درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس نهم

پنج مجموعۀ آبی بزرگ

آب کره (هیدروسفر) همهٔ آب‌های زمین یعنی اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و رودها و … را شامل می‌شود. به نقشه توجه کنید و پنج مجموعهٔ بزرگ آب‌ها، یعنی اقیانوس‌های جهان، را نام ببرید. همان‌طور که مشاهده می‌کنید، اقیانوس آرام پهناورترین اقیانوس کرهٔ زمین است (تصور کنید مساحت آن 100 برابر کشور ایران است!). این اقیانوس عمیق‌ترین اقیانوس جهان نیز هست. عمیق‌ترین نقطهٔ آب‌های جهان در این اقیانوس قرار دارد.

ناهمواری‌های کف اقیانوس‌ها

به طور کلی، مطالعه دربارهٔ اقیانوس‌ها و بستر آنها دشواری‌هایی دارد. فشار زیاد آب، تاریکی و دمای کم در اعماق آب، کاوش‌های علمی را با دشواری‌های زیادی روبه‌رو می‌کند. پوستهٔ زمین در کف اقیانوس‌ها و دریاها امتداد دارد. کف اقیانوس‌ها و دریاها همانند سطح خشکی‌ها ناهمواری‌های فراوان دارد.

- در جاهایی که اقیانوس‌ها با خشکی تماس دارند، اغلب ناحیه‌ای کم عمق با ژرفایی کمتر از 200 متر دیده می‌شود که به آن فلات قاره (ایوان خشکی) می‌گویند. فلات قاره در دریاها و دریاچه‌ها نیز دیده می‌شود و در برخی از آنها جزیره‌هایی سر از آب بیرون آورده‌اند.
معمولاً فلات قاره‌ها از نظر وجود منابع سرشار نفت و گاز و جزایر ماهیگیری اهمیت زیادی دارند. بعد از فلات قاره ناگهان شیب زیاد می‌شود؛ به این بخش شیب قاره می‌گویند.

- حرکات آب دریا به صورت موج، جزر و مد و جریان‌های دریایی است که در کتاب علوم سال هفتم با آنها آشنا شده‌اید.
جریان‌های دریایی گرم و سرد بر آب و هوای مناطقی که از مجاورت آنها عبور می‌کنند تأثیر می‌گذارند. همچنین، محل تلاقی آب‌های گرم و سرد از مهم‌ترین مناطق صید ماهی جهان است.

انسان و اقیانوس‌ها

اقیانوس‌ها یکی از منابع مهم تأمین غذا برای انسان هستند. این پهنه‌های آبی امکان حمل و نقل کم هزینه‌تر میلیون‌ها تن بار را با کشتی‌ها فراهم می‌آورند. اقیانوس‌ها همچنین به طور غیر مستقیم منبع تأمین آب شیرین برای ساکنان جهان‌اند. چطور؟

اقیانوس‌ها به همهٔ مردم جهان تعلق دارند اما به شدت مورد بی‌مهری آنها قرار دارند و هنوز هم مخزن زباله تلقی می‌شوند:
- سالیانه چند میلیون تن زباله‌های سمی کارخانه‌ها، پلاستیک و مواد تجزیه نشدنی به اقیانوس‌ها ریخته می‌شود. برخی کشورها از شیوهٔ دفن زباله‌های اتمی در اعماق اقیانوس‌ها استفاده می‌کنند.
- صید بی‌رویه و انبوه ماهی‌ها، بدون آنکه فرصت تولید مثل برای آنها فراهم شود، نیز به بوم سازگان (اکوسیستم) آب‌ها به شدت لطمه می‌زند. به ویژه آنکه برخی کشورهای پیشرفته با دسترسی به فناوری‌های جدید مانند کشتی‌های مجهز به رادار یا نصب دائمی تورها در آب، به طور مداوم از اعماق آب و همهٔ نقاط اقیانوس‌ها ماهی صید می‌کنند.

هواکره (اتمسفر)

جوّ یا هواکره لایه‌ای از گاز است که از سطح زمین تا ارتفاع حدود 3000 کیلومتری اطراف سیارهٔ زمین را در برگرفته است. جوّ مخلوطی از گازهای مختلف نیتروژن (78%)، اکسیژن (21%) و سایر گازها مانند دی‌اکسید کربن و بخار آب است.

