درسنامه آموزشی معماری داخلی فضاهای تجاری کلاس دوازدهم معماری داخلی

واحد یادگیری 1: تهیۀ برنامۀ اولیۀ طرح معماری داخلی فضاهای فروشگاه

آیا تا به حال پی برده‌اید

- فرایند طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی چگونه است؟
- در مرحلۀ شناخت، طراح چه کارهایی را انجام می‌دهد؟
- مرحلۀ برنامه‌ریزی، شامل چه مواردی است؟
- طراح، روند طراحی را چگونه پیگیری می‌نماید؟

استاندارد عملکرد

پس از پایان این واحد یادگیری هنرجو قادر خواهد بود:
1- فرایند طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی را بیان نماید.
2- چگونگی جمع‌آوری اطلاعات مربوط به کارفرما را شرح دهد.
3- نتایج بازدید از محل طرح و نکات مورد توجه در این بازدید را ثبت نماید.
4- امکانات موجود مؤثر در طرح داخلی فضای فروشگاه را بشناسد.
5- نمونه‌های موجود (سنتی و معاصر) در زمینۀ طراحی فضاهای داخلی فروشگاهی را تجزیه و تحلیل کند.

مقدمه

برای انجام طراحی داخلی فضاهای فروشگاهی، اطلاع از فرایند طراحی، کمک زیادی به طراح خواهد نمود. این آگاهی باعث می‌شود که او به مسیر پیش روی خود از ابتدا تا انتها مسلط شده و به شیوه‌ای بهتر و در زمان کمتری آن را به صورت مطلوب دنبال نماید. در فرایند طراحی فضاهای داخلی می‌توان سه فعالیت اصلی و مهم شامل «شناخت»، «برنامه‌ریزی» و «طراحی» را در نظر گرفت. در راستای انجام این سه فعالیت، نکاتی مورد توجه است که در پودمان‌های 1 و 2 کتاب به آنها اشاره خواهد شد. مراحل شناخت و برنامه‌ریزی در پودمان اول و به ترتیب در واحدهای یادگیری 1 و 2 آورده شده و مرحلۀ طراحی در پودمان دوم یعنی در واحدهای یادگیری 3 و 4 توضیح داده شده است.

فرایند طراحی فضاهای داخلی فروشگاهی

چنانچه قبلاً گفته شد، در فرایند طراحی این گونه فضاها سه فعالیت دنبال می‌گردد: شناخت، برنامه‌ریزی و طراحی. در مرحلۀ اوّل یعنی مرحلۀ شناخت، طراح به بررسی کلیه مسائل مؤثر در طراحی پرداخته و اطلاعاتی را در رابطه با آنها جمع‌آوری می‌کند. در مرحلۀ دوم یا برنامه‌ریزی، طراح به تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری از اطلاعات به دست آمده بر می‌آید. در مرحلۀ سوم، طراح متناسب با اطلاعات به دست آمده و برنامه‌ریزی‌های انجام گرفته، شروع به طراحی می‌نماید.

شناخت

شناخت مسائل مؤثر در طراحی فضاهای داخلی فروشگاه به طراح کمک می‌کند تا با آگاهی و در نظر گرفتن کلیۀ موارد اثرگذار در طراحی، تصمیم‌گیری نموده و به طراحی مبادرت ورزد. این مسائل را می‌توان در چهار قالب کلی زیر دسته‌بندی کرد:
1- نیازها و خواسته‌های بهره‌برداران فضای فروشگاهی
2- شرایط حاکم بر محیط مورد نظر برای طراحی (وضعیت اقلیمی سایت، نور، دید به اطراف، دسترسی‌ها و همسایگان، سازه، تأسیسات موجود و...)،
3- امکانات موجود (وضعیت مالی کارفرما، مصالح و امکانات فنی و تکنولوژی موجود در محل و...)،
4- نمونه‌های موجود از موضوع طراحی یعنی فروشگاه (الگوهای سنتی و نمونه‌های مشابه در حال حاضر).

نیازها و خواسته‌های بهره‌برداران فروشگاه :

بهره‌برداران فروشگاه همه افرادی هستند که به نوعی با فروشگاه در رابطه بوده و با آن سر و کار دارند. افرادی نظیر خریداران، فروشندگان، کارکنان و... هر یک به نوعی در فروشگاه نقش دارند. در نتیجه لازم است طراحی داخلی فروشگاه با توجه به نیازها و خواسته‌های آنان شکل بگیرد. بنابراین جا دارد که از طریق مصاحبه و گفت‌وگو با این افراد، و همچنین از طریق صرف وقت و مشاهده در محل و یا مصادیق مشابه با محل مورد نظر برای طراحی، نیازها و خواسته‌های فضایی‌شان به خوبی مورد توجه و شناسایی قرار گیرند. این شناخت به طراح کمک می‌کند تا به تعداد و ویژگی‌های لازم برای فضاهای مورد نیاز طرح و چگونگی ساماندهی بخش‌های مختلف و نحوۀ چیدمان قفسه‌ها و سایر نکات مربوط به طرح واقف شود. برای مثال طراح می‌تواند بفهمد که این فروشگاه چه کالاهایی را عرضه می‌کند؟ تنوع و حجم کالاهای عرضه شده چقدر است؟ خریداران از کدام قشر جامعه (دانش‌آموز، خانه‌دار و امثال آن) هستند؟ هر یک از این اقشار به دنبال چه کالایی هستند؟ در چه ساعات و روزهایی فروشگاه شلوغ‌تر است؟ فروشندگان و کارکنان چه انتظاراتی از فضای فروشگاه دارند؟ و موارد مشابه دیگر.

شرایط حاکم بر محیط مورد نظر برای طراحی

برای درک شرایط حاکم بر محیط مورد نظر برای طراحی، بازدید از محل، لازم و ضروری است. این کار باعث می‌شود تا طراح از نزدیک و به طور دقیق در جریان شرایط حاکم بر محل قرار بگیرد و بتواند سنجیده و حساب شده برای طرحش تصمیم بگیرد. درست است که برخی اطلاعات نظیر شرایط آب‌وهوایی و اقلیمی و یا وضعیت اجتماعی و اقتصادی ساکنین اطراف محل را می‌توان از راه مطالعات کتابخانه‌ای و با دیدن کتاب‌های مربوطه و یا طرح‌های تفصیلی مناطق هم پیدا کرد، اما حضور طراح در محل و برداشت شخصی او، شناختی هر چه واقعی‌تر و با جزئیات بیشتر را برایش فراهم خواهد کرد.

در این رابطه مواردی نظیر چگونگی تابش نور خورشید به محل، مناظر موجود در پیرامون محل و دیدهای به بیرون بنا، وضعیت همسایگان، چگونگی دسترسی افراد پیاده و سواره به فروشگاه، سازه و تأسیسات بنا و... می‌تواند مورد توجه و ارزیابی قرار گیرد تا بعدا با توجه به آنها برای طرح فضاهای داخلی فروشگاه تصمیم‌گیری شود.

