درسنامه آموزشی معماری داخلی فضاهای تجاری کلاس دوازدهم معماری داخلی

واحد یادگیری 6: ارائۀ نمونه مصالح طرح فضاهای داخلی فروشگاه

آیا تا به حال پی‌برده‌اید

- روند اجرایی پروژه‌های ساختمانی چگونه است؟
- به چه دلیل زمان‌بندی مراحل یک پروژه اهمیت دارد؟
- مناقصه‌ها در پروژه‌های عمرانی به چند دسته تقسیم می‌شوند؟
- روش‌های استعلام قیمت (در مترۀ باز) چند نوع هستند و ویژگی آنها چیست؟
- در طراحی و ساخت فضای داخلی فروشگاه چه نوع مصالحی کاربرد بیشتری دارند؟

استاندارد عملکرد

پس از پایان این واحد یادگیری هنرجو قادرخواهد بود:
ضمن بیان روند اجرایی یک پروژه ساختمانی، انواع مناقصه و روش‌های متداول اجرای پروژه‌های ساختمانی، با استفاده از روش مترۀ باز، هزینۀ اجرای طرح معماری داخلی یک فروشگاه را در هر مرحلۀ کاری محاسبه کند. همچنین ویژگی‌های مصالح پرکاربرد در طراحی داخلی فروشگاه‌های محلی را توضیح دهد.

مقدمه

اجرای دقیق فعالیت‌های ساختمانی از جمله معماری داخلی، نیازمند تهیۀ برنامه‌ای دقیق از روند کار و تطبیق این فعالیت‌ها با برنامۀ مذکور است. تهیۀ متره و برآورد پیش از آغاز کارهای اجرایی و انتخاب شیوۀ انجام آن، یکی از بخش‌های مهم و تأثیرگذار در پیش‌بینی هزینه است. از این رو افرادی که در این زمینه فعالیت می‌کنند باید اصول، قوانین و استانداردهای مربوطه را بدانند تا بتوانند مسئولیت‌های خود را به درستی انجام دهند.

روند اجرایی پروژه‌های ساختمانی

برای شروع کار در پروژه‌های ساختمانی لازم است مراحلی به صورت دقیق و منظم انجام شود. برخی از این اقدامات قبل از شروع اجرا و برخی دیگر حین اجرای پروژه هستند (این مراحل از اولین اقدام یعنی اقدام کارفرما و تفاهم او با پیمانکار آغاز و تا مرحلۀ تحویل پروژه را شامل می‌شود). در نمودار زیر از ابتدا تا شروع عملیات اجرایی پروژه ترسیم شده است. در ادامه مقدماتی از مفهوم پیمان، مناقصات و روش‌های اجرایی پروژه بیان می‌شود.

تعریف پیمان و مفاد آن

پیمان به مجموعه‌ای از اسناد و مدارک شامل موافقت‌نامه‌ها، مشخصات پروژه، اصل قرارداد، نقشه‌ها، مبلغ پروژه، مشخصات فنی، مکان و مدت پروژه و مانند اینها گفته می‌شود که بین ارکان پروژه (کارفرما، پیمانکار، مشاور و...) منعقد می‌گردد. قسمت عمده‌ای از پیمان را شرایط آن تشکیل می‌دهد.

شرایط عمومی پیمان

به تعهدات و مقرراتی که شامل شرایط عام حاکم بر پیمان می‌شوند، شرایط عمومی پیمان گفته می‌شود.
رعایت این شرایط در همۀ پروژه‌ها و قراردادها الزامی است. این شرایط، وظایف همۀ امضاکنندگان پیمان را مشخص می‌کند. به طور مثال زمان تحویل پروژه، شرایط فسخ پیمان، ضمانت‌نامه و مواردی از این قبیل جزو شرایط عمومی پیمان هستند. در کشور ما، شرایط عمومی (عام) پیمان از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تعیین می‌گردد.

شرایط خصوصی پیمان

مجموعه‌ای از ضوابط و مشخصات است که با در نظر گرفتن شرایط و وضعیت، به عنوان مکمل شرایط عمومی تنظیم می‌گردد.

ضمانت‌نامه‌های اجرایی

این ضمانت نامه‌ها شامل تعهدات و الزامات طرفین پیمان نسبت به یکدیگر است و به گونه‌ای هستند که در صورت تخلف هریک از آنها از وظایف و تعهداتش، جریمۀ مناسبی در نظر گرفته می‌شود تا امنیت منافع طرفین تأمین شود.

مناقصه و انواع آن

مناقصه، عملی برای انتخاب پیمانکار از سوی کارفرما با پایین‌ترین قیمت ممکن است. کارفرما برای انتخاب مشاور نیاز به عملیات خاصی ندارد، اما انتخاب پیمانکاران (مخصوصاً در پروژه‌های دولتی) از طریق برگزاری مناقصه صورت می‌گیرد.

- مناقصۀ عمومی:

این نوع مناقصه معمولاً از طریق اعلام عمومی (به طور مثال روزنامۀ کثیرالانتشار) به اطلاع کلیۀ پیمانکاران می‌رسد. همۀ پیمانکارانی که دارای شرایط درج شده در مناقصه هستند، مجاز به شرکت و ارائۀ مدرک می‌باشند.

- مناقصۀ محدود:

این نوع مناقصه مختص تعداد محدودی از پیمانکاران است که دعوت‌نامۀ شرکت در مناقصه برای آنان ارسال می‌گردد. معمولا برای پروژه‌هایی با شرایط خاص از این نوع مناقصه استفاده می‌شود.

- ترک تشریفات مناقصه:

از آنجا که برگزاری مناقصه‌های عمومی و محدود دارای تشریفاتی زمان بر است، برای برخی پروژه‌ها با توجه به اختیار و صلاح‌دید کارفرما، تشریفات مناقصه ترک شده و مناقصه‌ای برگزار نمی‌شود. جهت انجام پروژه صرفاً برای یک پیمانکار دعوت‌نامه ارسال می‎شود. در صورت استفاده از روش ترک تشریفات مناقصه، براساس قانون، یک هیئت سه نفره تشکیل می‌شود و این هیئت قیمت پروژه را از طریق استعلام از چند مجریِ (پیمانکار) با صلاحیت، به دست می‌آورد.

