درسنامه آموزشی معماری داخلی فضاهای تجاری کلاس دوازدهم معماری داخلی

واحد یادگیری 3: ارائه طرح‌های اولیه فضاهای داخلی فروشگاه

آیا تا به حال پی برده‌اید

- در برنامه‌ریزی طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی چه کارهایی انجام می‌شود؟
- اهمیت ساماندهی بخش‌های فروشگاه و مسیر حرکت مشتری در چیست؟
- چیدمان قفسه‌ها و نحوۀ نمایش محصولات از چه نظری دارای اهمیت است؟
- عناصر معماری فروشگاه چه ویژگی‌هایی دارند؟
- رنگ و بافت مصالح در طراحی فروشگاه چه تأثیراتی دارند؟
- نورپردازی و تأسیسات خاص فروشگاه چه جزئیاتی دارند؟

استاندارد عملکرد

در پایان این واحد یادگیری از هنرجو انتظار می‌رود که:
1- کارهایی را که در مرحلۀ برنامه‌ریزی انجام می‌شود، نام ببرد.
2- بخش‌های یک فروشگاه را ساماندهی نموده و مسیر حرکت مشتری را طراحی کند.
3- نکات مربوط به چیدمان قفسه‌ها و چگونگی عرضۀ محصولات را در طراحی خود به کار گیرد.
4- برای طراحی داخلی فروشگاه، عناصر مناسب معماری را شناسایی و در طرح خود استفاده کند.
5- تأثیرات رنگ و بافت مصالح را در طراحی داخلی فروشگاه شرح دهد و در طرح خود استفاده کند.
6- نورپردازی و تأسیسات خاص فروشگاه را بیان کند و در طرح خود استفاده کند.
7- جزوۀ گزارش مطالعات و برنامه‌ریزی طرح را تهیه نماید.

مقدمه

برای جلب رضایت مشتریان و داشتن یک فروشگاه موفق عوامل بسیاری مؤثر هستند. نیروی انسانی شاغل در فروشگاه، نوع و کیفیت محصولات عرضه شده و قیمت مناسب آنها، داشتن تبلیغات جذاب و اثربخش، مکان‌یابی مناسب فروشگاه، برنامه‌ریزی فضای داخلی و مسیر حرکت مشتری، عناصر مفید و زیبای معماری، نمایش خوب محصولات و نحوۀ چیدن کالاها، دسترسی آسان و اطلاع‌رسانی درست از جمله این عوامل می‌باشند. برخی از این موارد در حیطۀ معماری فضاهای داخلی فروشگاه نبوده و طراح نقش چندانی در ایجاد و کنترل آنها ندارد، اما بعضی دیگر کاملاً به طراحی داخلی مربوط بوده و با برنامه‌ریزی صحیح می‌توان به آنها دست یافت. در این واحد یادگیری توضیحاتی پیرامون برنامه‌ریزی طراحی داخلی فروشگاه ارائه می‌شود.

برنامه‌ریزی طراحی داخلی فروشگاه

برنامه‌ریزی درست و منطقی معمارانه و طراحی اجزا و عناصر زیبا و شایسته در یک فروشگاه، به ایجاد فضایی مطلوب، جذاب و خلاقانه کمک نموده و از این طریق در جلب رضایت مشتریان و موفقیت یک فروشگاه مؤثر واقع می‌شود. در این راستا مواردی نظیر ساماندهی بخش‌های فروشگاه، تعیین مسیر حرکت مشتری، چیدمان قفسه‌ها، عناصر معماری مناسب، رنگ و بافت مصالح، نورپردازی، تهویه مناسب و پیش‌بینی تأسیسات خاص، قابل تأمل و تصمیم‌گیری هستند.

ساماندهی بخش‌های فروشگاه

مهم‌ترین بخش فروشگاه، بخش عرضه و فروش محصولات آن است و دو بخش دیگر یعنی بخش اداری و پشتیبانی (انبارها) در رابطه و در خدمت این بخش اصلی هستند و لازم است این نکته را همواره در ساماندهی بخش‌های مختلف یک فروشگاه در نظرگرفت. بخش پشتیبانی، تأمین‌کننده کالاها و تدارک محصولات مورد نیاز برای بخش عرضه و فروش است و بخش اداری نیز وظیفه نظارت و مدیریت روندکار در کل فروشگاه را برعهده دارد. بنابراین در طراحی داخلی فروشگاه، جانمایی این سه بخش باید به گونه‌ای باشد که این رابطه‌ها به خوبی حفظ شده و چیزی برهم زنندۀ این ارتباط نشود. مرزبندی میان بخش‌ها می‌تواند با فرم پلان، الگوی کف‌سازی، مواد و مصالح دیوارها، نورگیرهای سقفی، محل ورودی‌ها و غیره تعریف شود.(نمودار 1-2 و شکل 1-2)

تعیین مسیر حرکت مشتری

وجود نظم در بخش عرضه و فروش از اهمیت بالایی برخوردار است. اصولا نظم، موجب آرامش روحی و زیبایی محیط شده و در جلب و هدایت هر چه سریع‌تر و آسان‌تر مشتری به محل‌های مورد نظر و خرید راحت‌تر او از فروشگاه کمک زیادی می‌نماید. طبقه‌بندی محصولات و قرار دادن اجناس مشابه و مرتبط در نزدیک هم و در بخش‌های مجزا و پیش‌بینی مسیری منظم، مشخص و برنامه‌ریزی شده برای هدایت مشتری از ابتدای ورود به فروشگاه و مشاهدۀ همه بخش‌ها تا رسیدن به جلوی صندوق در انتها، از جمله مواردی هستند که به ایجاد این نظم کمک زیادی می‌نمایند. (شکل 2-2)