فروشگاه‌های اطراف محل و نحوۀ مجاورت محل مورد نظر شما با آنها، فضاهای سبز و خدمات عمومی موجود در پیرامون محل، نحوۀ دسترسی به فروشگاه و وضعیت وسایل حمل و نقل عمومی موجود در اطراف، پارکینگ‌های عمومی و مواردی نظیر اینها می‌توانند در تصمیمات شما برای طرح، نقش مهمی داشته باشند. شناخت این عوامل می‌تواند طراح را در پیش‌بینی امکانات مناسب برای فروشگاه، نظیر محل دسترسی کامیون‌های بارآور به فروشگاه و رساندن کالاها به انبار، محل پارکینگ ماشین‌های خریداران، طراحی ویترین‌های مناسب و... یاری نماید.

در هنگام بازدید، وضعیت کنونی محل مورد بررسی قرار می‌گیرد و کلیۀ اطلاعات بر روی نقشه‌های مناسب ثبت و ضبط می‌شوند. در این رابطه خوب است ابتدا از وجود نقشه یا موجود نبودن آن مطمئن شوید. در صورت وجود نقشه حتی به صورت اوّلیه قطعاً کار شما آسان‌تر خواهد بود و با تهیۀ آن، پیاده‌سازی نکاتی که در بازدید به دست می‌آورید، سریع‌تر پیش خواهد رفت. در غیر این صورت لازم است خودتان محل را برداشت نموده و نقشه‌ای از وضع موجود تهیه نمایید. حتی ممکن است نقشه‌ای وجود داشته باشد، اما در طی سال‌های گذشته تغییراتی در بنا ایجاد شده باشد که اینها نیز باید برداشت شوند.

در هنگام برداشت و رولوۀ بنا، گرفتن عکس و فیلم نیز به شما کمک می‌کند، زیرا ممکن است موقع برداشت، نکاتی از دیدتان پنهان بماند که با دیدن تصاویر، آن نکات یادآوری شوند. ضمناً در هنگام تنظیم گزارش‌ها نیز می‌توانید از این عکس‌ها استفاده کنید. برداشت و رولوه فقط به پلان بنا اختصاص ندارد، بلکه نما و مقاطع نیز لازم است برداشت شوند. اطلاعاتی نظیر ارتفاع کف تا سقف، نوع و ابعاد بازشوها، دیوارها، پلکان‌ها و بالابرها، جزئیات سازه‌ای و تأسیساتی بنا و... نیز می‌باید مورد نظر بوده و برداشت گردند.

شناخت امکانات موجود:

شناخت امکانات موجود، این بینش را به طراح می‌دهد که چگونه باید طراحی نماید. او باید بداند که وضعیت اقتصادی و شرایط مالی کارفرما برای تأمین هزینه‌های طرح چگونه است؟ مسائل سازه‌ای را چگونه در طرح خود حل کند؟ از چه نوع تأسیسات سرمایشی و گرمایشی در طرحش استفاده نماید؟ در محل مورد نظر چه امکاناتی از نظر مصالح و فناوری ساخت موجود است؟ کدام پیشنهادها در محل مورد نظر قابل اجرا هستند؟ و مواردی مشابه اینها. برای مثال اگر وظیفۀ انتقال بارهای بنا به زمین با کمک دیوارهای آجری باربر صورت می‌گیرد، برای جابه‌جایی دیوارهای داخلی و یا ایجاد گشودگی در آنها، محدودیت‌های زیادی وجود دارد اما اگر بنا دارای اسکلت باشد و وظیفۀ انتقال بارها به زمین توسط ستون‌های باربر صورت گیرد، محدودیت‌های قبل وجود نداشته و طراح، آزادی عمل بیشتری را در طرح فضاهای داخلی و چگونگی قرارگیری دیوارها و میزان گشودگی فضاها خواهد داشت.

بررسی نمونه‌های موجود بازار در ایران (الگوهای سنتی و نمونه‌های مشابه آنها در حال حاضر)

بازار در زبان پهلوی «واکار» و در پارسی باستان «آباکار» آمده و به معنای محل دادوستد و اجتماع است. بازار در تمدن ایران و جهان سابقۀ چند هزار ساله دارد. از همان هنگام که انسان موفق به تولید محصول بیشتر از نیاز خود گردید، به فکر مبادلۀ آن با دیگر محصولات و تولیدات مورد نیاز خویش افتاد و در نتیجه مراحل شکل‌گیری بازار آغاز شد.

ابتدا فضاهای بدون استفاده و باز موجود در مجاورت روستاهای بزرگ به این منظور اختصاص داده شد که در روزهایی خاص، محل اجتماع و دادوستد و مبادله منطقه می‌شد. سپس با گسترش جوامع و مبادلات، زمان، مکان، شکل و ساختار بازار نیز دچار تغییرات و تحولات تکاملی گردید. به این ترتیب، بازارها به تدریج از حالت موقت به دائمی و از وضعیت فاقد سرپناه و معماری، به ساختارهای معماری زیبا و دائمی تبدیل گردید. (شکل 1-1 تا 4-1)

در تمام دوره‌های تاریخی ایران از دورۀ هخامنشیان تا ساسانیان و سپس در دورۀ اسلام و بعد از آن، شاهد گسترش تأثیرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بازارها و ایجاد معماری فاخر با کارکردهای مختلف برای آن بوده‌ایم. ساخت بازارها به صورت سنتی در دورۀ صفویه فزونی گرفت و تا اواخر دوران قاجار ادامه یافت. در دورۀ قاجار با تغییرات ناشی از سیستم اقتصادی نوین و شیوۀ زندگی جدید در ایران، جایگاه بازارها در زندگی شهری دچار دگرگونی شد.

بازارهای سنتی ایران معمولاً در مرکز و قلب شهرها قرار دارند. در این رابطه دو عامل را می‌توان مؤثر دانست: یکی اینکه مرکزیت بازار امکان دسترسی یکسان همگان به بازار را فراهم می‌ساخت؛ دیگر اینکه امنیت اجناس و اموال در مرکز شهر بهتر برقرار می‌شد. بعضی بازارها همچون شریانی بزرگ دروازۀ مهم شهر را به مرکز آن متصل می‌ساخت. (شکل 5-1)

معمولاً بازارهای سنتی علاوه بر مکان‌های خرید و فروش، کاربری‌های دیگری نیز داشته‌اند و در آنها علاوه بر مغازه، حمام، کاروانسرا، انبار کالا، مسجد، مدرسه، آب‌انبار، حسینیه و تکیه، قیصریه، تیمچه، صرافی و دیگر مکان‌های تجاری و تفریحی نیز قرار داشت. (شکل 6-1)

از بازارهای معروف ایران می‌توان به بازار سرپوشیدۀ تبریز، بازار گنجعلی خان کرمان، بازار و میدان نقش جهان اصفهان و بازار وکیل شیراز اشاره کرد. هر یک از این بازارها در درون خود قسمت‌های مختلف و متنوعی دارند. به عنوان مثال مجموعۀ بازار تبریز مساحت زیادی دارد و بزرگ‌ترین اثر تاریخی ایران از لحاظ وسعت و بزرگ‌ترین سازۀ آجری سرپوشیدۀ جهان است. این مجموعه دارای بازارها و سراهایی مانند بازار امیر، بازار گرجی‌ها، راستۀ بازار، کوچه باغ، سرای دو درب، سرای مظفریه (بازار و مرکز فرش دستباف تبریز)، بازار کفاشان، بازار صاحب‌الامر و... می‌باشد.