روش‌های اجرای پروژه (موارد رایج در ایران)

الف) روش مدیریت پیمان؛
ب) روش پیمانی (قطعی)؛
ج) روش امانی.

روش مدیریت پیمان

در این روش، کارفرما اجرای کار را به شخصی حقیقی یا حقوقی واگذار می‌نماید و تمام منابع مالی اجرا، توسط کارفرما پرداخت می‌شود. شخص حقیقی یا حقوقی انتخاب شده، مبلغی (معمولا درصدی از کل هزینه پروژه) را به صورت توافقی به عنوان دستمزد دریافت می‌کند.

روش پیمانی

در این روش، کارفرما براساس قرارداد، همۀ مسئولیت‌های اجرایی را به پیمانکار واگذار می‌کند و خود کارفرما یا نمایندۀ او مسئول نظارت بر انجام پروژه می‌شوند. پس از تأیید ناظر در هر مرحله، مبلغ درج شده در صورت وضعیت (مبلغی که براساس فهرست بهای مورد توافق تنظیم شده است)، به پیمانکار پرداخت می‌شود.

روش امانی

در روش امانی، تمام مسئولیت‌ها از جمله تهیۀ مصالح، ماشین‌آلات، منابع مالی، انتخاب پیمانکارانِ جزء و... به عهدۀ کارفرماست. قراردادهای روش امانی به صورت دستمزدی و توافقی بین کارفرما و پیمانکارانِ جزء، منعقد می‌شود.

انواع قراردادها

برای بیان انواع قراردادها، نظرات و دسته‌بندی‌های زیادی وجود دارد که در اینجا به چند نمونه از آنها اشاره می‌شود:

قرارداد بر مبنای دفترچۀ فهرست‌ها

در این قرارداد، مبلغی که از ابتدا تعیین می‌گردد، مجموعه مبالغی است که براساس دفترچۀ فهرست بها محاسبه شده است. قبل از شروع پروژه، همۀ جزئیات انجام کار توسط مشاور تهیه شده و مقادیر کار به صورت تقریبی محاسبه می‌گردد. در قراردادهایی که براساس فهرست بها هستند، حجم یا مقدار کار انجام شده، در قیمت موجود در دفترچۀ فهرست بها ضرب شده و مبلغ مورد نیاز تعیین می‌گردد.

کل مبلغ مورد نیاز = مقدار کارِ آیتمِ محاسبه شده $ \times $ قیمت آیتم در دفترچۀ فهرست بها

پیمانکار در هنگام شرکت در مناقصه می‌تواند میزان تخفیف (مینوس) یا مبلغ اضافی (پلوس) پیشنهادی خود را اعلام نموده و در هزینۀ کل اِعمال کند.

قرارداد برمبنای میزان زیربنا

این نوع قرارداد در کارهای با متراژ کم مورد استفاده قرار می‌گیرد. به این ترتیب که بهای کل پروژه براساس نقشه‌های فنی تعیین شده و بر متراژ زیربنا تقسیم می‌شود تا قیمت مورد نظر به ازای هر متر مربع به دست آید.

قرارداد بر مبنای قیمت مقطوع (چِکی)

در این روش، برای انجام کار پیمانکار یا پیمانکاران، قیمت مقطوع هریک از اجزا را به کارفرما ارائه می‌کنند و قرارداد بر مبنای جمع قیمت‌های پیشنهادی منعقد می‌گردد.

قراردادهای انجام کار توسط کارفرما

در این نوع پروژه‌ها، کارفرما نیروی کار متخصص، ابزار و ماشین‌آلات مورد نیاز را در اختیار دارد و با به کار گرفتن تعدادی کارگر، انجام امور را برعهده می‌گیرد. این روش نیز برای پروژه‌هایی با ابعاد کوچک و کارفرماهایی خاص مناسب است.

زمان و مراحل انجام متره و برآورد

با توجه به نمودار شمارۀ 1 به طور معمول قبل از تفاهم نهایی کارفرما با مشاور، طبق طرح اولیۀ پروژه، مترور با توجه به تجربه‌های خود می‌تواند مبلغی اولیه برای هزینه‌های پروژه بیان کند. که تخمینی حدودی از هزینه‌های کل پروژه است تا کارفرما بتواند با توجه به بودجۀ خود وارد مرحلۀ عقد قرارداد شود (متره اولیه).

بعد از عقد قرارداد و ارائۀ کامل اسناد از طرف کارفرما (مرحلۀ 2 روند اجرایی)، مترور موظف است قبل از شروع ساخت و تهیۀ جدول زمان‌بندی اجرایی پروژه، به تهیۀ متره و ریزمترۀ کامل پروژه بپردازد تا هزینۀ دقیق و زمان اجرای پروژه مشخص شود.

برنامۀ زمان‌بندی پروژه‌ها و اهمیت آن (CPM)

پروژه‌های ساختمانی و خصوصا طراحی و اجرای داخلی با محدودیت‌هایی مواجه هستند که تأثیر بسیاری در زمان انجام پروژه دارد. به طور مثال در پروژه‌های معماری داخلی غالباً کارفرما در پی انجام هرچه سریع‌تر عملیات برای بهره‌برداری از بناست. محدودیت‌های دیگر نظیر مصالح، تجهیزات و نیروی انسانی از جمله مهم‌ترین‌ها هستند. یک برنامۀ مدوّنِ زمانی، علاوه بر کاهش زمان انجام پروژه، در کاهش هزینه‌ها نیز تأثیر بسزایی دارد. با ارائۀ برنامۀ زمان‌بندی، زمان فعالیت‌ها به گونه‌ای مشخص می‌شود که بتوان حداکثر بهره‌برداری را از منابع داشت. به عبارت دیگر با تنظیم زمان برخی از فعالیت‌ها می‌توان آنها را به طور هم‌زمان با دیگر فعالیت‌ها هماهنگ کرد که نهایتاً باعث کاهش زمان و هزینه خواهد شد.
مجری یا پیمانکار پس از عقد قرارداد موظف است در مدت یک ماه (بسته به شرایط پیمان ممکن است تغییر کند) برنامۀ زمانی خود را به کارفرما ارائه کند.

