درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس نهم

امروزه سطح خشکی‌های زمین میان کشورها تقسیم شده است و بیش از 200 کشور در دنیا وجود دارد که با مرزهایی از یکدیگر جدا شده‌اند. یکی از موضوعات مهم جهان که طی چند دههٔ اخیر توجه صاحب‌نظران را به خود جلب کرده «نابرابری جهانی یا بین‌المللی» است، به این معنی که از نظر ثروت و درآمد، کیفیت زندگی مردم و دسترسی به مسکن مناسب، آموزش، بهداشت، اشتغال، گذران اوقات فراغت، و نظایر آن تفاوت‌های زیادی بین کشورها دیده می‌شود.

عوامل مختلفی در شکل‌گیری نابرابری در جهان نقش دارند، اما به طور کلی علل و عوامل نابرابری را به دو بخش عمده می‌توان تقسیم کرد: عوامل خارجی و عوامل داخلی

عوامل خارجی: از چند سدهٔ گذشته تاکنون کشورهای مستکبر و سلطه‌گر مانند انگلستان، آمریکا، فرانسه و … از طریق استعمار و به اشکال مختلف، به چپاول و غارت کشورهای مختلف پرداخته و از منابع آنها به سود خود استفاده کرده و مانع پیشرفت آنها شده‌اند. اشغال نظامی کشورها یا دخالت در امور داخلی آنها به شیوه‌های مختلف و جلوگیری از استقلال سیاسی و اقتصادی آنها -که تا امروز نیز ادامه دارد- از جمله علل جدّی خارجی نابرابری و بی‌عدالتی است.

عوامل داخلی: وابستگی حکومت‌ها به بیگانگان، استبداد، وجود برخی فرهنگ‌ها و عادت‌های غلط مانند تنبلی یا کم‌اهمیت انگاشتن کار و تلاش، نبود مدیریت صحیح و غفلت از استعدادها و ظرفیت‌های داخلی هر کشور و نبودن وحدت و مشارکت بین مردم، از جمله دلایل داخلی به وجود آمدن نابرابری به حساب می‌آیند.

در طول سال‌ها، برای مقایسهٔ کشورها با یکدیگر، معیارها و ملاک‌های مختلفی به کار رفته است. یکی از عوامل مهمی که همواره در سنجش نابرابری کشورها با یکدیگر مورد توجه قرار گرفته، عامل اقتصادی و عناصری چون میزان تولید، درآمد، اشتغال و مانند آنهاست.

البته بسیاری از صاحب‌نظران این نکته را مطرح می‌کنند که توجه به عامل اقتصادی به تنهایی کافی نیست. به نظر آنها عوامل زیادی وجود دارند که بر زندگی افراد یک جامعه اثر می‌گذارند و می‌توانند کیفیت زندگی را خوب یا بد کنند؛ عواملی مانند هویت، عزت، امنیت، آزادی، احساس شادی و رضایت از زندگی.

شاخص توسعۀ انسانی چیست؟

این شاخص برای پی بردن به وضعیت و کیفیت زندگی در کشورها و مقایسهٔ آنها با یکدیگر با توجه به سه عامل اقتصادی، بهداشتی و فرهنگی تعریف می‌شود. ملاک‌های توسعهٔ انسانی عبارت‌اند از:

1- درآمد و رفاه
2- امید به زندگی یا متوسط طول عمر
3- سواد و آموزش

اکنون به نقشه توجه کنید. این نقشه بر مبنای شاخص توسعهٔ انسانی در کشورهای مختلف ترسیم شده است. از نظر شاخص توسعهٔ انسانی، کشورها به چهار گروه تقسیم شده‌اند. کشور ما در گروه کشورهای با «توسعۀ انسانی بالا» قرار می‌گیرد.

اکنون بیایید سه عامل مربوط به شاخص توسعهٔ انسانی و نابرابری این عوامل را در کشورهای مختلف بررسی کنیم:

الف) میزان درآمد و رفاه

این عامل جنبهٔ اقتصادی دارد و به معنای سطح مطلوب زندگی و رفاه اجتماعی است. منظور از آن، این است که اعضای یک جامعه به چه میزان از درآمد کافی و شغل مناسب و قدرت خرید برخوردارند و به کالاها و خدمات مورد نیاز چون مسکن، پوشاک، غذا، آموزش، تفریح و فراغت و وسایل زندگی مناسب دسترسی دارند.