شهرهای قدیمی ایران همگی دارای بازارهای کم و بیش مشابهی هستند. وجه مشخصۀ بازارهای ایرانی این است که معمولاً در طول یک مسیر امتداد دارند و علاوه بر بازار، کاربردهای دیگری هم دارند. (شکل 1-7 و 8-1) اصول طراحی و کاربردهای بازار ایرانی به الگو و سرمشقی برای بازارهای جهان تبدیل شده است. اثرگذاری بازارهای ایرانی به بازارهای جهانی تا آنجاست که لغت Bazaar به کتاب‌های لغت مغرب زمین هم راه پیدا کرده و برای خود تعریف منحصر به فرد و مشخصی دارد.

بازارهای دورۀ اسلامی

دین اسلام در سرزمینی ظاهر شد که داد و ستد بین یمن و مدیترانه دارای تجربۀ چند قرنی بود. اسلام علاوه بر سنت بازرگانی با سابقۀ دیرینه، اشتیاق و علت دیگری را نیز در مسلمانان برای سفر برانگیخت و آن اجرای مناسک حج و زیارت مکه و سایر اماکن مقدس شبه جزیرۀ عربستان بود. مسلمانان هنگام سفر حج، اجناسی خریداری و با فروش آنها هزینۀ سفر خود را تأمین می‌کردند. 

علاوه بر سفر حج، زیارت قبور امامان معصوم (ع) و اولیای الهی نیز مسلمانان را به خود جذب می‌کرد. بنابراین در سرزمین‌های اسلامی، مسلمانان به دلایل بازرگانی، مذهبی و تعلیمی مدام در رفت و آمد بودند. در این دوران و با شرایط سخت راه‌ها، بازارهای شهری که در دل شهرها قرار داشتند، بهترین سرپناه و محل امنی بودند که در آنها آب و غذا نیز به وفور در دسترس بود. شکل (9-1 و 10-1)

در دورۀ اسلامی، بازار در کنار مسجد جامع و حمام از عناصر اصلی شهر برشمرده می‌شد. معماری بازار دورۀ اسلامی سه عنصر شاخص داشت: شبکه‌ای از خیابان‌های سرپوشیده، بناهای مسقف و دروازه‌دار در میانۀ آن، و خوان‌ها که معادل شهری کاروانسراها بودند. اصطلاح چهار سوق در بازارهای جهان اسلام یک مفهوم مشترک بود. واژۀ عربی سوق یعنی خیابان‌های سرپوشیدۀ بازار و به عبارتی دیگر یعنی بازار. اسواق (بازارهای) جهان اسلام معمولاً سرپوشیده و بام آنها مرکب از خاک کوبیده شده، گل و چوب بود و بخش طاقگان و یا گنبدی آنها، با سنگ و آجر ساخته می‌شد. (شکل 11-1 تا 14-1)

تفکیک اجناس و تجارت کالاها نیز از ویژگی‌ها‌ی بازارهای دوران اسلامی بود. بازارها بر طبق اجناسی که در آنها فروخته می‌شد، سامان می‌یافتند. همچنین هر بازاری، دروازه‌ای داشت که هنگام شب برای امنیت بیشتر بسته می‌شد. نحوۀ توزیع مال‌التجاره نیز قابل ملاحظه بود. ظروف در اطراف مسجد جامع فروخته می‌شد. عرضه‌کنندگان شمع و عود و کندر مستقیماً در کنار مسجد قرار می‌گرفتند و در کنار آنان کتاب‌فروشان، فروشندگان لوازم‌التحریر، مُجلدِّان و صحافان قرار داشتند. صنف بزازان و لباس‌فروشان هم بازارهای خاص خود را داشتند. ولی بازار پارچه‌های نفیس و سایر اجناس گران‌بها مجزا بود. بازارهای گوناگون، از بازار اثاثیۀ منزل گرفته تا بازار ابزار و وسایل آشپزخانه و اجناس پیش پا افتاده، تا حاشیۀ شهر یا دروازه و باروهای آن امتداد داشتند. نزدیک‌ترین بازار به حاشیۀ شهر که کاروان‌ها در آن جمع می‌شدند، ابزار و یراق‌فروشان و آهنگران و سایر فروشندگان و پیشه‌ورانی بودند که نیازهای کاروان‌ها را برآورده می‌کردند. یعنی سراجان که زین می‌ساختند، یراق‌فروشان که رکاب و مهمیز و سایر ابزارآهنی را می‌فروختند و فروشندگان گونی و طناب، چادر و لوازمی که مسافران در سفرهای طولانی به آنها نیازمند بودند. (شکل 15-1 و 16-1)

انواع بازار

بازار به عنوان محلی برای عرضه و تقاضا و مبادلات کالا و خدمات در ایران، در همۀ اجتماعات قومی، فرهنگی و ملی به شکل‌های گوناگون وجود دارد. انواع بازارهای ایران را می‌توان به گونه‌های روستایی، عشایری، شهری و بیرون شهری تقسیم کرد. (شکل 17-1)

بازارهای روستایی به صورت دوره‌ای و در ارتباط با تعدادی از روستاهای مجاور هم و متناسب با میزان تولید آنها به صورت هفتگی، ماهانه، سالانه و غیره شکل می‌گیرد. بازارهای روستایی علاوه بر جنبۀ اقتصادی، نقش فرهنگی و اجتماعی نیز دارند. ملاقات مردم با یکدیگر، تبادل اخبار و اطلاعات، تفریح، اجرای مسابقات (مانند کشتی)، حل و فصل اختلافات و امثال اینها در بازارهای روستایی صورت می‌گرفته است.

بازارهای عشایری نیز اغلب به صورت فصلی و برای مبادلۀ محصولات دامی و دستی عشایر که در فصول خاصی تولید می‌شود، شکل می‌گیرد. این بازارها در پیوند با بازارهای روستایی و در ارتباط با بازارهای شهری شبکۀ کاملی را تشکیل می‌دهند.

