تصمیم بگیرد.
- هنگام اظهارنظر یا تصمیم‌گیری دوست دارد حق را به او بدهند.
- مایل است قبل از شروع به کار جدید، کار در دست را به اتمام برساند.
- دوست دارد برای انجام دادن کارها نقشه بریزد و پیشاپیش مسائل را حل و فصل کند و قبل از اقدام، دربارۀ آنها تصمیم بگیرد.

شخصیت دریافتی

- خیلی راحت با رویدادهای بدون برنامۀ قبلی کنار می‌آید.
- دوست دارد چندین پروژه را با هم شروع کند، امّا احتمالاً در تمام پروژه‌ها مشکل دارد.
- ممکن است خیلی دیر دربارۀ مسائل تصمیم بگیرد.
- همزمان با بروز مشکلات، برای حل آنها دست به اقداماتی می‌زند تا کارش را پیش ببرد.
- دوست دارد انعطاف‌پذیر باشد و از طرح‌ها و نقشه‌های تثبیت شده و معیّن بپرهیزد.

خودشناسی

هر فرد در زندگی برای گرفتن تصمیم صحیح و برقراری ارتباطی مؤثر با دیگران، نیاز دارد ابتدا با ویژگی‌ها، توانایی‌ها و شخصیت خود و اطرافیان آشنا شود، آنگاه متناسب با این ویژگی‌ها با دیگران رابطه برقرار کند یا تصمیم صحیحی بگیرد.

نیازهای عاطفی و اجتماعی

آیا ما به دوستی و محبت کردن به دیگران نیاز داریم؟ به دوست داشته شدن و پذیرش از ناحیۀ دیگران چطور؟

نیازهای عاطفی و اجتماعی افراد از طریق تجربه، حضور در جامعه و رشد شخصیتی آنها شکل می‌گیرد. وقتی انسان نیازهای خود را شناخت، آنها را در روابط با دیگران و خواسته‌هایش از دیگران نشان می‌دهد. اگر این نیازها در ارتباط با مخاطب، برآورده نشوند، منجر به نارضایتی طرفین ارتباط می‌شود. این نیازها عبارت‌اند از: پذیرش توسط اجتماع، دوستی و علاقه به دیگران، هم صحبتی و ...

تقسیم‌بندی بر اساس ویژگی‌های جمعیت‌شناسی

آیا تقسیم‌بندی مخاطبان بر اساس ویژگی‌های جمعیت شناسی می‌تواند در برقراری ارتباط مؤثر با دیگران به شما کمک کند؟ در برقراری ارتباط با دیگران به کدام ویژگی آنها توجه می‌کنید؟

مخاطبان از نظر عواملی مانند سن، جنس، شغل و نظایر این‌ها تقسیم‌بندی می‌شوند و نوع ارتباط با آنها بر اساس این عوامل، بسیار متفاوت و متغیر است. به عنوان مثال، افراد در برخورد با اشتباهات یک کودک سعی می‌کنند با ملایمت و نرمی با وی صحبت کنند ولی در برخورد با اشتباه بزرگ‌ترها صحبت‌ها جدی‌تر است و یا شما در اتوبوس یا قطار شهری به راحتی و با رضایت صندلی خود را به یک پیرمرد یا پیرزن می‌دهید ولی درمقابل هم سن‌وسال خود این رفتار را ندارید. بنابراین هر کس باید در طراحی یک موقعیت یا پیام به این موارد توجه داشته باشد.

درس 15: ارتباط با خانواده

خانواده به عنوان اولین نهاد اجتماعی شناخته شده است که از آغاز تولد و حتی قبل از آن، نقش بسیار مهمی در تحول، رشد و پرورش اجتماعی فرزندان، شکوفایی استعدادها، صمیمیت و مواردی از این قبیل داشته و می‌تواند توانایی‌هایی را در فرزندان ایجاد و شکوفا کند.