در طراحی داخلی، عوامل زیادی هستند که بر روی گرایش افراد به سمت خاصی از فروشگاه اثر می‌گذارند. موقعیت درهای ورودی، نوع طبقه‌بندی محصولات، نحوۀ چیدمان قفسه‌ها و تابلوی اطلاعاتی، موقعیت گیشه‌ها و صندوق‌های دریافت وجه نمونه‌هایی از این عوامل هستند. در طراحی مسیر حرکت مشتری باید به خوانایی و روانی مسیر، عرض مناسب مسیرهای عبوری، داشتن دیدی باز به بخش‌های مختلف، مشاهده و عبور از جلوی تمامی قسمت‌ها، ایجاد نکردن سردرگمی در حرکت، کاهش بارترافیکی مشتریان و کنترل رفت وآمد آنها توجه کافی داشت. (شکل 3-2 الی 6-2)

چیدمان قفسه‌ها

کالاهای یک فروشگاه باید به تفکیک و به طور مرتب در قفسه‌های مربوطه چیده شوند تا علاوه بر زیبایی و آراستگی فروشگاه، مشتریان بتوانند به راحتی کالاهای مورد نیاز خود را انتخاب نمایند. یک چیدمان خوب به واسطۀ کاهش نگرانی دریافتی در خرید و برانگیختن احساسات مثبت، خرید را لذت‌بخش‌تر نموده و انگیزه و میل بیشتری را برای خرید در مشتری به وجود می‌آورد. در نقطه مقابل، قفسه‌های نامناسب و نامنظم ممکن است حس شلوغی و ازدحام را در مشتری ایجاد کرده و احساس منفی در وی به وجود آورد. چیدمان مرتب کالا از یک سو در نگهداری تمیز و سالم آنها و از سوی دیگر در کاهش ضایعات آنها تأثیر بسیاری دارد. (شکل 7-2 و 8-2)

در چیدمان قفسه‌های فروشگاه باید به قفسه‌های مخصوص و مناسب عرضه و ارائه هر کالا توجه داشت و از گونه‌های مختلف قفسه‌های ساده، یخچالی و فریزری در طرح‌ها و اندازه‌های متفاوت استفاده و بهره‌برداری کرد به گونه‌ای که امکان دیدن، مقایسه، لمس و بررسی کردن کالاها وجود داشته باشد. تناسب قفسه‌ها با نوع مشتری یکی دیگر از مواردی است که باید به آن توجه کرد، برای مثال لازم است قفسه‌هایی که مایحتاج کودکان در آنها عرضه می‌گردد، متناسب با روحیه و اندازۀ قد آنها طراحی و پیش‌بینی شوند. (شکل 9-2 الی 12-2)

دو موضوع توجه به ناحیه طلایی چشم و اصل مشابهت و مناسبت، در چیدمان محصولات و ساماندهی قفسه‌ها نقش دارند. کالاهایی که در ارتفاع چشم قرار می‌گیرند، توجه بیشتری را نسبت به نواحی دیگر به خود جلب می‌کنند و امکان فروش بیشتری دارند. پس ناحیه طلایی، بهترین ناحیه برای فروش کالاهای جدید و ناشناخته است. اصل مشابهت و مناسبت هم حکایت از آن دارد که مشابه بودن کالاها و یا مناسبت کاربردشان می‌تواند معیار طبقه‌بندی آنها قرار گیرد. اجناسی را که با هم استفاده می‌شوند و مکمل یکدیگرند می‌توان در نزدیک هم قرار داد تا مشتریان به خرید یک جای آنها تشویق شوند.

جلوگیری از سرقت کالاها توسط افراد غیر مسئول هم مسئله‌ای است که در نوع طراحی داخلی و نحوۀ چیدمان قفسه‌ها تأثیر دارد. برای مثال بعضی از طرح‌های قفسه‌ها مانند مورب و یا زاویه‌دار بودن آنها باعث افزایش میدان دید کارکنان و مدیریت فروشگاه شده و ضمن به حداقل رسانیدن زوایا و نقاط خارج از دید، نظارت بر حرکت مشتریان را افزایش می‌دهد. همچنین مجاورت در خروجی و صندوق دریافت وجه جهت کنترل بیشتر و مطلوب‌تر سبد خرید مشتریان، از راهکارهای مناسب در زمینه جلوگیری از سرقت و کاهش آن در فروشگاه است. (شکل 12-2)

عناصر معماری داخلی مناسب

فضای داخلی هر فروشگاه در مرحله اول به وسیلۀ عناصر اصلی معماری آن (سقف، کف، دیوار، پله، ستون، در و پنجره) شکل گرفته و تعریف می‌شود. در مرحله بعد، عرصه‌بندی و تفکیک عملکردهای داخلی به کمک قفسه‌بندی و عناصر تزئینی و مبلمان صورت می‌پذیرد. تمامی این اجزا و عناصر باید در پیوند و هماهنگی با یکدیگر باشند تا ضمن انتخاب نقش و شخصیتی مناسب برای تک تک آنها، همگی در وحدتی زیبا و کارا قرار گرفته و یک کل واحد متناسب و شکیل را برای فروشگاه پدید آورند. شکل (13-2 الی 16-2) 