بازارهای شهری در شهرها و یا محدودۀ آنها شکل می‌گیرند و متناسب با کارکرد خود، شکل‌ها و معانی متفاوتی دارند. از جمله انواع آنها می‌توان به بازارهای شهری، ناحیه‌ای، محله‌ای و بازارهای زیارتی اشاره داشت. شکل (18-1 تا 21-19) بازارهای شهری در اغلب شهرهای ایران دیده می‌شوند که حوزۀ نفوذ و ماهیت وجودی و کارکردهای مختلفی دارند. برای مثال در یک منطقۀ پرجمعیت و حاصل‌خیز، بازارها جنبۀ فراشهری و منطقه‌ای دارند و روستاییان و عشایری که در حوزۀ کارکردی آن زندگی می‌کنند، برخی از صنایع و محصولات مازاد خود را در بازار شهر عرضه می‌نمایند و بعضی از کالاهای مورد نیاز خود را از آنجا تهیه می‌کنند. اما در یک شهر مرکزی که بر سر تقاطع راه‌های مهم بازرگانی و تجاری است، حوزۀ کارکردی بازارش می‌تواند فرا منطقه‌ای باشد و بسته به موقعیت جغرافیایی و وضعیت اجتماعی و اقتصادی بازار شهر، در مقیاس‌های مختلف شهری، منطقه‌ای، کشوری و گاه بین‌المللی فعالیت داشته باشند و متناسب با آن از ساختارهای متفاوتی برخوردار باشند. (شکل 22-1 و 23-1)

بازارهای ناحیه‌ای، در شهرهای بزرگ و افزون بر بازار اصلی شهر و به صورت یک یا چند بازار در نواحی مختلف شهر شکل می‌گیرند و نیازهای ساکنین آن ناحیه را تأمین می‌نمایند. حوزۀ کارکردی این بازارها معمولاً در حد دو یا چند محلۀ شهر است.

بازارهای محله‌ای و به بیانی بهتر بازارچه‌های محله‌ای، نیازهای ساده و روزمرۀ اهالی محل از جمله خوراک و دیگر کالاهای ضروری آنها را فراهم می‌آورد. این بازارچه‌ها معمولاً اجناس خود را از یک بازار اصلی و مرکزی‌تر تأمین می‌نمایند.

بازار زیارتی معمولاً در همسایگی مکان‌های مقدس و زیارتگاه‌ها قرار دارند. اغلب کالاهای اماکن زیارتی مانند شمع، مهر و تسبیح، زیورآلات، انواع سوغات و مانند اینها را به فروش می‌رسانند و خدماتی نظیر عکاسی، صرافی، مسافرخانه، غذاخوری و... را ارائه می‌دهند. 

بازار بیرون شهری در حاشیۀ شهرها و اغلب به صورت بازار خطی در طول راه‌های منشعب از دروازۀ شهر واقع است و محل اتصال شهر به روستا بوده و غالباً مخصوص کالاهای ارزان قیمت است مانند بازار دروازۀ جنوب غربی در شیراز. کشاورزان و روستاییان اغلب برای تهیۀ نیازمندی‌های خود به این بازارها رجوع می‌کنند. نمونه‌هایی از این نوع بازارها در تبریز نیز دیده می‌شود. مهم‌ترین رشتۀ کسب درآمد در این بازارها، فراورده‌های کشاورزی و دامی نظیر میوه و تره‌بار، دام و طیور، لبنیات، تخم مرغ، پشم، کالاهای ارزان نساجی و پشم رنگ شده برای قالیبافی و گلیم‌بافی و... است.

ساختار بازار

در بازارهای ایران با توجه به شرایط اقلیمی، وسعت فضایی، نوع صنوف شاغل در بازار و چگونگی کارکرد آنها، عناصر معماری و ساختمان‌های متفاوتی وجود دارد. در کامل‌ترین شکل کالبدی و با گسترده‌ترین حوزۀ عملکردی یک بازار، می‌توان عناصر ساختاری گوناگونی را برای آن در نظر گرفت از جمله:
1- فضاهای تجاری شامل حجره یا دکان، تیمچه، تیم، رسته، قیصریه و کارگاه،
2- فضاهای مرتبط با کارکرد نگه‌داری و انبار شامل خان یا سرا، کاروانسرا، خانبار،
3- فضاهای ارتباطی مانند چهارسوق، میدان، جلوخان، راسته و دالان،
4- فضاهای مربوط به کارکردهای خدماتی شامل حمام و آب انبار، قهوه‌خانه، شربت‌خانه، چایخانه و خوراک‌پزخانه،
5- فضاهای مربوط به کارکردهای مذهبی و فرهنگی شامل مسجد، حسینیه، تکیه، مدارس و حوزه‌های علمیه،
6- فضاهای مربوط به کارکردهای اجتماعی شامل زورخانه، نقّاره‌خانه و کاروانسراهای خارج شهر.

قابل توجه است که برخی از این مکان‌ها مانند قهوه‌خانه‌ها علاوه بر کارکرد خدماتی، دارای کارکرد اجتماعی نیز هستند اما به دلیل پررنگ‌تر بودن نقش خدماتی آنها در دسته‌بندی مذکور قرار گرفته‌اند.(شکل 24-1 و 25-1)

ساختار بازار در دوران معاصر

بازارهای ایران در دوران معاصر به دلایل متعدد تاریخی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، تکنیکی و... دچار تحول و دگرگونی مفهومی و ساختاری شده‌اند. در دورۀ قاجار و به سبب تغییراتی که در شیوۀ زندگی جدید مردم و سیستم اقتصادی نوین کشور پدید آمد، جایگاه بازارها در زندگی شهری دچار دگرگونی شد. در پی این تغییرات، در اوایل دورۀ پهلوی با ساختن معابر و خیابان‌های مستقیم به منظور ایجاد مسیری قابل استفاده برای راندن کالسکه و اجرای مراسم تشریفاتی، تحول ساختاری مهمی در شهرها صورت گرفت. با کشیده شدن این خیابان‌های مستقیم، در ساختار سنتی بازار به عنوان ستون فقرات شهر، خلل وارد شد و از هم گسسته گردید. از این پس خیابان، خود را به عنوان عنصر اصلی توسعۀ شبکه شهری معرفی نمود و سبب گردید تا نمادهای جدید شهری و فضاهای تجاری، خود را به کنار آن کشانده و در مجاورت با آن سازماندهی گردند. به این ترتیب ساختار بازارهای قدیمی از هم پاشیده شد و برخی از آنها راکد گشته و به فضاهای تاریخی و قدیمی تبدیل شدند.

سال‌ها بعد پاساژها، بازارهای مدرن، مجتمع‌های تجاری چندمنظوره با ویژگی قرن بیستمی و ساختاری متنوع و برگرفته از معماری وارداتی غرب به خصوص اروپا، در تهران شکل گرفت. (شکل 26-1 الی 28-1)

در طی دو دهۀ اخیر، طراحی و ساخت مجتمع‌های تجاری بزرگ، با کاربری‌های چندگانه شامل مراکز تفریحی، تجاری، خدماتی و غیره در سطح کشور و به خصوص در کلان شهرها رونق یافته است. با رشد جمعیت و کاهش ساعات فراغت مردم، ایجاد مراکز تجاری که ضمن امکان خرید روزانه یا هفتگی، افراد خانواده بتوانند در آنها به تفریح و استراحت و صرف نهار و شام در کنار هم بپردازند، لازم نمود که این چنین مراکز تجاری  تفریحی ساخته شده و رونق یابند. (شکل 29-1 و 30-1) 

امروزه با ورود اینترنت به زندگی مردم و استفادۀ روزافزون از آن، دنیای خرید و فروش محصولات هم دچار تغییرات اساسی گردیده است. فروشگاه‌های مجازی و خریدهای اینترنتی این روزها بسیار مورد استقبال مشتریان مخصوصاً نسل جوان قرار گرفته است. این فروشگاه‌ها، کالاهای خود را به نزد مشتری آورده و از نزدیک‌ترین مسافت و در سریع‌ترین زمان، محصولاتشان را به آنها عرضه می‌کنند. علاقمندان نیز می‌توانند از داخل منزل خود و بدون خارج شدن از خانه و رفتن به فروشگاه، به انواع محصولات و قیمت آنها دسترسی پیدا کنند و به راحتی کالاهای مورد علاقه خود را پیدا کنند و سفارش دهند و در مقابل در خانۀ خود، آنها را تحویل بگیرند.