خانواده، اولین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی است، چون:

- اولین جایگاه مطمئن و ایمن برای اعضای خود است.
- اولین فضای مساعد برای یادگیری و انتقال اندیشه‌ها، تجارب، آداب و سنن و مهارت‌های مختلف به فرزندان است.
- مهم‌ترین کانون مهر، عشق و عاطفه، رهایی از تنهایی، گذشت و همدلی است.
- اولین جایگاه کشف، بروز و شکوفایی استعدادهای فرزندان است.
- اولین جایگاه تأمین‌کنندۀ سلامت جسم و روان و ارتقادهندۀ اعضای خود است.
- اساسی‌ترین محل رفع نیازهای فردی، اجتماعی، جسمی و روانی اعضای خود است.

یکی از مهم‌ترین انواع ارتباط در خانواده، ارتباط فرزندان با والدین است. لازم به ذکر است که والدین ما، فرزندان دیروز هستند و این فاصله نباید سبب تعارض ما با آنها شود. همواره باید سعی نمود تا در ارتباط با والدین بهترین برخورد ممکن را داشت.

ارتباط مؤثر با والدین

آیا ارتباط صحیح بین فرزندان و والدین می‌تواند سبب اصلاح و تقویت ارتباط آنها در سایر عرصه‌های ارتباطی از جمله اصلاح ارتباط با دیگران شود؟

مهم‌ترین نوع رابطۀ انسانی، رابطۀ فرزند با والدین خویش است که بیانگر اهمیت نقش خانواده در اصلاح و تربیت جامعه و نهایتاً تحقق حیات طیبه در دنیا و خیر و سعادت در آخرت برای افراد می‌باشد. بنابراین، احسان و نیکی به والدین ارزش والایی در بین مفاهیم اخلاقی دارد تا جایی که خداوند در قرآن کریم پیوسته بر احسان به پدر و مادر سفارش نموده و در روابط فرزندان با والدین، آن را ملاک ارزش قرار می‌دهد. تأکید قرآن بر ذکر احسان و مراعات حق پدر و مادر در کنار توحید و نفی شرک و تأکید بر تشکر و سپاس از والدین پس از شکر و سپاس از خداوند، به روشنی این مطلب را ثابت می‌کند که رعایت نکردن حق آنان، بزرگ‌ترین گناه پس از شرک به خداوند است.

لازمۀ داشتن یک ارتباط مفید و مستحکم با دیگران این است که افکار، عقاید، رفتار، و به طور کلی شخصیت دیگران محترم شمرده شده و حقوق آنان رعایت شود. احترام به خانواده در درجۀ اول و از مهم‌ترین مصادیق احترام به دیگران است.

نمونه‌هایی از ارتباط مناسب با والدین

1- شما برای والدین خود همیشه فرزندان آنها هستید و گاهی ممکن است با رفتارهای به ظاهر نادرست آنها مواجه شوید. در این موارد کمی بردبار باشید و با منطق و گفت‌وگو، آنها را به اشتباه احتمالی‌شان واقف کنید و سوء تفاهم را برطرف کنید.
2- والدین همواره طالب سعادت فرزندان خویش هستند و آنچه را که به نظرشان درست است، انجام می‌دهند (هر چند که ممکن است نادرست باشد). لازم نیست همه چیز را خودمان تجربه کنیم، استفاده از تجربۀ دیگران مخصوصاً والدین، نشانۀ خردمندی ما است.
3- هیچ منافاتی ندارد که با نظر کسانی مخالف باشید و در عین حال احترام آنها را هم حفظ کنید.
4- در گفت‌وگو با والدین صحبت‌های آنها را قطع نکنید.
5- رفتار یا حرکتی نکنید که گمان کنند شما از ارتباط با آنها دل تنگ هستید یا از خدمت به آنها خسته شده‌اید.
6- در پیشگاه والدین کلمات سبک به کار نبرید و صدایتان را در مقابل آنها بلند نکنید.
7- نظرات خود را با استدلال و منطق و در نهایت ادب و احترام بیان کنید.