دیوار:

دیوار فروشگاه علاوه بر اینکه عنصری جداکننده برای فضاست، همچون پس‌زمینه‌ای برای نمایش محصولات نیز به نظر می‌رسد. از این رو انتخاب جنس، رنگ و بافت آن می‌تواند در تناسب و هماهنگی با ویژگی‌های بصری و خصوصیات محصولات صورت گیرد. در برخی موارد لازم است که جداره‌های داخلی فروشگاه توسط قفسه‌ها پوشانده شوند. در این حالت هم اگر چه ممکن است دیوار پشت قفسه به واسطۀ قرار گرفتن اجناس در مقابلش پوشیده گردد، اما همچنان استحکام روکش نهایی آن و در بخش‌هایی که بالاتر از قفسه‌ها بوده و نمای دیوار عیان است، حتی رنگ و بافت مصالح نیز دارای اهمیت است و باید طراح داخلی به آنها توجه داشته باشد.(شکل 17-2 و 18-2)

امروزه انواع روکش‌های قابل شست‌وشو در رنگ و بافت متفاوت، کاغذهای دیواری با نقوش گوناگون، پوسترهای تبلیغاتی و تصاویر محصولات، طرح‌های گرافیکی سه‌بعدی و موارد دیگری از این قبیل در طراحی داخلی دیوارهای فروشگاهی کاربرد دارند. استفاده از دیواره‌های شفاف، نیمه‌شفاف و مشبک هم در طراحی داخلی فروشگاهی موجب می‌گردد تا فضای آن یکدست و وسیع‌تر به نظر برسد.

سقف:

سقف فروشگاه با دارا بودن ویژگی‌های ارتفاع، جنس، بافت و رنگ خاص خود در پیوسته‌سازی و یا تعیین و تفکیک مرزهایی برای فضای فروشگاه نقش ایفا می‌کند. طرح سقف همچنین می‌تواند در میزان تمرکز و جلب نظر مشتریان به بخش‌هایی خاص از فروشگاه اثر داشته باشد. این تأثیر در برخی موارد با شیوه نورپردازی سقف نیز ترکیب شده و شدت بیشتری پیدا می‌کند. در این مواقع لازم است که به حضور چراغ‌های روشنایی در سقف و نحوۀ اتصال و یا آویزان شدن آنها از سقف هم دقت داشت. برای این منظور در برخی مواقع سقف اصلی کاربرد نداشته و به ساخت سقف‌های کاذب نیاز است. سقف‌های کاذب را می‌توان در طرح‌ها، رنگ‌ها و شکل‌های گوناگون ساده و مشبک و مانند اینها طراحی نمود و از آنها برای نصب عناصر روشنایی و آویزان کردن علائم راهنمایی و عبور کانال‌های تأسیساتی هم استفاده کرد. در مواردی که سقف فروشگاه، سقف نهایی بوده و با محیط بیرون در ارتباط باشد، در صورت نیاز می‌توان نورگیرهای طبیعی سقف را نیز در طرح‌های زیبا و خلاقانه برای آن در نظر گرفت. (شکل 19-2 الی 22-2)

کف:

کف فروشگاه به جهت عبور مشتریان و حرکت چرخ‌های دستی خرید از روی آن، همواره در حال فرسایش و آلوده شدن است، در نتیجه خوب است که از مصالحی مقاوم، قابل شست‌وشو و نظافت‌پذیر باشد. علاوه بر این، بهتر است که در کف فروشگاه اختلاف سطحی به صورت پله نباشد تا افراد سالمند و معلول و یا کسانی که با کالسکۀ بچه حرکت می‌کنند و یا کسانی که مشکلاتی نظیر اینها دارند نیز بتوانند به راحتی در همه قسمت‌های فروشگاه رفت و آمد نمایند. (شکل 23-2 الی 26-2)

در برخی از فروشگاه‌های بزرگ، از کف فروشگاه به عنوان راهنمای مسیر حرکت مشتریان هم استفاده می‌شود، به این ترتیب که با ترسیم خطوطی رنگی و یا نوشتن نام بخش‌های اصلی بر روی کف فروشگاه، مشتریان را به سمت بخش خاص و قفسه‌های مخصوص اجناس هدایت و راهنمایی می‌کنند. گرمایش کف هم از مواردی است که در صورت به کارگیری آن در فروشگاه، لازم است در هنگام کف‌سازی به آن دقت گردد. پیش‌بینی کفش پاک‌کن در جلوی در ورودی فروشگاه نیز تأثیر زیادی در تمیز ماندن کف فروشگاه و حفظ آراستگی و پاکیزگی آن دارد. (شکل 27-2 و 28-2)

پله:

پله در طراحی فروشگاه و فضاهای تجاری که سطح زیربنای مفید، ارزش بالایی دارد، یکی از چالش‌هایی است که جای تأمل و ارائه ایده‌هایی خلاقانه دارد. در برخی از فروشگاه‌ها، حضور پلکان اجتناب‌ناپذیر است، زیرا بخش‌های مختلف فروشگاه، در طبقات گوناگون قرار دارند و ناگزیر باید با پله به آنها دسترسی پیدا کرد. هر چند که در این موارد حتماً برای دسترسی معلولین و افرادی که دچار نواقص جسمی و حرکتی هستند، آسانسور هم پیش‌بینی می‌گردد، ولی طرح خلاقانه و جذاب پلکان می‌تواند در ایجاد شخصیت خاص و زیبا و فراهم کردن شاخصه و نمادی برای فروشگاه، نقش داشته باشد. علاوه بر نقش تندیس‌گونه و زیبایی که پلکان می‌تواند ایفا نماید، استفاده از کناره‌ها، پاگردها، بخش سرگیر زیر آن و حتی قسمت‌هایی از محل عبور پله (در صورتی که عرض آن زیاد باشد) برای نمایش اجناس و کالاها، از جمله ایده‌هایی هستند که می‌توانند در طراحی داخلی پله برای فروشگاه دنبال گردند. (شکل 29-2 الی 32-2)

ستون:

در فروشگاه‌های وسیع که ابعاد فضای داخلی آنها بیش از یک دهنه باشد، ممکن است که ستون به عنوان عنصری مزاحم در فضا ظاهر شود. در این گونه موارد طراح داخلی می‌تواند با کمی فکر و چاره‌جویی، این عنصر چالش‌برانگیز را به نقطۀ قابل تمرکز و کانون توجه فروشگاه تبدیل نماید. با ارائه راهکارهایی خلاقانه می‌توان این عنصر سازه‌ای و الزامی در فضای داخلی را به تندیسی زیبا و کارا برای فروشگاه تبدیل کرد. 

ستون‌هایی که با اضافه کردن پوسته‌هایی به دورشان به طرز زیبایی پوشیده شده‌اند و یا با ترکیب قفسه‌هایی به صورت محل نمایش کالاهای فروشگاه درآمده‌اند و یا برخی از عناصر تأسیساتی را در خود جای داده‌اند و نمای ناخوشایند آنها را پنهان ساخته‌اند و مواردی نظیر اینها، نمونه‌هایی از راهکارهای خلاقانه طراحی داخلی برای ستون‌های مزاحم هستند. (شکل 35-2 الی 37-2)

در و پنجره:

در و پنجره فروشگاه نیز ویژگی های خاص خود را دارند و در هنگام طراحی داخلی باید به آنها دقت شود. از آنجایی که این دو عنصر، امکان ورود به فروشگاه و کاهش امنیت را به نوعی فراهم می سازند، نیازمند یافتن راهکارهایی توسط طراح در جهت اصلاح این مشکل هستند. پیش‌بینی نرده و کرکره محافظ در مقابل آنها از جمله تدابیر اولیه و قدیمی است که همچنان کاربرد دارد. نصب میله‌های چرخان و سرعت‌گیر در مقابل در ورودی، دروازه‌های امنیتی آژیردار (گیت امنیتی) در کنار درهای خروجی و مواردی نظیر اینها از جمله راهکارهایی هستند که امروزه در طراحی داخلی فروشگاه‌ها به کار می‌روند. موضوع در نظر گرفتن حد مجاز طول مسیرهای خروج اضطراری و پیش‌بینی درهای بازشو به سمت بیرون برای فرار هم از جمله مواردی است که در طرح فروشگاه، با اهمیت بوده و قابل تأمل خاص است. (شکل 38-2 الی 45-2)

رنگ:

محصول کار طراحان داخلی همواره پوشیده در ترکیبی از رنگ‌ها به نظر مخاطبان می‌رسد. رنگ در شکل‌گیری شکل ذهنی مخاطب از فضا بسیار تأثیر داشته و در نخستین ادراک از فضا به خوبی در ذهن ثبت می‌شود؛ در نتیجه لازم است که طراحان داخلی شناخت کاملی از ویژگی‌های رنگ و زیر شاخه‌های آن نظیر روانشناسی رنگ، هم‌نشینی رنگ، ترکیب و آفرینش رنگ و همچنین روابط میان مصالح، بافت و رنگ داشته باشند.

نخستین حسی که در انسان تحریک می‌شود، حس بینایی است. فروشگاه‌ها به واسطۀ این حس، مشتریان خود را تشویق به خرید بیشتر می‌کنند. در این زمینه رنگ و تنوع رنگی، اصل مهمی در طراحی داخلی است و واکنش‌ها و احساس‌های مختلفی را در افراد برمی‌انگیزد. در مقایسه با بزرگسالان، کودکان بیشتر تحت تأثیر رنگ‌ها و اشکال قرار می‌گیرند و در نتیجه در فضاهای فروشگاهی مخصوص آنان، رنگ کاربرد بیشتر و قوی‌تری دارد.(شکل 41-2 و 42-2)

رنگ می‌تواند معرف ویژگی‌های فرهنگی و اقلیمی در مناطق مختلف باشد و یا اینکه شاخصه تجاری محصول یک شرکت (برند) قرار گیرد. در این حالت، نقش رنگ به حدی قوی می‌شود که بخش مهمی از هویت تجاری محصول و شرکت را می‌سازد و در اذهان مردم نقش بسته و به راحتی قابل تغییر نمی‌باشد. در چنین مواردی این رنگ‌ها در طراحی داخلی فروشگاه‌ها و دفاتر تجاری شرکت‌ها حضوری محسوس خواهند داشت. برای نمونه در طراحی داخلی فروشگاه وسایل ورزشی یکی از تیم‌های معروف ایران، رنگ خاص آن تیم به خوبی به کار رفته و شاخص گردیده است.