مرکز خرید

مرکز خرید که در زبان انگلیسی با عبارات گوناگونی خوانده می‌شود، مجموعه‌ای از مغازه‌های خرده‌فروشی، بخش‌های خدماتی و جایی برای پارکینگ ماشین مشتریان است که همگی تحت یک مدیریت واحد، اداره می‌گردند. مراکز خرید می‌توانند علاوه بر موارد یاد شده، دارای سالن غذاخوری، بانک، سالن‌های اجرای نمایش و موسیقی، دفاتر حرفه‌ای، فضاهای تفریحی و سرگرمی و... نیز باشند. (شکل 31-1 و 32-1)

مراکز خرید معمولاً در شعاع عملکردی محله، منطقه و یا ناحیه کار می‌کنند. این مراکز با توجه به سطح زندگی و شرایط اجتماعی و اقتصادی ساکنینی که در آنجا زندگی می‌کنند، از امکانات و تجهیزات و تأسیسات خاصی برخوردار شده و معماری متفاوتی به خود می‌گیرند. مرکز خرید محله، به مردم یک محله کالا و خدمات رسانده و وسعت جغرافیایی یک محله را تحت پوشش دارد. در کانون مرکز خرید محله معمولاً یک سوپرمارکت قرار دارد و فروشگاه‌هایی نظیر داروخانه، نانوایی و خشکشویی هم در اطراف آن هستند.

مراکز خرید منطقه‌ای، علاوه بر ارائۀ کالاها و خدماتی که در یک مرکز خرید محله‌ای وجود دارد، دارای یک فروشگاه بزرگ و یا مغازه‌های خرازی، لباس فروشی، لوازم منزل و تعمیرگاه نیز هستند. مرکز خرید ناحیه‌ای، شامل طیف کاملی از فروشگاه‌ها و مغازه‌هاست. فروشگاه‌های محصولات خاص و مغازه‌ها در این مراکز، متعدد هستند. معمولاً چندین سالن غذاخوری و در مواردی، سالن سینما نیز در آنها وجود دارد. 

بعد از مراکز خرید ناحیه‌ای، مراکز خاص خرید فرامنطقه‌ای، ملی و بین‌المللی قرار دارند. مراکز خرید ویژه و نمایش مد لباس، مراکز خرید نمایشگاهی و مراکز خرید شرکت‌ها و کارخانه‌های بزرگ و بین‌المللی و امثال اینها نیز از دیگر انواع مراکز خرید هستند که معمولاً شعاع عملکردی فراتر از یک کشور را دارند، مانند نمایشگاه بین‌المللی و نمایشگاه کتاب تهران. قابل ذکر است که این روزها با ورود بازارهای مجازی و اینترنتی به صحنۀ زندگی مردم و رونق فروش آنها از یک سو و فعالیت قوی شرکت‌های تجاری فراملیتی و بین‌المللی در صحنۀ اقتصاد جهانی از سوی دیگر، بسیاری از مراکز خرید، تضعیف شده و رو به ورشکستگی هستند.

واحد یادگیری 2: تهیۀ گزارش مطالعات مقدماتی از طراحی فضاهای داخلی فروشگاه

آیا تا به حال پی برده‌اید

- در مکان‌یابی یک فروشگاه چه موضوعاتی قابل تأمل هستند؟
- یک فروشگاه از چه بخش‌هایی تشکیل شده است؟
- بخش‌های فروشگاه دارای چه ویژگی‌هایی هستند ؟
- برای طراحی فضاهای فروشگاهی چه استانداردها و ضوابطی وجود دارد؟
- منظور از برنامۀ فیزیکی یک فروشگاه چیست؟

استاندارد عملکرد

در پایان این واحد یادگیری از هنرجو انتظار می‌رود:
1- بررسی‌های کمی و کیفی مربوط به انتخاب محل فروشگاه را بشناسد.
2- بخش‌های فروشگاه را تجزیه و تحلیل نماید.
3- ویژگی‌های بخش‌های فروشگاه و اصول طراحی آنها را بیان کند.
4- استانداردها و ضوابط مربوط به طراحی داخلی فروشگاه را تعیین کند.
5- برنامۀ فیزیکی را تعریف کرده و روش تهیۀ آن را برای یک نمونۀ فروشگاهی انجام دهد.

مقدمه

در دومین مرحله از فرایند طراحی فضاهای داخلی فروشگاه، طراح به شناخت موضوع طراحی خود یعنی فضاهای داخلی فروشگاهی پرداخته و استانداردها و ضوابط مربوط به طراحی آنها را گردآوری می‌نماید. سپس از کلیۀ اطلاعات به دست آمده در مرحلۀ قبل و این مرحله، نتیجه‌گیری نموده و راهکارهایی برای طراحی به دست می‌آورد. برنامۀ فیزیکی که ابعاد کمّی و کیفی فضاهای مورد نیاز فروشگاه را تعیین می‌نماید، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این مرحله از کار است.

مکان‌یابی مرکز خرید

این موضوع یکی از مسائل بسیار مهمی است که در طراحی مراکز خرید نقش دارد. محل استقرار، میزان رفت و آمد در اطراف محل، و سهولت دسترسی به محل از جمله عواملی هستند که در میزان موفقیت آن مرکز خرید تأثیر بسیاری دارند. به همین دلیل است که صاحبان مجموعه‌های تجاری و فروشگاهی در هنگام انتخاب زمین مناسبی برای ساخت مرکز تجاری و یا خرید یک فروشگاه، یک سری بررسی‌های کیفی و میدانی را انجام می‌دهند. مطالعات جمعیتی منطقه، بررسی موقعیت و مسافت‌های دسترسی به محل ، همجوارهای مرکز خرید، دید و منظر اطراف آن، شکل و ابعاد زمین از جمله این موارد است.