پویایی روابط خانوادگی و رسیدن به تعادل

پویایی روابط خانوادگی در گرو سه عامل مهم است که در نمودار بالا نشان داده شده است.

صمیمیت و محبت:

صمیمیت و محبت بین اعضای خانواده را در چه چیزهایی می‌دانید؟ چگونه می‌توان صمیمیت و محبت خود را در برقراری ارتباط با دیگران به آنها منتقل کرد؟

صمیمیت، میزان احساس نزدیکی و حمایتی است که افراد نسبت به یکدیگر دارند. صمیمیت توانایی ایجاد رابطۀ عمیق و ایجاد هم دلی با دیگران است. همچنین به تبادل احساسات و خواسته‌ها بدون قصد سوء استفاده از یکدیگر «صمیمیت» گفته می‌شود. محبت، یک نوع دلسوزی و علاقۀ بدون شرط است که پاسخی به گران قدرترین نیاز فطری انسان است. محبت پایه و اساس عشق و برقراری ارتباط صمیمانه میان افراد است. محبت احساس مطبوع و دل‌پذیری است که با وجود آن، مشکلات آسان و سختی‌ها قابل تحمل می‌گردد. در مسیر تربیت، عامل «محبت» قوی‌ترین عنصر برای پذیرش، تحمل و تفاهم است.

انعطاف‌پذیری

آیا شما در روابط خود مخصوصاً در ارتباط با والدین و اعضای خانوادۀ خود فرد انعطاف‌پذیری هستید؟

انعطاف‌پذیری به معنای آمادگی جهت ایجاد تغییرات مثبت در خانواده است. هدف از انعطاف‌پذیری در خانواده، حفظ تعادل و ثبات در مقابل تغییر و نابسامانی است. بنابراین، اصل مشورت و همکاری میان افراد و خانواده‌های انعطاف‌پذیر رایج است. خانواده‌هایی که در برابر تغییرات انعطاف‌پذیرند بهتر می‌توانند با مشکلات و موقعیت‌های مختلف روبه‌رو شوند و مسائل را حل کنند و این ویژگی می‌تواند موجب پیشرفت آنها شود.

ارتباط صمیمانه

مشارکت و تعامل بین اعضای خانواده در افکار، احساسات، نگرش‌ها، ارزش‌ها و اعتقادات به معنای ارتباط آنها با یکدیگر است و مهم‌ترین عامل در توفیق زندگی خانوادگی، ارتباط صمیمی میان اعضای خانواده است. ارتباط و گفت‌وگو، دنیای مشترک اعضای خانواده را تشکیل می‌دهد. زمانی که گفت‌وگوی اعضای خانواده رضایت‌بخش و محبت‌آمیز است، به طرفین احساس امنیت می‌دهد و بین آنها ارتباطی سالم برقرار می‌شود و برعکس هر گاه گفت‌وگوی خانوادگی در جهت سلطه‌گری، ایجاد تنش، بی حرمتی یا ضربه زدن به دیگری باشد، احساس ناامنی به وجود آمده و ارتباط ناسالمی بین اعضای خانواده برقرار می‌شود. بنابراین می‌توان چگونگی ادای کلمات و صحبت کردن اعضای خانواده با یکدیگر را بهترین شاخص برای سلامت رابطۀ بین آنها دانست.