برای رنگ‌آمیزی مراکز خرید، رنگ‌های خنثی نظیر خاکستری و رنگ‌های سرد نظیر آبی و سورمه‌ای کاربرد کمتری دارند، ولی رنگ‌های گرم نظیر قرمز، نارنجی و زرد که طبیعتی محرک و مهیج دارند، بیشتر استفاده می‌شود. بنا بر این، در صورت تمایل به استفاده از رنگ‌های خنثی و سرد در رنگ‌آمیزی این گونه مراکز، بهتر است آنها را با رنگ‌های مکمل ترکیب کرد تا اثربخشی آنها بیشتر شود. رنگ زرد فضا را روشن‌تر می‌کند و معمولاً در کتابخانه‌ها و رستوران‌ها از آن استفاده می‌شود. رنگ قرمز در فروشگاه‌های کفش و بوتیک‌ها موجب جلب توجه و تمرکز بیشتر در افراد می‌شود. رنگ مشکی، رنگ اقتدار و توانایی است و معمولاً در کافی‌شاپ‌ها و طلافروشی‌ها برای طراحی دکوراسیون استفاده می‌شود تا مجموعه خود را متمایز و برجسته نشان دهند. رنگ بنفش باعث تقویت و نشاط در روان افراد می‌شود و معمولاً عطرفروشی‌ها جهت طراحی داخلی خود از آن بهره می‌برند.(شکل 43-2 و 44-2)

بافت مصالح:

همه مواد و مصالح به کار رفته در عناصر معماری فروشگاه، دارای نوعی بافت ظاهری هستند. بافت اجسام را توسط دو حس لامسه و بینایی می‌توان تشخیص داد. بافت‌هایی که با چشم دیده می‌شوند، لزوماً وجود خارجی ندارند و می‌توانند صرفاً بصری باشند. در طراحی داخلی فروشگاه، بافت‌های بصری و ملموس می‌توانند با یکدیگر تلفیق شوند و یا از یکدیگر متمایز شده و تنها به یک شیوه به کار گرفته شوند.

در به کارگیری بافت مصالح در فضاهای داخلی، رعایت تعادل موضوع مهم و قابل تأملی است. زیرا فضاهای مملو از بافت، موجب فشار ذهنی و آشفتگی خاطر افراد می‌گردند و در مقابل، محیط های یکنواخت اثرات بد و کسالت‌باری بر انسان باقی می‌گذارند، بنابراین جا دارد در انتخاب مصالح فضاهای داخلی فروشگاه با توجه به اینکه وجود اجناس و کالاهای گوناگون و رنگارنگ خود عاملی در جهت ایجاد تنوع و آشفتگی بصری هستند، به برقراری توازن و تعادل منطقی در فضا توجه نمود. در این شرایط و با به کارگیری بافت در حد مورد نیاز می‌توان لذت لمسی و بصری انسان از محیط پیرامونش را افزایش داد و او را به حضور طولانی‌تر و علاقمندانه‌تر در فروشگاه ترغیب کرد. (شکل 45-2 و 46-2)

پاره‌ای از بافت‌ها ظریف و زیبا و برخی دیگر خشن و ناهنجار به نظر می‌رسند. بافت طبیعی مصالحی نظیر چوب، بتن و فلز هم می‌تواند جذاب باشد. در طرح‌های خلاقانه و هوشمندانه داخلی، برخی از ترکیب‌های متضاد بافت‌ها و یا خلق بافت‌هایی نامتعارف و جدید نیز می‌تواند توجه مشتریان را جلب نماید. در انتخاب بافت مصالح فضاهای داخلی شایسته است که به برخی ویژگی‌های لازم برای فروشگاه نظیر مقاومت در برابر ضربه، قابلیت شست‌وشو و تمیز ماندن، تأثیر در جلوه و نمایش کالاها و اجناس، نمادها و نشانه‌های هویتی معماری ایرانی و اسلامی هم دقت داشت.

نورپردازی

نور نقش مهمی در زنده کردن فضا دارد. در طراحی داخلی یک فروشگاه نیز نور نقشی انکارناپذیر در خلق یک فضای زیبا و چشم‌نواز دارد. نور مناسب فروشگاه در جذابیت داخلی آن اثر داشته و به عنوان یکی از عوامل جلب افراد به داخل فروشگاه، هدایت آنان به سوی قسمتی خاص، جلب توجه آنان به سوی کالایی ویژه، برجسته نمودن برخی بخش‌ها، شکل دادن به فضا و ایجاد یک احساس و حالت خوب در مشتریان مؤثر می‌باشد.

نورپردازی از نظر منبع نوری به دو صورت طبیعی و مصنوعی استفاده می‌شود. خوب است در صورت امکان تا آنجا که می‌توانیم از نور طبیعی در فضاها استفاده کنیم. البته در فروشگاه‌های مواد غذایی باید توجه داشت که تابش نور طبیعی خورشید باعث فاسد شدن برخی از محصولات می‌گردد. ضمناً تابش طولانی مدت آفتاب بر روی بسته‌بندی محصولات و برخی اجناس نظیر پوشاک می‌تواند موجب رنگ‌پریدگی و پوسیدگی نیز بشود. در این موارد شایسته است که برای کنترل تابش نور خورشید به تمهیداتی نظیر طراحی سایه‌بان‌هایی بر روی نمای خارجی فروشگاه و یا نصب آنها در داخل فروشگاه اندیشید. (شکل 47-2 و 48-2)