به شکل زیر توجه کنید؛ جوّ خود از لایه‌های مختلف تشکیل شده است. پایین‌ترین لایه، که نزدیک به سطح زمین است، وَردسپهر (تروپوسفر) نام دارد. تشکیل ابرها و بسیاری از تغییرات آب و هوایی در این لایه صورت می‌گیرد.

تنوع آب و هوا در جهان

سال گذشته با مطالعهٔ قاره‌ها پی بردید که در بخش‌های مختلف کرهٔ زمین آب و هواهای گوناگونی وجود دارد. برای مثال، در جنگل‌های کنگو در آفریقا آب و هوا گرم و مرطوب است؛ در حالی که در شمال آن در صحرای بزرگ آفریقا آب و هوا بسیار گرم و خشک است. در همین حال، نواحی ساحلی آفریقا در کنار دریای مدیترانه، آب و هوای مدیترانه‌ای دارند.
چه عواملی موجب چنین تفاوت‌هایی می‌شود؟

عوامل مؤثر بر آب و هوای جهان

1- زاویۀ تابش خورشید و عرض جغرافیایی

اشعهٔ خورشید از لایه‌های مختلف هواکره عبور می‌کند و به زمین می‌رسد. سرزمین‌های نزدیک استوا اشعهٔ عمودی خورشید را دریافت می‌کنند اما هرچه از استوا به طرف قطب‌ها پیش می‌رویم، تابش خورشید مایل‌تر می‌شود. در نتیجه، گرمای کمتری به زمین می‌رسد. به طور کلی، یکسان نتابیدن خورشید به سطح زمین، سه منطقه را در روی زمین پدید می‌آورد:

1- منطقهٔ گرم در دو طرف استوا تا مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی
2- منطقهٔ معتدل شمالی و جنوبی
3- منطقهٔ سرد در مجاورت قطب‌ها.
بدین ترتیب، هرچه از مدار اِستوا (صفر درجه) به سمت عرض‌های جغرافیایی بالاتر حرکت کنیم، دمای هوا کاهش می‌یابد و در نواحی مجاور قطب‌ها کمترین میانگین دمای سالانه دیده می‌شود.

2- دوری و نزدیکی به اقیانوس‌ها و دریاها

خشکی‌ها زودتر از آب‌ها گرم می‌شوند و سریع‌تر گرمای خود را از دست می‌دهند. آب‌ها بیشتر از خشکی‌ها گرما را در خود ذخیره می‌کنند. به همین سبب، اقیانوس‌ها و دریاها موجب اعتدال دمای نواحی مجاور خود در زمستان و تابستان می‌شوند و گرما و سرمای مناطق را کاهش می‌دهند.

همان طور که پیش‌تر گفتیم، عبور جریان‌های دریایی آب گرم از کنارهٔ کشورها موجب می‌شود که سرمای هوا در زمستان کاهش پیدا کند. به عکس، عبور جریان‌های آب سرد موجب بروز سرمای شدید در کناره‌ها می‌شود.

3- ارتفاع از سطح زمین

در لایهٔ وَردسپهر (نزدیک‌ترین لایه جو به زمین)، هر چه از سطح زمین بالاتر می‌رویم دمای هوا کم می‌شود. بنابراین، در نواحی مرتفع و بر فراز قله‌ها و کوه‌ها و دامنه‌ها دما پایین‌تر از نواحی پست است.

همچنین ارتفاعات می‌توانند از نفوذ توده‌های مرطوب به نواحی آن سوی خود جلوگیری کنند و یا جهت وزش بادها را نیز تغییر می‌دهند.

4- فشارهوا و جریان باد

هوا مانند همهٔ گازها سنگینی دارد و بر همه چیز فشار وارد می‌کند. ولی ما این فشار را حس نمی‌کنیم. فشار هوا را با دستگاه‌های فشارسنج اندازه گیری می‌کنند. فشار هوا در یک مکان متغیر است و زیاد یا کم می‌شود.