امروزه ثروت و درآمد جهان به شدت در دست برخی کشورها متمرکز شده است که با برخی علت‌های آن در ابتدای درس آشنا شدید. تخمین زده می‌شود که مالکیت 80 درصد درآمد جهان در دست 20 درصد از ساکنان آن است. بیشتر ساکنان کشورهای با درآمد بالا در کشورهای آمریکای شمالی و اروپای غربی از رفاه و سطح زندگی خوبی برخوردارند؛ در حالی که در برخی کشورهای قاره‌های آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، بخشی از مردم با فقر و کمبود امکانات زندگی مواجه‌اند. کشورهایی در جهان وجود دارند که تعداد زیادی از مردم آنها در فقر مطلق زندگی می‌کنند و به ویژه با مشکل گرسنگی و دسترسی نداشتن به غذا مواجه‌اند.

زیاده خواهی بی‌رحمانهٔ برخی افراد یا کشورها در عین فقر و جان سپردن سالانهٔ میلیون‌ها انسان از گرسنگی در جهان، یکی از نشانه‌های بی‌عدالتی گسترده در جهان است که لزوم تلاش و مبارزه برای رسیدن به عدالت را می‌طلبد.

آمار و ارقام مربوط به وضعیت و رشد اقتصادی کشورها، در طی زمان ثابت نیست؛ برای مثال، در نیمهٔ دوم قرن بیستم ژاپن، چین و برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی چون سنگاپور، هنگ کنگ، کره جنوبی و مالزی رشد اقتصادی سریعی داشته‌اند و توانسته‌اند با توسعهٔ صنایع و صدور کالا به سایر نواحی جهان، جایگاه مهمی در اقتصاد جهانی به دست آورند.

بعضی از کشور ها نیز به دلایل مختلفی مانند بحران‌های سیاسی یا جنگ تحمیل شده به آنها، نه تنها رشد اقتصادی مطلوبی نداشته‌اند بلکه تولید و درآمد در آنها حتی کاهش یافته است؛ مانند سوریه و عراق. در برخی کشورها نیز ارقام بالای درآمد به دلیل وجود ذخایر نفت و گاز حاصل از فروش نفت است.

ب) امید به زندگی یا متوسط طول عمر

امید به زندگی یا متوسط طول عمر در یک کشور یعنی تعداد سال‌هایی که انتظار می‌رود کودکی که در آن کشور به دنیا آمده است، عمر کند و زنده بماند.

میزان طول عمر یا امید به زندگی در یک جامعه نشان دهندهٔ وضعیت سلامت و بهداشت در آن جامعه است. در کشورهایی که مردم در محیطی پاک و بدون آلودگی زندگی می‌کنند، به غذای کافی و آب سالم دسترسی دارند و در صورت بیماری یا روبه‌رو شدن با حوادث، از امکانات درمانی و مراقبت‌های پزشکی پیشرفته برخوردارند، متوسط طول عمر بیشتر است. به عکس، در کشورهایی که مردم دسترسی کافی به غذا یا آب آشامیدنی سالم ندارند و با کمبود پزشک و دارو و امکانات درمانی مواجه‌اند و همچنین در کشورهایی که گرسنگی و سوء تغذیه وجود دارد، امید به زندگی یا متوسط طول عمر پایین است.

پ) سواد و آموزش

برای پی بردن به وضع آموزش در کشورها معیارهای مختلفی از جمله میزان باسوادی بزرگسالان، میانگین سال‌های تحصیل در یک کشور و تعداد معلم به ازای دانش آموز را در نظر می‌گیرند و بررسی می‌کنند.

منظور از میانگین سال‌های تحصیل، متوسط تعداد سال‌هایی است که دانش آموزان یک کشور در مدرسه حضور پیدا کرده و تحصیل کرده‌اند.

متأسفانه در برخی کشورهای فقیر جهان امکانات آموزشی بسیار کم است.

اکنون میزان امید به زندگی و میانگین سال‌های تحصیل را در چند کشور مقایسه کنید. از این مقایسه چه نتیجه‌ای می‌گیرید؟

مقایسه امید به زندگی یا متوسط طول عمر در چند کشور انتخابی (2017 میلادی) نام کشور سال ژاپن 83/9 نروژ 82/3 امریکا 79/5 آرژانتین 76/7 چین 76/4 ایران 76/2 مالزی 75/5 پاکستان 66/6 افغانستان 64 موزامبیک 58/9 نیجریه 53/9 سیرالئون 52/2

مقایسه میانگین سال‌های تحصیل در چند کشور انتخابی (2017 میلادی) نام کشور سال آلمان 14/1 نروژ 12/6 کرۀ جنوبی 12/1 مالزی 10/2 آرژانتین 9/9 ایران 9/8 ترکیه 8 چین 7/8 پاکستان 5/2 روآندا 4/1 افغانستان 3/8 سیرالئون 3/5