نورپردازی مصنوعی به دو حالت عمومی و موضعی تقسیم می‌شود. هر یک از این دو شیوه نورپردازی، کاربردهای مهمی در فضای تجاری دارند. نورپردازی عمومی حداقل میزان نور مورد نیاز برای روشنایی کل فروشگاه را تأمین می‌کند ولی نورپردازی موضعی برای روشن نمودن بخش‌هایی خاص و ایجاد نقطه تمرکز و کانون توجه در فضا استفاده می‌گردد. نورپردازی موضعی، یکنواختی فضا را از بین برده و با ایجاد تنوع در قسمت‌های خاصی از فروشگاه و یا تأکید بر روی اجناسی خاص، نظر مشتری را به آنها هدایت می‌نماید. (شکل 49-2 و 50-2)

تهویه

تأمین هوای مناسب و پاکیزه که از دما و میزان رطوبت کافی برخوردار بوده و افراد از حضور در آن هوا احساس رضایت و آسایش داشته باشند، یکی از عوامل موفقیت فروشگاه است. این مسئله که اصطلاحاً به آن تهویه مطبوع می‌گویند از دو طریق در فروشگاه‌ها و مراکز تجاری اثر می‌کند. اول اینکه هوای مناسب داخل فروشگاه در بازده کاری فروشندگان و کارکنان آن مؤثر بوده و احساس رضایت از محیط کار را در آنان فراهم می‌سازد. دوم اینکه از بروز شرایط نامطلوبی که موجب بیرون رفتن هر چه سریع‌تر مشتریان از فروشگاه می‌گردد، جلوگیری نموده و زمان حضور آنان را طولانی‌تر می‌کند و این امر احتمال خرید بیشتر و دقیق‌تر آنان را بالا می‌برد.

بنابراین، تهویه مطبوع در فصول مختلف سال باید مورد توجه قرار گرفته و در این راستا به پیش‌بینی کلیه تجهیزات و وسایل و کانال‌های مورد نیاز اقدام نموده و برای جانمایی مناسب آنها در فروشگاه اندیشه کرد. رعایت اصول معماری همساز با اقلیم در طراحی فروشگاه، اولین اقدام در جهت کاهش به کارگیری وسایل مکانیکی سرمایشی و گرمایشی بوده و در صرفه‌جویی انرژی و کاهش هزینه‌های مربوط به حفظ و نگهداری فروشگاه تأثیر بسزایی دارد. در طراحی داخلی فروشگاه نیز شایسته است که تا حد امکان با توجه به نوع اقلیم و شرایط آب و هوایی محل، به بهره‌گیری از انرژی‌های پاک و طبیعی مانند نور خورشید، باد مطلوب و... روی آورده و استفاده از وسایل سرمایشی و گرمایشی را به حداقل ممکن رساند. در اقلیم‌های سرد، پیش‌بینی فضای واسطی در مرز بین درون و بیرون فروشگاه، که بتواند به عنوان فیلتر هوای بین فروشگاه و هوای سرد خارج از آن عمل کند، از جمله تمهیدات ساده ولی مؤثر در تنظیم دمای داخل فروشگاه است. علاوه براین، نصب دستگاه پرده هوا در بالای در ورودی نیز که با باز شدن در به طور خودکار فعال می‌گردد، نقش مهمی در جلوگیری از تبادل هوای درون و بیرون دارد.

در فروشگاه‌هایی که مساحت نسبتاً زیادی دارند، استفاده از دستگاه‌های هواساز به منظور تهویه کاربرد بیشتری دارد. در این موارد جا دارد که طراح داخلی به مسیر کانال‌های عبور هوا توجه کافی نموده و با پنهان نمودن آنها در زیر سقف‌های کاذب و یا عیان نمودن آنها به طریقی زیبا در داخل فروشگاه، به طراحی آنها اقدام نماید. (شکل 51-2 و 52-2)

در تهویه فروشگاه، انتشار رایحه‌های معطر و خوشبو نیز به عنوان یک متغیر محیطی مهم در ایجاد واکنش احساسی در مشتریان نقش ایفا می‌کند. در صورتی که فضای خرید معطر باشد، مشتری رغبت بیشتری به خرید دارد و محصولاتی که در فضای خوشبو عرضه می‌شوند، از جانب آنان بهتر ارزیابی خواهند شد. بوهای ملایمی مانند بوی وانیل بیشترین اثر را دارند. بوهای دیگری مثل بوی لیموترش اشتهاآور بوده و کاهش نگرانی و افزایش تمرکز کارکنان در محیط کار را به همراه دارد و برخی بوها مثل بوی گریپ‌فروت، نشاط‌ آور بوده و خستگی را برطرف می‌کنند.