هنگام تنظیم برنامه زمان‌بندی نکات بسیاری وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1- برحسب قرارداد (پیمان)، تاریخ شروع و پایان پروژه مشخص گردد.
2- فعالیت‌های زمان‌بندی شده در پروژه به گونه‌ای تعیین گردد که همۀ موضوعاتِ شرایط عمومی و خصوصی پیمان را پوشش دهد.
3- پانزده درصد از زمان کل پروژه را جهت بررسی نتایج، به کارفرما اختصاص دهد.
4- در هنگام تعیین جزئیات زمان‌بندی پروژه، نفر/ ساعت مورد نیاز در هر فعالیت برای کنترل منابع انسانی تعیین گردد. به طور مثال برای اجرای سقف کاذب یک فروشگاه، 96 نفر/ ساعت استادکار و 192 نفر/ ساعت کارگر مورد نیاز است که اگر هر روز کاری را 8 ساعت در نظر بگیریم،
این کار توسط یک استادکار و دو کارگر به مدت 12 روز کاری انجام می‌شود.
5- هزینه‌های نفر/ ساعت فعالیت‌های پروژه، ضرایب بالاسری و سود پروژه با مبلغ قرارداد کنترل شود. جهت تهیۀ نمودارهای زمان‌بندی پروژه‌های عمرانی، نرم‌افزارهای مختلفی تحت عنوان مدیریت پروژه وجود دارد.

برخی از آنها تمام مراحل یک پروژه را از ابتدا تا گزارش نهایی در بر می‌گیرد. موارد زیر برخی از توانمندی‌های این نرم‌افزار هستند:
الف) سازماندهی فعالیت‌ها؛
ب) زمان‌بندی فعالیت‌ها؛
ج) اختصاص منابع و هزینۀ فعالیت‌ها؛
د) تنظیم طرح و برآورد محدودیت‌ها؛
ه) آماده کردن گزارش‌های طرح نهایی برای همۀ ارکان اجرایی پروژه.

ضرایب دفترچه فهرست بها

قیمت آیتم‌ها در دفترچۀ فهرست بها برای شرایط خاصی محاسبه شده و در برآورد قیمت، چهار عاملِ مصالح، نیروی انسانی، ماشین‌آلات و حمل و نقل در نظر گرفته شده است. برای بهینه شدن قیمت‌ها، ارزان‌ترین شرایط در نظر گرفته شده است. تأمین مصالح از تولیدکنندگان کلی و از نزدیک‌ترین منابع، استفاده از نیروی انسانی بومی، نقشه‌های متعارف ساده، حداقل سختی و... از جمله مواردی هستند که به کاهش قیمت‌ها کمک کرده‌اند. در محاسبۀ قیمت‌ها پیش‌فرض‌هایی وجود دارد که در جدول صفحۀ بعد به برخی از آنها اشاره می‌شود:

جدول 1-4 برخی ضرایب موجود در دفترچۀ فهرست بها

ردیف	پیش‌فرض	نوع ضریب
الف	فعالیت اجرایی در طبقۀ همکف و زیرهمکف انجام می‌شود. برای طبقات دیگر، ضریبی مورد نیاز است.	ضریب طبقات
ب	نهایت ارتفاع معمول سه و نیم متر برای هر طبقه است. بیش از این ارتفاع شامل ضریب می‌شود.	ضریب کار در ارتفاع
پ	برخی تجهیزات خاص که در فهرست یا قرارداد وجود ندارند. استفاده از آنها شامل ضریب می‌شود.	ضریب تجهیز و برچیدن کارگاه
ت	فعالیت در پایتخت کشور (تهران) انجام می‌شود. با فاصله گرفتن از برخی امکانات و برای مناطق مختلف ضرایب متفاوتی وجود دارد.	ضریب منطقه
ث	هزینه‌های مازاد پروژه که در قیمت منظور نشده است.	ضریب بالاسری
ج	اتفاقاتی که باعث تأخیر در زمان و افزایش قیمت‌ها می‌شود در دفترچۀ فهرست بها در نظر گرفته نشده است.	ضریب تعدیل

ضریب طبقات

در دفترچۀ فهرست بها، طبقات همکف و زیرهمکف با ضریب 1 مبنا هستند. بدیهی است که با افزایش طبقات، آیتم‌های اجرایی هزینۀ بیشتری دربر دارند. مقدار ضریب طبقات با استفاده از رابطۀ زیر محاسبه می‌شود. در این رابطه مساحت طبقات دارای اهمیت است.

$p = 1 + \frac{{(1 \times {F_1} + 2 \times {F_2} + 3 \times {F_3} + ... + n \times {F_n}) + (1 \times {B_1} + 2 \times {B_2} + 3 \times {B_3} + ... + m \times {B_m})}}{{100 \times S}}$

${F_0}$ = سطح زیربنای همکف
${{F_1}}$ = سطح زیربنای طبقۀ اول، بالاتر از طبقۀ همکف
${{F_2}}$ = سطح زیربنای طبقۀ دوم، بالاتر از طبقۀ همکف
${{F_3}}$ = سطح زیربنای طبقۀ سوم، بالاتر از طبقۀ همکف
${{F_n}}$ = سطح زیر بنایی طبقۀ nام، بالاتر از طبقۀ همکف
${B_0}$ = سطح زیربنای طبقۀ زیر همکف
${{B_1}}$ = سطح زیربنای طبقۀ اول، پایین‌تر از طبقۀ زیرهمکف
${{B_2}}$ = سطح زیربنای طبقۀ دوم، پایین‌تر از طبقۀ زیرهمکف
${{B_3}}$ = سطح زیربنای طبقۀ سوم، پایین‌تر از طبقۀ زیرهمکف
${{B_m}}$ = سطح زیربنای طبقۀ mام، پایین‌تر از طبقۀ همکف

ضریب کار در ارتفاع

کار در ارتفاع بیش از سه ونیم متر مشکلات و هزینه‌هایی در بردارد. نیاز به داربست، انتقال و دورریز مصالح، تجهیزات ایمنی و... از جمله هزینه‌های مازاد هستند. همۀ کارهای موجود در یک طبقه که ارتفاع آن بیش از سه و نیم متر باشد براساس فرمول زیر محاسبه می‌شود:

الف) در صورتی که ارتفاع طبقه (H) بیشتر از 3/5 تا 10 متر باشد، ضریب ارتفاع از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

$Q = 1 + \frac{{4 \times (H - 3/5) \times (H + 0/6)}}{{(2 \times 100 \times S)}}$

ب) در صورتی که ارتفاع طبقه (H) بیشتر از10 متر باشد، ضریب ارتفاع از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

$Q = 1/1378 + (0/005) \times (H - 10)$

Q = ضریب ارتفاع
H = ارتفاع طبقه از تراز کف طبقه مربوط تا تراز کف طبقه بالایی

ضریب تجهیز و برچیدن کارگاه

در محاسبۀ بهای آیتم‌ها بسیاری از عوامل در نظر گرفته شده است. اما برخی از اقدامات و کارها در فهرست یا قرارداد پروژه وجود ندارند و جزء کارهای اصلی نیستند. به طور مثال هزینۀ اسکان، تجهیزات ایمنی و... از جمله این هزینه‌ها هستند. مقدار این ضریب بین 4 تا 6 درصدِ کلِ مبلغِ پروژه متغیر است.