بخش‌ها و عناصر کالبدی فروشگاه

مراکز خریدی که در محدوده‌های مختلف محلی، ناحیه‌ای و منطقه‌ای کار می‌کنند، دارای وسعت‌های متفاوتی بوده و از جهت ارائۀ خدمات مختلف با هم فرق دارند ولی به نظر می‌رسد که با وجود این تفاوت‌ها همگی در داشتن یک سری بخش‌ها مشترک هستند. البته این بخش‌های مشترک در هر فروشگاه به فراخور کمیت و کیفیتی که داراست، به شکلی خاص طراحی می‌شوند. از جمله مهم‌ترین بخش‌ها و عناصر مشترک مراکز خرید می‌توان به مواردی نظیر ویترین، ورودی، بخش عرضۀ محصولات، پیشخوان و صندوق، بخش اداری، انبار و پارکینگ اشاره داشت. (شکل 33-1 الی 36-1) 

ویترین

سیمای خارجی فروشگاه اوّلین و مهم‌ترین تأثیر را در جلب توجه عابرین و دعوت آنها به داخل دارد. سطح نمای بیرونی فروشگاه، ویترین، محوطه جلوی ورودی، تابلو و هر آنچه برای مخاطب در بیرون و پیش از ورود به فروشگاه قابل درک است، بخشی از سیمای خارجی آن بوده و لازم است به عنوان یک کلّیت واحد به صورتی زیبا طراحی گردد. طراحی تمامی عناصر جدارۀ خارجی از دستگیرۀ درِ ورودی گرفته تا پیش‌فضای ورودی، نورپردازی، مصالح نما، ویترین و نحوۀ قرارگیری آن و حتی نحوۀ چیدمان آدمک‌ها و محصولات، همگی در جلب نظر افراد بیرون فروشگاه تأثیرگذار خواهند بود. در این میان، ویترین مهم‌ترین عنصر بوده و در بسیاری از موارد طول آن در تعیین قیمت ملک یا امتیاز فروشگاه تأثیر مستقیمی دارد. صاحبان فروشگاه همواره سعی می‌کنند که بیشترین طول ویترین را در جدارۀ خارجی فروشگاه داشته باشند. فروشگاه‌های سر نبش نیز به جهت دارا بودن ویترین در دو معبر اطراف خود از امتیاز بالاتری برخوردارند.

رویکرد طراحی ویترین را می‌توان به دو حالت عمدۀ ویترین بسته و باز تفکیک نمود. در حالت اوّل، ویترین به صورت یک جعبۀ شیشه‌ای محصور طراحی می‌شود و دید به داخل فروشگاه را کنترل کرده و ارتباط مخاطب را در همان سطح نخست محدود می‌سازد. در حالت دوم ویترین به عنوان فضایی پیوسته با درون فروشگاه طراحی می‌شود که در این صورت دید رهگذران تا عمق فروشگاه نفوذ خواهد کرد.(شکل 37-1 و 38-1)

جلب توجه و تحریک حس کنجکاوی رهگذران به اشکال مختلف و با ترفندهای متفاوتی نظیر استفاده از نورپردازی، رنگ، فرم و هر آنچه در نگاه عابر تأثیرگذار است، می‌تواند تحقق یابد. همچنین خوب است که به همۀ رهگذران درحال عبور و یا حتی سوار بر ماشین نظر داشته و با توجه به سرعت حرکتشان، تمهیداتی را برای دعوت آنها به مکث در مقابل ویترین اندیشه کرد. (شکل 39-1 الی 42-1)

در سال‌های اخیر، طراحان ویترین بیشتر به رویکردی بینابینی یا نیمه‌باز گرایش یافته‌اند. به این ترتیب که ضمن تعریف محدوده‌ای از جدارۀ خارجی فروشگاه به عنوان ویترین بسته و نمایش محصولات آن، دید مختصری هم به فضای داخلی فروشگاه فراهم می‌کنند و ارتباط مخاطب را با داخل نیز برقرار می‌سازند. در این حالت تنها، لایه‌ای نازک از شیشه میان مخاطب و فروشگاه قرار گرفته و ارتباط میان رهگذر و فضای داخلی صمیمی‌تر خواهد شد. در مواردی که عمق فروشگاه چندان زیاد نباشد، از این شیوه می‌توان برای حذف ویترین و افزایش فضای مفید داخلی استفاده کرد. (شکل 43-1 و 44-1)

ترکیب نام فروشگاه و یا نماد تجاری شرکت تولیدکننده محصولات با ویترین و نمای خارجی نیز یکی دیگر از تمهیداتی است که در طراحی ویترین‌های امروزی کاربرد دارد. ضمناً از آنجا که ویترین‌ها معمولاً به صورت فصلی یا سالانه و یا دورهای تغییر می‌کنند، و هر تازگی و نوآوری نیز پس از مدتی رنگ باخته و جذابیت خود را برای جلب توجه مخاطب از دست می‌دهد، شایسته است که طراحی ویترین را به گونه‌ای انعطاف‌پذیر و قابل تغییر در نظر گرفت.

حذف ویترین و برقراری ارتباط بی‌واسطه میان فضای درون و بیرون نیز رویکردی است که در برخی موارد به چشم می‌خورد. برای نمونه برخی از مغازه‌های آبمیوه و بستنی فروشی به این حالت طراحی شده‌اند. البته قابل تأمل است که در این حالت، به جهت شرایط نامناسب آب و هوا، ممکن است در برخی از ایام امکان استفاده مطلوب از داخل مغازه فراهم نباشد. در این شرایط، ویترین متحرک می‌تواند تا حدودی راهگشا بوده و هر سه حالت باز و بسته و نیمه‌باز را برای فروشگاه به وجود آورد. صرفه‌جویی در فضا، سهولت تغییر و خلق جلوه‌های متفاوت در سیمای خارجی فروشگاه، از دستاوردهای چنین ویترین‌هایی می‌باشند. (شکل 45-1 الی 48-1)

امروزه به کمک فناوری دیجیتال و گرایش عموم به چنین دستاوردهایی، فضاهای تجاری نیز درصدد بهره‌گیری از آن برآمده و در پاره‌ای موارد ویترین‌ها نیز با صفحات دیجیتالی هوشمند و متغیر ترکیب می‌شوند. دور از ذهن نیست که در آینده‌اید نزدیک، صفحات هوشمندی مانند صفحات لمسی تلفن‌های همراه، جایگزین شیشه‌های ویترین‌ها شده و مخاطبین قبل از ورود به فروشگاه قادر باشند محصولات را مشاهده، انتخاب و یا حتی خرید نمایند. همچنین تولید صفحاتی از جنس شیشه که به طور هوشمند شفاف یا کدر می‌شوند و یا قادرند به سطوحی نورانی و رنگین تبدیل شوند، عرصه را برای خلاقیت‌های جدید در طراحی ویترین‌ها گشوده است. (شکل 49-1 و 50-1)

ورودی

در طراحی فروشگاه سه گونه ورودی قابل تأمل است که نیاز به پیش‌بینی‌های لازم دارند. ورودی مشتریان، ورودی کارکنان و ورودی اجناس و کالاهای قابل عرضه در فروشگاه. در صورت امکان، چنانچه موقعیت فروشگاه، شرایط دسترسی به ساختمان را از جهات گوناگون داشته باشد، بهتر است این سه ورودی را جدا از هم در نظر گرفت. ولی چنانچه این شرایط برای فروشگاه فراهم نبوده و راه دسترسی به آن محدود باشد، ناگزیر باید به تعداد کمتر ورودی و یا حتی یک ورودی برای همۀ موارد بسنده کرد.