تأسیسات و تجهیزات خاص

در کنار تأسیسات مکانیکی مربوط به تهویه فروشگاه، برخی تأسیسات و تجهیزات دیگر نیز فعال بوده و در کارایی فضاهای مختلف فروشگاه نقش مهمی ایفا می‌نمایند. سیستم‌های برق‌رسانی (برای یخچال‌ها و فریزرهای فروشگاه و...)، آتش‌نشانی (کپسول‌های آتشنشانی و آژیرهای اعلام آتش‌سوزی و..)، پخش صوت (بلندگوهای فراخوان، اعلام تبلیغات و حراجی‌ها، پخش موسیقی و اخبار ...)، حفظ امنیت (نگهبان، دوربین‌های مداربسته و مخفی و...)، حفظ و نگهداری (وسایل شوینده راهروها و نظافت قفسه‌ها و...)، تبلیغات (تابلوهای راهنما و صفحات نمایشی تبلیغات و...)، سردکننده‌ها (سردخانه‌های انبار مواد غذایی و...)، و سیستم دفع زباله و فاضلاب (کارتن‌های اجناس و..) نمونه‌هایی از آنها هستند. هر یک از این سیستم‌ها به نوعی در فراهم ساختن شرایط لازم برای شروع و ادامه فعالیت یک فروشگاه مؤثر بوده و نقش اساسی دارند. بنابراین جا دارد که طراح داخلی فروشگاه نیز به تک تک آنها دقت داشته و تمهیدات لازم برای فراهم‌سازی همه آنها را در طرح خویش، پیش‌بینی و مکان‌یابی نماید. (شکل 53-2 و 54-2)

گزارش مطالعات و برنامه‌ریزی طرح

در پایان مرحله دوم از فرایند طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی، یعنی «مرحله برنامه‌ریزی»، لازم است گزارشی از مطالعات به عمل آمده و برنامه‌ریزی‌های انجام شده برای طراحی تهیه گردد. برای این منظور، طراح به بازنگری اطلاعات جمع‌آوری شده و توجه و تفکر در آنها پرداخته و پس از تجزیه و تحلیل، از آنها نتیجه‌گیری کرده و نکاتی را برای طراحی استخراج می‌نماید. برای ایجاد نظمی بهتر در ارائه این مطالب، می‌توان آنها را در چهار دسته زیر تقسیم‌بندی نمود:
1- اطلاعات به دست آمده از کارفرمای پروژه و کلیه بهره‌برداران آن،
2- اطلاعات به دست آمده از بررسی تمامی شرایط حاکم بر محل طراحی (سایت، سازه، الگوهای سنتی و معاصر و ...)،
3- اطلاعات به دست آمده از شناخت استانداردها و ضوابط طرح،
4- اطلاعات به دست آمده از مفاهیم معماری و مبانی نظری طراحی فروشگاه.

گزارش مطالعات و برنامه‌ریزی طرح، پشتوانه طرح است و هر زمان که طراح، کارفرما و یا هر فرد علاقمند دیگری به بررسی مجدد و مرور اطلاعات نیاز پیدا کند، می‌تواند به آن رجوع کرده و بهره‌برداری نماید. پس از تهیه این گزارش، طراح فضاهای داخلی فروشگاه پاسخ چند پرسش اساسی خود را یافته و برای شروع طراحی آماده است.
این پرسش‌ها عبارت‌اند از: 1- چه چیزی و برای چه کسی؟ 2- در کجا و با چه شرایطی؟ 3- با چه ضوابط و مقرراتی؟ 4- چگونه؟ طراحی نمایم.

واحد یادگیری 4: تهیۀ طرح نهایی فضاهای داخلی فروشگاه

آیا تا به حال پی برده‌اید

- در فرایند طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی، مرحلۀ طراحی را چگونه باید اجرا کرد؟
- در سازماندهی بخش‌های فروشگاه به چه مسائلی باید توجه نمود؟
- نکات قابل توجه در پیش‌بینی مسیر حرکت مشتری چیست؟
- در انتخاب شکل، رنگ و بافت عناصر معماری چه عواملی را می‌توان در نظر گرفت؟
- برای نورپردازی طبیعی و مصنوعی داخل فروشگاه چه تدابیری را می‌توان اندیشید؟

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از فراگیری این واحد یادگیری قادر خواهد بود:
1- مراحل مختلف فرایند طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی را توضیح دهد و در هنگام عمل آنها را اجرا نماید.
2- بخش‌های لازم برای یک فروشگاه را تعیین نموده و جانمایی کند.
3- برای حرکت مشتریان در داخل فروشگاه مسیری را طراحی نماید.
4- عناصر معماری مناسب برای داخل فروشگاه را طراحی نماید.
5- طرح نورپردازی طبیعی و مصنوعی فروشگاه را انجام دهد.
6- نقشه‌های معمارانۀ لازم برای اجرای طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی مانند پلان مبلمان، برش، نمای داخلی، تصاویر سه‌بعدی به همراه مبلمان، رنگ و بافت مصالح را ارائه نماید.

مقدمه

با اطلاع از فرایند طراحی می‌توان آگاهانه و با امکان خطای کمتری به طراحی داخلی فروشگاه پرداخت. در این حالت طراح دچار تردید و دوباره‌کاری نشده و احتمال کسب نتیجه‌ای بهتر و منطقی‌تر افزایش می‌یابد. برای این منظور در واحد پیش‌رو، برای طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی فرایندی ارائه می‌گردد که در آن، مسیری از کل به جزء پیگیری می‌شود. ابتدا طراح به سازماندهی کلی بخش‌های فروشگاه و تعیین مسیری برای حرکت مشتریان می‌پردازد و سپس به طرح عناصر معماری و چیدمان مبلمان داخلی و طراحی جزئیات و نورپردازی مبادرت می‌نماید.