ضریب منطقه

برای این ضریب، شهر تهران مبناست. به این دلیل که پیمانکاران در شهر تهران برای تهیۀ مصالح، ابزار و نیروی کار با محدودیتی روبه‌رو نیستند. به همین دلیل در شهر تهران و مناطق مشابه، این ضریب معادل 1 در نظر گرفته شده است. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور برای تأمین هزینه‌های اضافی مناطق و شهرهای مختلف، ایران را به مناطق مختلفی تقسیم‌بندی کرده و برای هریک ضریب مثبتی در نظر گرفته است. سال 1394، ضرایب منطقه‌ای جدید برای بیش از 1000 شهر ابلاغ شده است.

جدول 2-4 بخشی از جدول ضریب منطقه‌ای امور پیمانکاری (مربوط به استان لرستان) ابلاغ شده در سال 1394

ضریب بالاسری

همان‌گونه که بیان شد در برآورد قیمت آیتم‌های دفترچۀ فهرست بها، چهار عاملِ مصالح، نیروی انسانی، ماشین‌آلات و حمل و نقل دخیل بوده است؛ اما در پروژه‌های عمرانی هزینه‌های دیگری نیز وجود دارد.

هزینه‌هایی که شامل ضریب بالاسری می‌شوند:
ضریب بالاسری:
عمومی = مانند: هزینۀ دفتر مرکزی، انبار، تعمیر و نگه‌داریِ تجهیزات و...
کار= مانند: مالیات، هزینۀ بیمه و دیگر هزینه‌های جاری پیمانکار

ضریب تعدیل

بر اثر گذر زمان و طولانی شدن برخی پروژه‌ها، بسیاری از هزینه‌ها به نسبت سال عقد قرارداد افزایش می‌یابند. پیشامدهایی نظیر بدی آب و هوا، عدم اجرای تعهدات کارفرما در موعد مقرر و... از جمله این مسائل هستند. برای جلوگیری از ضرر و زیان پیمانکار از ضریب تعدیل استفاده می‌شود. برای اعمال ضریب تعدیل، دوره‌های سه ماهه مورد نظر است. در واقع تبدیل قیمت میانگین سه ماهۀ گذشته به قیمت میانگین در سه ماهۀ جدید، نیازمند ضریب تعدیل است.

اصول متره و برآورد

در سال گذشته با شیوه‌های مختلف انجام متره و برآورد، یعنی مترۀ باز و بسته به صورت کلی آشنا شدید. در این بخش نکات مهمی که یک مترور برای انجام متره و برآورد هر پروژه‌ای باید بداند به صورت کامل شرح داده خواهد شد.

انتخاب شیوۀ متره و برآورد

انتخاب شیوۀ متره امر مهمی است که گاهی حتی در متن قرارداد مابین کارفرما و مشاور یا پیمانکار ذکر می‌شود؛ اما انتخاب شیوۀ باز یا بسته بودن متره از قواعدی تبعیت می‌کند.

استفاده از مترۀ بسته (استفاده از دفترچۀ فهرست بها):

اصلی‌ترین موارد استفاده از فهرست بها برای انجام متره و برآورد مناقصات (خصوصی و دولتی) و پروژه‌های بزرگ مقیاس می‌باشد.

اجرای مناقصات برای تصمیم‌گیری بهترین قیمت نهایی پروژه توسط کارفرما، نیازمند معیار یکسانی است که شرکت‌کنندگان آن را قبول داشته و همگی بتوانند براساس آن، قیمت نهایی را برآورد و اعلام کنند. در این حالت، کارفرما هم می‌تواند در شرایط و با معیاری یکسان، بهترین گزینۀ پیشنهادی قیمت را یافته و با ارزیابی سایر جوانب، برندۀ مناقصه را اعلام کند. وجود معیاری یکسان برای قیمت‌دهی، اصلی‌ترین دلیل برای استفاده از مترۀ بسته یا فهرست بها می‌باشد. 

در پروژه‌های بزرگ مقیاس نیز اگر مجری بخواهد از شیوۀ مترۀ باز برای متره کردن پروژه استفاده کند، امکان بررسی قیمت‌های پیشنهادی توسط کارفرما یا ناظران طرح وجود ندارد؛ زیرا فراوانی آیتم‌های اجرایی و حجم زیاد محاسبه، مانع یافتن سرمنشاء محاسبات و ارزیابی آنها خواهد شد.

استفاده از مترۀ باز:

در این روش، هزینۀ یک پروژه براساس قیمت روز بازار محاسبه خواهد شد. غیر از موارد گفته شده برای استفاده از مترۀ بسته، در بقیۀ پروژه‌های حرفه‌ای که پیش‌بینی و اعلام هزینه می‌شود، روش مورد استفاده متره باز است.

در ادامه به برخی مزایای استفاده از روش متره باز اشاره می‌شود:

الف) قدرت انتخاب بیشتر برای مشاور و نتیجۀ با کیفیت‌تر برای کارفرما. به طور مثال ممکن است برای یک آیتم، مجری‌ای انتخاب شود که هزینۀ بیشتری طلب کند، همین اتفاق می‌تواند برای مصالح یکسان نیز پدید آید؛ ولی نتیجهای بسیار با کیفیت‌تر و مطلوب‌تر برای کل پروژه حاصل شود.
ب) داشتن گزینه‌های مختلف قیمتی برای اجرای یک پروژه: کارفرما می‌تواند در ابتدای شروع پروژه با توجه به نتیجۀ مورد نظر خود، مناسب‌ترین قیمت را انتخاب کند. مثلاً اگر طرحی مورد تأیید کارفرما باشد ولی او نتواند از گران‌ترین مصالح استفاده کند، با انتخاب ردۀ پایین‌تری از مصالح، قیمت نهایی را متناسب با بودجۀ خود تنظیم می‌کند. این تنوع انتخاب و ثابت نبودن قیمت‌ها، کارفرما را برای رسیدن به بهترین نتیجه یاری می‌کند.
ج) یافتن شیوه‌های نوین در اجرا و مصالح به‌روز که در فهرست بها موجود نمی‌باشد.