یک نمونۀ مهم و سازنده از ارتباط مؤثر بین والدین و فرزندان را می‌توان در دوران کم نظیر هشت سال دفاع مقدس به وضوح ملاحظه نمود. از یک سو مادران مؤمن و فداکار، جگرگوشه‌های خود را تربیت نموده و با همۀ عشق و علاقه‌ای که به آنها داشتند روانۀ میادین نبرد در راه دفاع از دین و آرمان‌های اسلام و انقلاب می‌نمودند و از سوی دیگر در استقبال از جنازه‌های مطهر جگرگوشه‌های خود نه تنها ناشکری و ناسپاسی نمی‌کردند بلکه به فرزندان شهید خود افتخار می‌نمودند به گونه‌ای که با شهادت هر فرزندی، فرزند دیگرشان را روانۀ جبهه‌های حق علیه باطل می‌کردند. در طرف مقابل نیز فرزندان مؤمن و تربیت یافته در دامان پاک این مادران، در وصیت نامه‌های خود از آنها حلالیت می‌طلبیدند و از این که نتوانسته‌اند عصای دست دوران پیری آنان باشند از آنها عذرخواهی می‌کردند. جا دارد این نوع از ارتباط بین والدین و فرزندان سرلوحۀ رفتار و عمل همۀ والدین و فرزندان در طول تاریخ قرار گیرد.

جایگاه مشورت در خانواده

مشورت بین اعضای خانواده چه نقشی در برقراری ارتباطی مفید و مؤثر بین آنها دارد؟

از ویژگی‌های خانوادۀ باثبات، متعادل و انعطاف‌پذیر توجه به مشورت‌و‌کسب توافق در خانواده است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، استفاده از نظرات دیگران و گزینش بهترین راه حل در هر موضوع، مناسب‌ترین شیوه برای تصمیم‌گیری است. یکی از مهم‌ترین جایگاه‌های مشورت، ادارۀ خانواده و حلّ و فصل اختلافات خانوادگی است و بر این اساس قرآن کریم، یکی از اوصاف مؤمنان را مشورت در همۀ امور زندگی می‌داند و می‌فرماید: و کارشان در میانشان بر پایۀ مشورت است. _{(سورۀ شوری، آیۀ 37)}

انواع خانواده‌ها و پرورش فرزندان

آیا همۀ خانواده‌ها در تربیت فرزندان خود به یک صورت رفتار می‌کنند؟ آیا نتایج تربیت همۀ خانواده‌ها یکسان است؟ خانواده‌ها از نظر تربیت کردن فرزندان چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

والدین در تربیت فرزندان و نوع ارتباط و رفتار با آنها به سه دسته تقسیم می‌شوند (نمودار 2-15)، که در ادامه به توضیح آنها پرداخته می‌شود.

نحوۀ تربیت و نوع تعامل و ارتباط والدین، در گرایش فرزندان به ناهنجاری‌های اجتماعی و اخلاقی همچون اعتیاد، فرار از خانواده، قانون‌شکنی، دروغ و تقلب و مواردی از این قبیل یا برعکس در رشد و تعالی و صلاح فرزندان بسیار تأثیرگذار است.

1- ویژگی‌های تربیتی و رفتاری خانواده‌های «سهل‌گیر»

- از نظر این نوع والدین، داشتن هر گونه انتظار یا توقع مسئولیت یا وظیفه‌ای از فرزندان یک اشتباه است و باعث رنج و ناراحتی فرزندان می‌شود و به همین دلیل آنان را بیش از اندازه آزاد، بی‌مسئولیت و بی‌برنامه می‌گذارند.
- به نیازها و آرزوهای فرزندان خود بیش از اندازه توجه دارند.
- فرزندان آنها در زندگی بزرگسالی خود مرتباً با شکست و ناکامی روبه‌رو می‌شوند.
- تحمل فرزندان آنها بسیار کم است و سریع به موقعیت‌های زندگی برخوردهای تند و نادرست نشان می‌دهند.