ورودی مشتریان بهتر است در فاصلۀ نزدیکی از پارکینگ باشد تا مشتریان بتوانند به راحتی به داخل فروشگاه رفته و پس از خرید به سادگی بتوانند با دست و یا به کمک چرخ‌های دستی، کالاها و مواد خریداری شده خود را به ماشین برسانند. ورود مشتریان پیاده به فروشگاه را نیز باید به نحوی شایسته و به گونه‌ای که با مسیرهای رفت و آمد خودروها و یا محل توقف آنها تلاقی نداشته باشد، پیش‌بینی کرد. (شکل 52-1 و 53-1)

موقعیت در ورودی فروشگاه و نوع آن نیز قابل توجه است. در صورتی که در ورودی فروشگاه وسط ساختمان باشد و میدان دید لازم را فراهم کند، مشتری قدرت انتخاب برای گردش داخل فروشگاه را خواهد یافت. در فروشگاه‌هایی که درِ ورودی در مرکز ساختمان نباشد معمولاً مشتریان به جهت خاصی که در نحوۀ چیدمان داخلی برای آن زمینه‌سازی شده است، پیش خواهند رفت. به همین دلیل جا دارد که طراح داخلی به این نکته دقت داشته و در ورودی و مسیر طی شده پس از آن و نیز درِ خروجی را به صورتی پیش‌بینی نماید که از تلاقی‌های ناخواستۀ افراد و یا ازدحام آنها در مقابل درِ ورود و خروج جلوگیری به عمل آید. در انتخاب نوع درِ ورودی نیز شایسته است که به نحوۀ باز شدن آن و آزاد و خالی بودن پشت آن و عدم برخورد با اشخاص و اشیای داخل فروشگاه دقت کافی مبذول گردد. درهای خودکار (اتوماتیک) از جهت کوتاه بودن زمان باز و بسته شدن و نیز از جهت نیاز نداشتن به دست افراد برای هل دادن، مناسب‌ترند و باعث می‌شوند تا مشتریان پس از خرید به راحتی بتوانند با دست پر از آنجا خارج گردند. رعایت عرض مناسب درهای ورودی و خروجی و در نظر گرفتن درهای خروجی اضطراری مطابق با ضوابط نیز از دیگر مواردی است که باید رعایت گردد.

بخش عرضۀ محصولات

در فروشگاه‌های مختلف با در نظر گرفتن وسعت و با توجه به اینکه برای عرضه چه نوع محصولاتی مورد استفاده قرار می‌گیرند، می‌توان بخش عرضۀ محصولات را طراحی کرد و سامان داد. طبقه‌بندی واضح و صحیح اجناس، کمک زیادی به نظم چیدمان قفسه‌های مربوطه نموده و مشتریان را در یافتن اجناس مورد نیازشان یاری می‌کند و از سردرگمی آنان در فروشگاه می‌کاهد. این امر خرید را برایشان خوشایند کرده و رغبت بازگشت دوباره و خرید از فروشگاه را برایشان بیشتر می‌سازد. 

قفسه‌های نمایش اجناس در طرح‌ها و ابعاد گوناگون و با جنس‌های مختلفی نظیر چوب، شیشه، پلکسی، استیل و آهن طراحی شده‌اند. معمولاً از قفسه‌های استیل و آهن برای محصولات سنگین نظیر لوازم خانگی و ابزارآلات صنعتی و کارگاهی، از قفسه‌های چوبی برای نگهداری کتاب و پوشاک و از قفسه‌های شیشه‌ای برای جواهر فروشی و سایر محصولات لوکس و گران قیمت که وزن و ابعاد محصولات آنها کم است، استفاده می‌گردد. قفسه‌ها علاوه بر تنوع شکل و رنگ، از جهت نوع محصولات نگه‌دارنده هم به سه نوع قفسه‌های معمولی، یخچالی و فریزری تقسیم می‌شوند. قفسه‌های معمولی برای نگه‌داری کلیۀ محصولاتی که در دمای محیط قابل نگه‌داری هستند نظیر انواع لوازم‌التحریر، شوینده‌ها، لوازم بهداشتی، حبوبات و امثال اینها به کار می‌رود. (شکل 58-1 الی 61-1) قفسه‌های یخچالی برای نگه‌داری لبنیات، سبزی‌ها و میوه‌ها و قفسه‌های فریزری برای نگهداری گوشت، مرغ، ماهی و مواردی مشابه اینها کاربرد دارند. (شکل 62-1 الی 63-1)

قفسه‌های فروشگاه معمولاً به دو شکل یک طرفه و چسبیده به دیواره‌های اطراف، و یا به صورت دو طرفه و آزاد در محوطه داخلی فروشگاه جا داده می‌شوند.(شکل 64-1 و 65-1) این قفسه‌ها در فروشگاه‌های پوشاک به صورت خاص رخت‌آویز (رگال) و یا به منظور جا دادن لباس‌های تا شده پیش‌بینی می‌شوند.(شکل 66-1 و67-1)

در چیدمان قفسه‌های فروشگاه، علاوه بر نظم حاصل از طبقه‌بندی اجناس، پیگیری خط سیری از بدو ورود به فروشگاه و برداشتن چرخ دستی و سپس چرخیدن در کل قسمت‌ها و دیدن همۀ اجناس و در انتها رسیدن به صندوق و پرداخت وجه و سپس خارج شدن از فروشگاه نیز باید در نظر گرفته شود. این امر باعث می‌شود همۀ مشتریان، خط سیری مشخص را دنبال نموده و با نظم و ترتیب در فروشگاه حرکت کرده و از تلاقی و برخورد آنان به یکدیگر و ازدحام در یک بخش جلوگیری شود. در این رابطه توجه به مسیرهای عبوری در بین قفسه‌ها و در نظر گرفتن عرض مناسب عبور دو نفر به همراه چرخ دستی از میان آنها نیز از جمله راهکارهای مهم و مؤثر است. (شکل 68-1) و (شکل 69-1)

از دیگر نکات با اهمیت در طراحی قفسه‌ها و فضای داخلی فروشگاه، توجه به جنسیت و سن مشتریان است. سلیقۀ زنان و مردان درخصوص چیدمان، بافت و رنگ فضا متفاوت است. کودکان و جوانان و سالمندان هم سلیقه‌های مختلفی در خصوص مبلمان و ویژگی‌های بصری فضاهای تجاری دارند. قفسه‌بندی فروشگاه‌های اسباب بازی و لوازم کودکان باید متناسب با قد، ارتفاع دید و دسترسی کودکان طراحی شود. (شکل 70-1 و 71-1)

در طراحی برخی از فروشگاه‌ها به ضرورت خدماتی که ارائه می‌دهند، جزئیات دیگری را باید در نظر گرفت. برای مثال در فروشگاه‌های پوشاک، اتاق پرو لباس و در فروشگاه‌های کفش، جای مناسبی برای پوشیدن کفش و راه رفتن مورد نیاز است.