- مراحل مترۀ باز:

برای اینکه یک مترور بتواند مترۀ بازِ دقیق و کارآمدی انجام دهد، لازم است مراحل زیر را طی کند:

- مرحلۀ اول، شناخت دقیق آیتم‌های اجرایی:

یک مترور باید بداند دیوارهایی با پوشش نهاییِ رنگ، کاغذ دیواری و یا دیگر مصالح حتماً به یک لایۀ زیرسازی گچ و خاک نیاز دارد که به طور مستقیم برروی دیوار (سفالی، آجری، بلوکی سیمانی و...) اجرا می‌شود. پس باید با مطالعۀ «جدول نازک‌کاری» و  «نقشه‌های فاز 2» بخش‌هایی از کار را که نیاز به اجرای این آیتم دارند شناسایی کند. نکتۀ بعدی نحوۀ اجرای فنی آیتم است که در این مورد دانستن ضخامت گچ و خاک (حدود 3 - 2/5 سانتی‌متر) و نیز نسبت ترکیب گچ، خاک و آب حائز اهمیت می‌باشد.

- مرحلۀ دوم، تعیین واحد سنجش برای اجرا و مصالح آیتم:

در این مثال، اجرای گچ و خاک در بازار به صورت متر مربعی می‌باشد و مصالح آن هم گونی‌های گچ و خاک است که بر مبنای کیلوگرم قیمت گذاری می‌شوند.

مراحل مربوط به اجرا (پیمانکار جزء)

1- تعیین مجری مناسب: به عنوان مثال معیار ما برای انتخاب یک استادکار که اندود گچ و خاک را انجام می‌دهد، کیفیت اجرایش می‌باشد.
2- باید بدانیم که اجرای این کار به صورت مترمربعی قیمت‌دهی می‌شود (دانستن واحد اجرا در بازار).
3- بنابر توافق، استادکار برای اجرای هر مترمربع 70 هزار ریال اجُرت دریافت می‌کند (قیمت اجرای واحد از آن آیتم).
4- در انتها با محاسبۀ مساحت دیوارهایی که نیاز به گچ و خاک دارند و ضرب آن در قیمت واحد اجرا، هزینۀ کل اجرای آیتم به دست می‌آید.

مراحل مربوط به مواد و مصالح

1- تعیین مواد و مصالح مناسب: در این نمونه برای مثال گچ و خاک کارخانه‌ای به دلیل کیفیت مناسب‌اش انتخاب می‌شود.
2- جست‌وجوی قیمت واحدهای موجود مصالح مورد نظر در بازار: به عنوان مثال در این مورد درمی‌یابیم که گچ وخاک مخلوط شده در گونی‌های 30 کیلوگرمی به قیمت 50 هزار ریال عرضه می‌شود.
3- در ادامه برای محاسبۀ کل مصالح مصرفی آیتم در پروژه، دو روش وجود دارد که آنها را با حروف لاتین نام‌گذاری می‌کنند:
- روش A (تجربی یا استعلامی): در این روش  به سراغ استادکار با تجربه رفته و از او می‌پرسیم که برای اجرای یک متر مربع از این آیتم، چند گونی گچ و خاک 30 کیلوگرمی مصرف می‌شود (به طور مثال 1 تا 2 گونی گچ و خاک برای هر مترمربع مورد نیاز است). نکتۀ مهم اینجاست که در استعلام مصالح، بر پایۀ تجربۀ مجری، اگر تعداد افرادی را که از آنها استعلام گرفته می‌شود، افزایش داده و در انتها میانگین اعداد آنها را معیار عمل قرار دهیم، به نتیجۀ دقیق تری خواهیم رسید. در این مثال ما میانگین 1/5 گونی برای هر مترمربع گچ و خاک را در نظر می‌گیریم. در انتها با محاسبۀ مساحت دیوارهایی که نیاز به گچ و خاک دارند و ضرب آن در قیمت تمام شدۀ مصالح برای اجرای یک واحد (در اینجا 1 متر مربع) از آیتم، به هزینۀ نهایی مصالح برای این آیتم (در اینجا گچ و خاک) دست می‌یابیم.
- روش B (روش محاسباتی): در این روش، حجم مصالح (گچ و خاک) مصرفی برای اجرای یک واحد از آن (1 متر مربع) را محاسبه می‌کنیم: حجم متر مکعب گچ و خاک برای اجرای واحد آن

$1 \times 1 \times 0/03 = 0/03$

با توجه به اینکه گچ و خاک با کیلوگرم قیمت‌گذاری می‌شود باید محاسبه کنیم 0/03 مترمکعب گچ و خاک، معادل چند کیلوگرم می‌شود؟ در پایان که با کمک چگالی (وزن مخصوص) آن می‌توان جرم‌اش را محاسبه کرد.
می‌دانیم وزن مخصوص گچ و خاک 1600 کیلوگرم بر مترمکعب می‌باشد. پس با یک تناسب ساده می‌فهمیم 0/03 مترمکعب گچ و خاک برابر با 48 کیلوگرم از آن (یا به عبارتی 1/5 کیسه) است. هزینۀ مصالح مورد نیاز برای اجرای یک واحد این آیتم برابر با 70،000 ریال است. در انتها با محاسبۀ مساحت دیوارهایی که نیاز به گچ و خاک دارند و ضرب آن در قیمت تمام شدۀ مصالح برای اجرای یک واحد (در اینجا 1 مترمربع) از آیتم، به هزینۀ نهایی مصالح این آیتم می‌رسیم.