2- ویژگی‌های تربیتی و رفتاری خانواده‌های «مستبد»

- برای فرزندان خود برنامه‌ریزی می‌کنند و در این برنامه‌ریزی‌ها به خواسته‌ها، علایق و سلیقه‌های آنان چندان اعتنایی ندارند.
- فرزندان خود را به عنوان انسان‌های مستقل به رسمیت نمی‌شناسند.
- سبک برخورد این نوع خانواده‌ها با خطاهای فرزندان خشن است.
- با آنکه تمام سخت‌گیری‌های خانواده‌های مستبد برای آن است که فرزندانی توانمند و قوی داشته باشند، ولی فرزندان این خانواده‌ها ارتباط اجتماعی ضعیفی دارند، تصمیم‌گیری آنان بسیار ضعیف است و احتمال زیادی دارد که در پیدا کردن مسیر زندگی دچار اشتباه شوند.

3- ویژگی‌های تربیتی و رفتاری خانواده‌های «قاطع»

- انتظاراتی که والدین قاطع از فرزندان خود دارند، منطقی و متناسب با سن آنان است.
- انتظارات خود را از فرزندان با آنان در میان می‌گذارند و در این زمینه با آنان گفت‌وگو می‌کنند.
- فرزندان خود را تشویق می‌کنند که مستقل باشند.
- فرزندان خود را تشویق می‌کنند که در زندگی خود تصمیم‌گیری کنند و برای تصمیم‌های خود دلایل منطقی بیان کنند.
- بر رفتارها و فعالیت‌های فرزندانشان نظارت و سرپرستی می‌کنند. به همین دلیل اگر فرزندانشان رفتار اشتباهی داشتند، به آنان تذکر می‌دهند که رفتارهای خود را اصلاح کنند.
- فرزندان خانواده‌های قاطع، اعتماد به نفس و عزت نفس بالایی دارند و احساس ارزشمندی زیادی می‌کنند.
- حسّ صمیمیت و همدلی میان اعضای این نوع خانواده‌ها بالاست.

استقلال‌طلبی

استقلال‌طلبی فرزندان به چه معناست؟ آیا استقلال به معنای تصمیم‌ گیری بدون مشورت و محروم ساختن خود از تجربه و اندیشۀ دیگران است؟

استقلال به معنای خودباوری، خودکفایی و عدم وابستگی است. یک امر مطلق نیست که به یک باره با ورود فرد به محدوۀ سنّی خاصی به او واگذار شود. استقلال‌طلبی مسئله‌ای است که در همۀ سنین مخصوصاً در سنّ نوجوانیو جوانی برای همۀ افراد وجود دارد. از مهم‌ترین مسائل مربوط به استقلال‌طلبی، برای تمام انسان‌ها، رسیدن به محدوده‌ای از استقلال اقتصادی است. یک فرد تا زمانی که از نظر اقتصادی به طور کامل وابسته به والدین خود است، نباید و نمی‌تواند در سایر موارد خواهان استقلال کامل از خانواده و والدین باشد. فرزند حتی زمانی که قدرت اقتصادی تأمین خود را به دست آورد، همچنان در تصمیم‌گیری‌های مهم خود نیازمند به مشورت با والدین است. رفتارهای خودخواهانه و حق به جانب فرزندان نسبت به والدین، نه تنها بی احترامی به مقام والدین است، بلکه ممکن است منجر به گرفتار شدن آنها در دام‌ها و مشکلات سخت و حتی غیرقابل جبرانی مثل اعتیاد، بدنام شدن و بی اعتباری، زندان و غیره گردد.

درس 16: ارتباط با جهان خلقت

انسان از یکسو با کلّ عالم هستی به‌ عنوان فعل و مخلوق خدا و از سوی دیگر با تک تک اجزای آن مانند هوا، آب‌ها، کوه‌ها، جنگل‌ها، معادن، مخازن، حیوانات و غیر اینها، ارتباط دارد. اما مهم‌تر از خودِ ارتباط، سازنده، مفید و خلاق بودن این ارتباط در راستای ارتقای کیفیت و بهبود زندگی خویش و دیگران است.