طراحی

با تهیۀ گزارشِ طرح و جمع‌بندی از دو مرحلۀ شناخت و برنامه‌ریزی، می‌توان به مرحلۀ سوم فرایند طراحی وارد شده و طراحی داخلی فضای فروشگاه را دنبال نمود. برنامۀ فیزیکی تهیه شده از خواسته‌های کارفرما، نتایج به دست آمده از بررسی‌های محل طرح و سازه و تأسیسات، توجه به توان مالی کارفرما، ملاحظۀ شرایط محیط از نظر ساخت فضاهای داخلی فروشگاه و تأمین مبلمان و تجهیزات، از جمله موارد مهمی هستند که می‌توانند به طراح در ارائه طرحی مناسب و کارا کمک نمایند. این موارد از یک سو و خلاقیت هنری طراح از سویی دیگر دست به دست هم داده و طرحی شایسته و زیبا را می‌آفرینند. در این مرحله از کار، لازم است که طراح همۀ جوانب کار را سنجیده و مجموعه‌ای واحد، جامع، کارآمد و زیبا را در نظر بگیرد و در طرح خود ارائه نماید. برای رسیدن به این هدف بهتر است که گام به گام به جلو رفت. ابتدا باید ایدۀ کلی طرح را مشخص نمود و سپس به سراغ جزئیات آن رفت.

در روند ارائه ایده‌های کلی طرح داخلی فروشگاه، دو موضوع از مهم‌ترین عوامل جهت‌دهنده به ذهن طراح هستند که عبارت‌اند از: 1- سازماندهی بخش‌های فروشگاه؛ 2- تعیین مسیر حرکت مشتری. با در نظر گرفتن این دو مورد می‌توان ایدۀ کلی طرح و جانمایی بخش‌های داخلی فروشگاه و نحوۀ ارتباط آنها را با یکدیگر تعیین کرد. در این مرحله طراح می‌تواند ایده‌های گوناگونی را پیشنهاد داده و پس از بررسی و ارزیابی آنها، بهترین گزینه را برگزیند و آن را به مرحلۀ بعد برده و برای آن، جزئیات دقیق‌تر و بیشتری را ارائه نماید. در این مرحله، عناصر معماری فروشگاه انتخاب شده و مطرح می‌گردند. به این ترتیب شاید بتوان گام‌های برداشته شده در مرحلۀ طراحی داخلی یک فروشگاه را به صورت ارائه شده در نمودار (2-2) خلاصه نمود.

برای پیگیری عملی فرایند فوق، به صورت نمونه به طراحی داخلی یک فروشگاه که برنامۀ فیزیکی آن در واحد یادگیری دو ارائه گردید، می‌پردازیم. این فروشگاه قرار است در محلی که اکنون به صورت ساختمانی دو طبقه و دارای دو واحد مسکونی می‌باشد، در قالب طرح بازسازی و تغییر کاربری، طراحی گردد. مشخصات وضع موجود این ساختمان در شکل 55-2 آمده است. به منظور پیگیری مراحل ذکر شده در نمودار 2-2 و ارائه ایدۀ کلی طرح، ابتدا جانمایی بخش‌های مختلف فروشگاه انجام شده است. با توجه به مساحت‌های مورد نظر برای فضاهای فروشگاه، چگونگی راه‌های ارتباطی دو سمت شمال و جنوب فروشگاه و امکانات دسترسی به آن از این دو سمت و محدودیت‌های موجود در رابطه با محل ستون‌های باربر ساختمان تصمیم بر آن شد که بخش عرضه و فروش در طبقۀ همکف قرار داده شود. بخش پشتیبانی و تأسیسات در طبقۀ زیر زمین، و بخش اداری در حدود یک سوم مساحت از طبقۀ اول جانمایی شده است. در دو سوم مساحت دیگر این طبقه که به فضایی اختصاص نیافته و خالی مانده است، با توجه به محل ستون‌های باربر و با تقویت آنها، سقف برداشته شده و ارتفاع بخش عرضه و فروش بیشتر شده است. (شکل 56-2)

پس از جانمایی بخش‌های فروشگاه، به طراحی مسیر حرکت مشتری از ابتدای ورود تا مقابل صندوق و رسیدن به در خروج پرداخته شده است. برای این منظور، ویترین و ورودی اصلی فروشگاه از جبهۀ جنوبی و از سمت خیابان مهم‌تر و پر رفت و آمدتر و ورودی فرعی که برای ورود کارکنان فروشگاه و آوردن کالاها به داخل انبارها می‌باشد، از جبهۀ شمالی و از سمت خیابان فرعی و کم رفت و آمدتر پیش‌بینی شده است. (شکل 57-2)

با روشن شدن ایده‌های کلی طرح، نوبت به ارائه جزئیات طرح می‌رسد. انتخاب عناصر معماری سازندۀ فضاها و چگونگی ویژگی‌های آنها، چیدمان مبلمان و قفسه‌ها، از جملۀ این موارد هستند. این مسائل در نقشه‌های شمارۀ 58-2 و 59-2 مشخص شده‌اند. (شکل 58-2 و 59-2)

در زمینۀ پیش‌بینی تأسیسات لازم برای فروشگاه، مسائلی نظیر تعیین نوع سیستم سرمایش و گرمایش، تدابیری برای اطفای حریق، سیستم‌های دوربین مدار بسته برای حراست، پخش صوت (پیجینگ)، دفع آب باران بام و نورپردازی از مواردی هستند که در موردشان تصمیماتی گرفته شده و در نقشۀ شماره 60-2 و 61-2 مشخص گردیده‌اند. در انتها نیز نقشه‌های کامل فروشگاه ارائه می‌شوند.