جدول پیشنهادی برای انجام متره و برآورد باز

برای انجام متره و برآورد کامل و بدون نقص پروژه‌ها نیاز به یک جدول مدوّن است که همۀ موارد و نکات در آن گنجانده شده باشد. به طور معمول مترورهای حرفه‌ای بنا بر سلیقه و شیوۀ انجام متره و برآورد، جدولی برای خود طراحی می‌کنند. در جدول شماره 3-4 که به عنوان نمونه آورده شده سعی بر آن بوده است که همۀ بخش‌های مورد نیاز تعریف شود. ممکن است در محاسبۀ برخی از آیتم‌ها، همۀ ستون‌های آن، مورد استفاده قرار نگیرد.

جدول پیشنهادی برای زمان‌بندی پروژه‌ها (Time Sheet)

همان‌طور که گفته شد، تخمین و محاسبۀ زمان اجرای پروژه یکی از وظایف مترور می‌باشد که با توجه به مهارت و تجربۀ مترور، می‌تواند با کیفیت و دقت متفاوتی محاسبه شود. مترور با تکیه بر تجربۀ خود در دو بخش به تخمین و محاسبه زمان می‌پردازد. مرحلۀ اول زمان مورد نیاز برای انجام هر آیتم، که تابعی از ماهیتِ کار، نیروی مورد استفاده، شرایط محیطی و... می‌باشد که به میزان شناخت مترور از هر آیتم بستگی دارد. مرحلۀ دوم شناخت مترور از تقدم و تأخر آیتم‌ها در یک پروژۀ داخلی است و اینکه بتواند با انجام موازی آیتم‌ها و کار در بیشترین بخش کاری به کمترین و پربازده‌ترین زمان دست یابد. در جدول صفحه بعد نمونه‌ای از زمان‌بندی برای یک پروژۀ کوچک معماری داخلی ارائه می‌شود که تقدم، تأخر و هم‌پوشانی زمانی آیتم و ریزآیتم‌ها در آن مشهود است.

انتخاب مصالح در معماری داخلی

شناخت و انتخاب صحیح مواد و مصالح یکی از مراحل مهم طراحی و اجرا و به طور کل فرایند معماری داخلی است که در شکل‌گیری هویت فضا نقش مؤثری دارد. اهمیت آگاهی از مصالح بومی و سنتی و به‌روز بودن طراحان و مجریان معماری داخلی تا آن اندازه است که در بسیاری از شرکت‌ها روزهای بخصوصی را برای حضور در نمایشگاه‌های دائمی و فصلی مواد و مصالح اختصاص می‌دهند. عوامل مؤثر در این انتخاب، سلیقۀ کارفرما، سلیقۀ طراح، سازۀ ساختمان، اقلیم منطقه، فرم فضاها، کیفیت نور طبیعی، نورپردازی و... هستند. ترکیب مصالح و رنگ‌های مناسب، در جذب مخاطب برای فضاهای عمومی نظیر فروشگاه‌ها و آسایش ساکنان منازل مسکونی حائز اهمیت است. در اکثر پروژه‌های معماری داخلی پس از نهایی شدن انتخاب مواد و مصالح و به جهت تأیید نهایی کارفرما، طراح در قالب دفترچه و یا شیت‌هایی، نمونه‌ای از مواد و مصالح را جمع‌آوری و ارائه می‌نماید.

به منظور ارائۀ هرچه بهتر و دسترسی عموم به مواد و مصالح، شرکت‌ها و کارخانجات علاوه بر معرفی انواع محصولات در سایت‌ها و صفحات فضای مجازی، مجموعه‌هایی (آلبوم‌هایی) را طراحی می‌کنند تا مخاطبان (طراحان، مجریان، کارفرمایان و...) بتوانند به صورت ملموس با تنوع جنس، رنگ، بافت و مقاومت مواد و مصالح آشنا شده و انتخاب درست و دقیقی داشته باشند.

معرفی برخی مواد و مصالح در معماری داخلی و نحوۀ متره و برآورد آنها

عایق‌های رطوبتی:

در کشور ایران، عایق‌های رطوبتی بر پایۀ قیر و مشتقات نفتی که قیمت کم، عملکرد مناسب و روش اجرای صنعتی دارند، معمول‌ترند. این نوع عایق‌ها معمولاً در برابر افزایش دما و تغییرات فیزیکی ضعیف عمل می‌کنند. نسل جدیدتر عایق‌ها بر پایۀ لاتکس است که گاهی آنها را قیر سفید می‌نامند. از مزیت‌های این نوع عایق می‌توان به اجرای ساده، ضخامت و وزن کم و پایداری حرارتی بیشتر نسبت به عایق‌های قیری اشاره کرد. نوع سوم، عایق‌های فایبرگلاس هستند که در سال‌های اخیر در ساختمان‌سازی ایران استفاده می‌شوند.

فوم بتن:

فوم بتن یا بتن سبک، ماده‌ای است که چگالی آن بسیار کمتر از بتن است و در قسمت‌های غیر باربر ساختمان‌ها می‌تواند نقش مؤثری در سبک‌سازی ایفا کند.

فوم بتن دو نوع کلی دارد: بتن گازی (حاوی گاز هیدروژن) و بتن کفی (استفاده از مواد کف‌زا) و در موارد زیر کاربرد دارد:
- به جای پوکۀ معدنی برای بلوکاژ بسیار مناسب است و سطحی یکدست به وجود می‌آورد؛
- برای پر کردن حفره‌ها و محفظه‌های بلااستفاده؛
- ساخت تونل‌ها و معادن متروکه؛ 
- ساخت قطعات شناور در آب.

فوم بتن به دلیل سرعت عمل و سهولت در استفاده، برای کف‌سازی و تسطیح سطوح بسیار مناسب است. به طور مثال دستگاه‌های سیار تولید فوم بتن در هر ساعت به طور میانگین 7/5 مترمکعب تولید می‌نمایند که در یک نوبت کاریِ یک روزه این میزان به حدود 60 مترمکعب می‌رسد.