هوا همیشه از جایی که فشار بیشتری دارد به سمت جایی که فشار کمتری وجود دارد جریان می‌یابد و به این ترتیب، باد به وجود می‌آید. پراکندگی کانون‌های فشار (مناطق فشار زیاد و مناطق فشار کم) از عوامل مهم جریان عمومی هوا و تغییرات آب و هوایی در مناطق مختلف است.

انسان و تغییرات آب و هوایی

دانشمندان معتقدند که طی صد سال گذشته، میانگین دمای زمین نسبت به قبل افزایش یافته است. به نظر آنها یکی از علل مهم افزایش دما، زیاد شدن تعداد خودروها و افزایش فعّالیت‌های صنعتی است که از سوخت‌های فسیلی استفاده می‌کنند و موجب آلودگی هوا و افزایش گازهای گلخانه‌ای در هواکره می‌شوند. یکی از دلایل توجه ویژه به انرژی هسته‌ای در کشور ما نیز، علاوه بر کاربردهای پزشکی، کمک به کاهش آلودگی است.

برخی معتقدند گرم شدن کرهٔ زمین ممکن است پیامدهای ناخوشایندی داشته باشد؛ مانند ذوب شدن یخ‌های قطبی، بالا آمدن آب دریا، به زیر آب رفتن نواحی ساحلی و جزیره‌ها یا افزایش و طولانی شدن دوره‌های خشکسالی در نواحی گرم و خشک، افزایش سیلاب و مواردی از این قبیل.

 تغییر  اقلیم  و  نقش  فعالیت های  صنعتی

تغییر اقلیم یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز جهان است. تغییر اقلیم یعنی دگرگونی بلندمدت در دما، بارش و شرایط جوی زمین. در سال‌های اخیر، این تغییرات بیشتر به‌دلیل فعالیت‌های انسانی شدت گرفته است. کشورهای صنعتی و بیش از همه آمریکا بیشترین نقش را در تشدید تغییر اقلیم داشته‌اند. صنایع بزرگ این کشور با مصرف زیاد سوخت‌های فسیلی مانند نفت، گاز و زغال‌سنگ، مقدار زیادی دود و آلاینده وارد هوا کرده‌اند. این دودها مانند یک لایه ضخیم، گرمای خورشید را در جو نگه می‌دارند و باعث گرم‌تر شدن زمین می‌شوند.

پیامدهای تغییر اقلیم بسیار گسترده است:

1- کمبود آب و خشکسالی در بسیاری از مناطق.
2- تهدید امنیت غذایی به‌دلیل نابودی زمین‌های کشاورزی و کاهش تولید محصولات.
3- بروز بیماری‌ها و مشکلات مربوط به سلامت و بهداشت مانند بیماری‌های قلبی، ریوی و عفونی.
4- مهاجرت اجباری مردم از روستاها و شهرهایی که دیگر امکان زندگی در آنها وجود ندارد.
5- افزایش آسیب‌های اجتماعی و مشکلات امنیتی به‌دلیل فشارهای اقتصادی و کمبود منابع.
6- وقوع آتش‌سوزی‌های گسترده، سیل‌ها و طوفان‌های شدید که خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی را نابود می‌کند.
7- یکی آسیب‌های جدی تغییر اقلیم بر زندگی جانوران و گیاهان است. در اثر این رفتار غلط انسان، زیستگاه‌های طبیعی از بین می‌رود، در برخی نقاط جانوران و گیاهان با کمبود غذا روبه‌رو می‌شوند و امکان جابه‌جایی آنها محدود یا نابود می‌گردد.

نتیجه این روند می‌تواند موجب انقراض گونه‌های مختلف باشد؛ رخدادی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر بخش‌های مختلف زندگی انسان مثل غذا، پوشاک و بسیاری از نیازهای دیگر او اثر می‌گذارد. به بیان ساده، ما انسان‌ها با دست خودمان به محیطی که در آن زندگی می‌کنیم آسیب می‌زنیم. آگاه بودن از این مسائل به ما کمک می‌کند تا درک بهتری از صرفه‌جویی در مصرف انرژی داشته باشیم و از منابع طبیعی با دقت بیشتری استفاده نموده و در حفظ محیط‌زیست کوشا باشیم.