ارتباط مطلوب با جهان خلقت رمز بقا و تداوم حیات بشر

دنیا و همۀ نعمت‌های آن، به عنوان ابزاری برای رسیدن به هدف و مقصد نهایی بشر، از سوی خداوند به انسان بخشیده شده است، البته در صورتی که او بتواند به شکل مطلوب از آنها استفاده کند. بنابراین انسان باید از یکسو با رفتار عدالت محور خود نسبت به موجودات جاندار و بی جان کرۀ زمین سعی در به کمال رساندن خود و دیگران داشته باشد، و از سوی دیگر ضمن رعایت حقوق طبیعت و دیگران، باید در حفظ بقا و تعادل مجموعۀ پدیده‌های طبیعی تلاش مستمر داشته باشد. از آنجا که عالم محضر خداست و همۀ ذرّات آن، مخلوق و مطیع خداوند هستند پس باید با همۀ آفریده‌های خدا و در محضر خدا، همواره اخلاق و عدالت را در اندیشه، گفتار و رفتار خود رعایت کرد.

ارتباط با درختان و گیاهان

حیات انسان با گیاهان و گونه‌های مختلف گیاهی، مرتبط است و ابتدایی‌ترین قدم برای سپاس و قدردانی از این نعمت‌های خداداد، دانستن اهمیت و پای‌بندی به اخلاق در استفاده از آنهاست. همان‌گونه که در ارتباط با طبیعت به دنبال منافع خود هستید، باید به بقای طبیعت نیز توجه داشته باشید. منطقی نیست که منافع مستقیم و فوری خود را از طبیعت دریافت کنیم ولی به بقای آن اهمیت ندهیم. تولید اکسیژن و هوای پاک، زیبایی‌های چشم نواز، استفاده‌های غذایی، دارویی، صنعتی، تهیۀ لباس، ساخت‌وساز سرپناه و وسایل مورد استفاده در کار و زندگی روزانه و غیر اینها نمونه‌هایی از فواید گیاهان و درختان می‌باشد.

ارتباط با حیوانات

نه تنها انسان‌ها بلکه حیوانات نیز به لحاظ اخلاقی دارای حقوقی هستند. بسیاری از رفتار انسان‌ها مستقیم یا غیرمستقیم بر جانوران و حیوانات اطراف و کلّ چرخۀ حیات تأثیر دارد که باید آثار و نتایج آنها را مورد توجه قرار داد. از جمله حقوق حیوانات این است که مورد صدمه و آزار و اذیت قرار نگیرند، آب و خوراک حیوانات اهلی به موقع و به اندازه به آنها داده شود، در صورت بیماری و صدمه اقدام به مداوای آنها شود و ... . تأمین بخش مهمی از خوراک و پوشاک انسان‌ها، نگهبانی، حمل‌ونقل، تفریح و سواری، پژوهش‌های دارویی و درمانی بخشی از فواید و خدمات حیوانات به انسان‌ها می‌باشد.

ارتباط با جمادات

جماد، عبارت است از هر آنچه بی‌جان و بی‌حرکت است، اما بی‌جان بودن، دلیلی بر استفادۀ نامطلوب از آنها نیست. چرا که جمادات یا به عبارتی دیگر، اشیاء بی جان در اطراف شما، مانند معادن، مخازن و منابع روی زمین و زیر زمین و هر موجود بی جان دیگری در اطراف شما مانند ابزار و وسایل کارگاهی، آزمایشگاهی و ... تنها برای استفادۀ شخصی شما نیستند و تنها در مدت حیات شما مورد استفاده ندارند. پرهیز از اسراف و استفادۀ درست و متعادل شما از آنها به معنای رعایت حقوق افراد دیگر و آیندگانی است که در آیندۀ دور یا نزدیک، از این اشیاء و منابع استفاده خواهند نمود. پس دیگران و آیندگان نیز در آنچه که شما استفاده می‌کنید، حق دارند و شما موظف به حفظ حقوق آنها هستید.