کفپوش اپوکسی:

در این پودمان به غیر از کفپوش‌های معمول (سنگ، سرامیک، موزاییک و...) کفپوش‌های دیگری مورد بررسی قرار می‌گیرند که کاربرد بیشتری در فضاهای وسیع صنعتی، تجاری، ورزشی و... دارند. ماده اصلی تشکیل‌دهندۀ این نوع کفپوش‌ها، پلیمرها هستند. اپوکسی نیز یکی از این کفپوش‌های پلیمری است. کفپوش‌های پلیمری در دو نوع کلی هستند:
1- کفپوش‌های پلیمری مایع؛
2- کفپوش‌های پلیمری پیش‌ساخته
به کفپوش‌های نوع اول (مایع)، کفپوش‌های رزینی هم گفته می‌شود. کفپوش‌های رزینی در جنس، رنگ و ضخامت انواع گوناگونی دارند که معمول‌ترین آنها کفپوش‌های اپوکسی هستند.

بتن نمایان (اکسپوز):

بتن اکسپوز یا بتن نمایان، لایۀ آخر اجرایی در نمای برخی ساختمان‌هاست و مصالح با پوشش دیگری روی آن اجرا نمی‌شود. اجرای بتن اکسپوز نیازمند تجهیزاتی است که سطح نهایی آن صاف، یکدست و بدون خٌلل و فرج باشد. هر چند در برخی نمونه‌های خاص، طرح‌های منظم یا نامنظمی روی قالب‌ها ایجاد می‌شود تا سطح نهایی بتن یکدست نباشد. از بتن اکسپوز در جدارۀ پل‌ها، تونل‌ها، نما و فضای داخلی یا خارجی ساختمان‌های عمومی و خصوصی، مسیرهای تردد، کف‌سازی، محوطه‌سازی، فضاهای باز تفریحی، پوشش‌های جاده‌ای و حمل و نقل استفاده می‌شود. قالب‌بندی‌های گوناگون و طیف رنگی متفاوت می‌تواند بافت خاصی را به وجود آورد.

در سال‌های اخیر استفاده از این نوع پوشش در معماری داخلی بسیار رواج یافته است. نوع دیگر اجرای بتن اکسپوز، استفاده از صفحه‌های (پنل‌های) پیش‌ساخته با طرح‌های گوناگون است. به طور کلی ضخامت صفحه‌های بتنی در کف 2/5 و در نما 1/5 سانتی‌متر است.

بازشوهای UPVC

اجرای بازشوهای UPVC (درب و پنجره) در دو قسمت سفت‌کاری (قاب) و نازک‌کاری (پروفیل و پوشاننده) انجام می‌شود. برای متره و برآورد بازشوها ابتدا باید میزان پروفیل آهنی مصرفی برای قاب‌ها و سپس پروفیل UPVC به کار رفته برحسب متر طول و نهایتاً شیشه یا صفحات مورد نیاز برحسب مترمربع مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

سقف کاذب و انواع آن

سقف کاذب عنصری برای پوشش سقف اصلی و غیرباربر است. از برخی دلایل استفاده از سقف‌های کاذب می‌توان به عبور لوله‌ها و کانال‌های تأسیساتی، ایجاد فرم‌های خاص، نورپردازی، پوشاندن سازۀ بتن و انسانی‌تر کردن تناسبات (ارتفاع) فضا اشاره کرد.

سقف کاذب‌ها معمولاً با صفحات چوبی، آلومینیومی، قطعات پیش‌ساختۀ گچی، پلاستیکی، شیشه‌ای و فلزی و یا رابیتس و پوشش گچ اجرا می‌شوند. در این قسمت به توضیح و تشریح یکی از انواع پرکاربرد سقف‌های کاذب جهت انجام متره و برآورد پرداخته می‌شود.

- سقف کاذب پیش‌ساخته گچی:

ساختار کلی این نوع سقف کاذب از دو عنصر نگه‌دارنده و پوششی تشکیل شده است. سقف‌های ساخته شده از صفحات روکش‌دار گچی در دو نوع شبکه‌ای و یک پارچه اجرا می‌شوند.

چوب ترمو یا چوب حرارت دیده (Thermo wood)

استفاده از چوب در بناهای تاریخی و معاصر همواره مورد تأکید بوده است. به دلیل طبیعی بودن و سازگاری با بدن انسان و همچنین به دلیل مقاومت بالای چوب، از آن در سازه، نما، کف‌سازی و... بهره می‌برند. حرارت دادن به چوب برای مقاوم‌سازی آن در گذشته نیز مورد استفاده بوده است. چوب‌هایی که امروزه به نام ترمووود در کشور ما رایج هستند، در انواع مختلف و دارای ویژگی‌های بسیاری می‌باشند.
1- مقاومت در برابر رطوبت؛
2- افزایش مقاومت چوب در برابر پوسیدگی و حشرات (دفع شیره‌های موجود در چوب)؛
3- جلوگیری از پوسته شدن چوب؛
4- افزایش مقاومت چوب در برابر خمیدگی؛
5- انبساط و انقباض حداقل.

فراوری چوب

چوب را پس از بریدن به ابعاد دلخواه، در دستگاه حرارتی قرار داده و تا 130 درجه گرما می‌دهند. در مرحلۀ بعد درجه حرارت را تا حدود 200 درجه (180 تا 220) بالا می‌برند و پس از خنک شدن (تا حدود 100 درجه) دمای آن را با بخار آب پایین می‌آورند. با این روش حشرات و دیگر ویژگی‌های منفی چوب از بین می‌روند.

شیوه‌های اجرا

برای اجرای زیرسازی، معمولاً از سه روش زیر استفاده می‌شود:

1- زیرسازی سیمانی:

برای زیرسازی سیمانی حدود 4 سانتی‌متر ضخامت نیاز است. تراز و یکدست بودن سطحِ زیر کار، بسیار مهم است؛ زیرا در صورت اختلاف سطح زیاد، نمی‌توان آن را با چوب حرارت دیده اصلاح نمود.

2- زیرسازی فلزی:

زیرسازی فلزی به صورت شبکه‌ای با پروفیل 30 در 30 میلی‌متر (حداقل) و دارای چشمه‌های 60 در 60 سانتی‌متر می‌باشد.

3- زیرسازی چوبی:

در این روش، ابتدا زیرسازی چوبی به صورت عمود بر چوب‌های حرارت دیدۀ نما اجرا می‌گردد و سپس به وسیلۀ پیچ‌های ضدزنگ، چوب حرارت دیده را به چوب‌های زیر اتصال می‌دهند.

جدول تبدیل واحدهای اجرایی برخی آیتم‌های رایج

به منظور سهولت و کاهش زمان انجام عملیات متره و برآورد، جدولی برای برخی آیتم‌های پرکاربرد ارائه شده است. این جدول می‌تواند با فعالیت هنرجویان، تحت نظر هنرآموز تکمیل شود. در زمان انجام متره و برآورد با مراجعه به آن اعداد نهایی، اجرای هر آیتم را انتخاب و در میزان و قیمت روز ضرب کنید تا مبلغ کل آن آیتم به دست آید (در این جدول قیمت‌ها گنجانده نشده‌اند؛ زیرا قیمت مواد و مصالح و اجرای آیتم‌ها تحت تأثیر عوامل بسیاری متغیر است).

شکل 6-4 تبدیل واحدهای برخی از آیتم‌های پرکاربرد

نوع فعالیت (آیتم)	محاسبۀ مقدار/ میزان مواد و مصالح مصرفی در واحد	توضیحات	واحد (خرید و فروش بازار)	مقدار نهایی هریک از مواد و مصالح برای واحد اجرا (خرید و فروش بازار)	واحد اجرا در بازار
تیغه‌چینی (بلوک سیمانی)	مساحت هر بلوک $0/2 \times 0/4 = 0/08$ (ضخامت 8 سانتی‌متر برای تیغۀ داخلی)	در هر مترمربع 12/5 عدد بلوک سیمانی استفاده می‌شود.	عدد	13 عدد	مترمربع
ملات ماسه سیمان برای تیغه‌چینی	0/015 مترمکعب (ضخامت ملات مصرفی در اجرای هر ردیف 3 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود).	31/5 کیلوگرم وزن ملات ماسه و سیمان مورد نیاز برای 1 مترمربع می‌باشد. (%10 سیمان، %40 آب، %50 ماسه)	کیلوگرم	3/1 کیلوگرم سیمان 12/5 لیتر آب 16 کیلوگرم ماسه	مترمربع
زیرسازی گچ و خاک	0/03 مترمکعب (ضخامت گچ و خاک 3 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود)	48 کیلوگرم وزن گچ و خاک (%30 گچ، %30 خاک، %40 آب)	کیلوگرم	14/5 کیلوگرم گچ 14/5 کیلوگرم خاک 19 لیتر آب	مترمربع
سفیدکاری (گچ‌کاری)	0/015 مترمکعب سفیدکاری (ضخامت لایۀ گچ‌کاری 1/5 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود)	20 کیلوگرم ملات گچ‌کاری (%50 گچ، %50 آب)	کیلوگرم	10 کیلوگرم گچ	مترمربع
رنگ‌آمیزی	1 کیلوگرم رنگ برای 10 مترمربع	رنگ‌آمیزی نیاز به بتونه‌کاری و رنگ‌های آستری دارد و در اینجا اعداد ارائه شده برای یک لایۀ رنگ می‌باشد.	کیلوگرم	0/1 کیلوگرم	مترمربع
قیرگونی	برای اجرای عایق به روش قیرگونی برای یک مترمربع، 2 کیلوگرم قیر لازم است.	در اینجا 3 لایه قیر و دولایه گونی در نظر است. 6 کیلوگرم قیر و 2 مترمربع گونی	قیر کیلوگرم - گونی مترمربع		مترمربع
نعل درگاه	معمولاً به اندازه عرض بازشو به اضافه شاخک‌های دو طرف	طول شاخک‌ها معمولاً 30 سانتی‌متر از هر طرف در نظر گرفته می‌شود	کیلوگرم

جدول نکات اجرایی در متره و برآورد

در متره و برآورد برخی آیتم‌های اجرایی نکاتی وجود دارد که بی‌توجهی به این نکات سبب خواهد شد که متره و برآورد دقیقی حاصل نشود و یا اینکه موجب بروز مشکلاتی در آیندۀ استفاده از بنا شود. در جدول زیر سعی شده است تا به برخی از این نکات اشاره شود.

جدول 7-4 گزیده‌ای از نکات مهم در متره و برآورد

مورد اجرا	نکات مهم
سقف کاذب	- پیشانی و لبه‌ها که معمولاً برای نور مخفی اجرا می‌شوند، به صورت متر طول محاسبه می‌گردد و هزینۀ اجرای یک متر طول آن برابر با یک مترمربع است. به طور مثال لبه‌ای در سقف به عرض 0/1 و طول 1 متر اجرا شود هزینۀ آن برابر با یک متر در یک مترمربع است.
اجرای سنگ، کاشی و سرامیک	- هزینۀ اجرای سرامیک در کف و جداره متفاوت است. - اجرای فتیلۀ سنگی به صورت متر طول محاسبه می‌شود. - اجرای کاشی و سرامیک‌های دارای لعاب خاص که با سیمانی شدن، لعاب آنها از بین می‌رود به دلیل حساسیت، هزینۀ بیشتری دربر دارد.
اندود	- ضخامت اندودها معمولاً به صورت استاندارد تعریف شده است که در موارد خاص امکان تغییر آن می‌باشد. مثلاً در دیوارهایی که متصل به چاهک آسانسور می‌باشند به دلیل وجود ارتعاشات مکانیکی آسانسور، جهت جلوگیری از صدمه به پوشش نهایی، از گچ و خاک با ضخامت بیشتر استفاده می‌شود.
کفسازی	- در اجرای زیرسازی کف، جزئیاتی وجود دارد که آنها را به صورت مجزا محاسبه نمی‌کنند. کروم‌بندی و شیب‌بندی، اجرای ماهیچه‌های محافظتی و... از این دسته هستند (گاهی اوقات ماهیچه‌های محافظتی لوله‌ها به صورت روزمزد محاسبه می‌شود).
عمومی	- برای خرید برخی مصالح نظیر کاشی، سنگ، رنگ و... بهتر است مقداری اضافه بر محاسبات انجام شده تهیه شود. این موضوع به این دلیل است که پس از اتمام کار ممکن است بر اثر ضربه، اجرای ناصحیح یا هر دلیل دیگری نیاز به آن مصالح وجود داشته باشد، حال آنکه ممکن است تولید آنها به پایان رسیده و در بازار موجود نباشند. - اجرای برخی آیتم‌ها به صورت قیمت مقطوع یا چکی متداول است. مثلاً گچبری‌های خاص، انواع تزئینات خاص و... که مجریان معدودی دارند معمولاً با قیمت‌های توافقی اجرا می‌شوند.