پیشخوان و صندوق

مشتریان معمولاً در آخرین مرحله از خرید خود به صندوق مراجعه می‌کنند و پس از پرداخت صورت حساب خود از فروشگاه خارج می‌گردند. بنابراین خوب است صندوق را در نزدیکی در خروجی پیش‌بینی کرده و در مقابل آن هم فضای مناسبی برای مکث و توقف مشتریان در صف انتظار در نظر گرفت. این ویژگی در مواردی که در ورود و خروج از یک نقطه است، ضرورت بیشتری می‌یابد چرا که در صورت پیش‌بینی نکردن تدابیر لازم، در جلوی ورودی فروشگاه، با تجمع حاصل از توقف هر دو گروه مشتریان در حال خروج و در حال ورود روبه‌رو خواهیم بود. (شکل 72-1) و (شکل 73-1)

با پیش‌بینی صندوق در نزدیکی در خروجی و استقرار شخص فروشنده در پشت آن، امکان کنترل رفت و آمدهای از در خروجی به وسیلۀ وی نیز بیشتر و بهتر صورت می‌گیرد و این امر در تأمین امنیت و جلوگیری از سرقت‌های احتمالی مؤثر است. در برخی از فروشگاه‌ها، پیشخوان هم در کنار صندوق وجود دارد. در این قبیل فروشگاه‌ها بنا به مقتضیات آن، پیشخوان و صندوق به حالت‌های مختلفی در نظر گرفته می‌شوند، که برخی از نمونه‌های آن در شکل‌های (74-1) و (75-1) ارائه شده است.

بخش اداری

در فروشگاه‌هایی که تعداد قابل توجهی از فروشندگان و کارمندان در آنجا مشغول به کار هستند، پیش‌بینی فضاهایی مناسب برای کار و استراحت آنان از اهمیت خاصی برخوردار است. در صورت فراهم بودن این امکانات، کارکنان با آرامش و نشاط بیشتری در محل کار خود حاضر شده و با بازدهی بهتری به کار می‌پردازند. بنابراین در طراحی چنین فروشگاه‌هایی شایسته است که محل‌هایی را برای استراحت کارکنان به همراه رختکن، آبدارخانه و سرویس‌های بهداشتی مناسب در نظر گرفت. برای کارکنان اداری نیز طراحی محل‌های کار با مبلمان کارا و زیبا، دارا بودن نور و دید خوب، تفکیک مناسب بخش‌های ریاست و حسابداری و انبارداری و بایگانی و غیره باید مورد توجه قرار گیرد. داشتن امکان سرزدن رئیس، سرپرست و ناظر فروشگاه به بخش‌های مختلف و کنترل وضعیت کار افراد و سامان‌بخشی به امور مختلف هم از جمله مواردی هستند که جا دارد به نحو مناسبی در هنگام طراحی و پیش‌بینی محل‌های استقرار آنان مورد توجه قرار گیرند. پیش‌بینی ورودی جداگانه برای کارکنان و داشتن محلی برای ثبت زمان ورود و خروج آنان هم موضوعی است که بسیاری از صاحبان فروشگاه‌ها خواهان آن بوده و لازم است که در طراحی برای آن نیز فکر شود. 

انبار

نوع کالا، مقدار تنوع، حجم عرضۀ محصولات و میزان فروش یک مرکز خرید از جمله عوامل مهمی هستند که در تعیین نوع و مساحت و چگونگی انبارهای لازم برای آنها، نقش دارند. در برخی موارد نظیر گل‌فروشی که امکان نگهداری و انبار طولانی مدت به راحتی فراهم نیست، نیاز به انبار کمتر بوده و در فروشگاه‌هایی که فروش بالایی داشته و لازم است که همواره مقادیری از اجناس را ذخیره داشته باشند، نیاز به انبار و وسعت بیشتر آن وجود دارد. پیش‌بینی انبارهای مناسب برای اجناسی که در شرایط معمولی نگهداری می‌شوند (شوینده‌ها، حبوبات و...)، و مواد فاسدشدنی که نیاز به دمای خاصی دارند (لبنیات، تخم‌مرغ، سس‌ها و...)، موادی که به صورت منجمد هستند (بستنی و...) یکی از موارد مهمی است که طراح باید به آن توجه ویژه داشته باشد. امکان دسترسی وسایل نقلیۀ حامل بار تا نزدیکی محل انبار و تخلیۀ راحت و حمل آسان آن به انبارها نیز از مواردی است که باید در طراحی مورد توجه قرار گیرد.

پارکینگ

پارکینگ یکی از بخش‌های جانبی فروشگاه می‌باشد که وجودش برای هر فروشگاهی لازم است. پیش‌بینی محل‌های مناسب و ظرفیت کافی پارکینگ برای خودروهای مراجعین و همچنین تأمین دسترسی آسان و راحت مشتریان از پارکینگ به داخل فروشگاه از جمله مسائل مهمی است که معمولاً معمار طراح ساختمان آن را در نظر می‌گیرد. طراح فضاهای داخلی نیز باید به این تدابیر اعمال شده در طرح دقت داشته و دسترسی تمامی افراد مراجعه‌کننده به داخل فروشگاه (سالمندان، معلولین، خانم‌های دارای کالسکه بچه و...) را به خوبی و راحتی فراهم نماید. در نظر گرفتن محل‌های ورودی مشتریان، کارکنان و محصولات فروشگاه به داخل آن از یک سو و توجه به درهای خروجی و مسیرهای فرار اضطراری از سوی دیگر و عدم تداخل مسیرهای حرکتی برای جلوگیری از ایجاد ترافیک عبوری از جمله موارد قابل تأمل در این رابطه است.

شناخت ضوابط و مقررات

اطلاع از ضوابط و مقررات و رعایت آنها در طراحی معماری، لازم و قطعی است. در غیر این صورت طرح از این لحاظ درست و موجه نبوده و اجازۀ ساخت و اجرا را نخواهد داشت. در ایران هم برخی نهادها و سازمان‌ها در زمینۀ طراحی معماری برای ساختمان‌های مختلف، استانداردها، ضوابط و مقرراتی را پیش‌بینی کرده‌اند. برای مثال دفتر مقررات ملی ساختمان در قالب مباحث گوناگون، مواردی را در طراحی لازم‌الاجرا دانسته است. مبحث سه این مقررات به موضوع حفاظت ساختمان‌ها در مقابل آتش‌سوزی (حریق) اشاره دارد. در این مبحث به کلیۀ موضوعات عام مربوط به جلوگیری از آتش‌سوزی در ساختمان و راه‌های خروج از بنا و فرار از آتش و مسائلی از این دست پرداخته شده و سپس برای تصرف‌های مختلف ساختمانی (تصرف مسکونی، حرفه‌ای - اداری، آموزشی - فرهنگی، درمانی - مراقبتی، کسبی - تجاری، تجمعی و...) ضوابط خاصی ذکر شده است. به عنوان نمونه در زمینۀ تصرف کسبی - تجاری که طراحی داخلی فروشگاه را نیز دربرمی‌گیرد، دو مورد زیر آمده است:
1- در تصرف‌های کسبی - تجاری طول دسترس خروج نباید از 30 متر بیشتر باشد، مگر آنکه بنا توسط شبکۀ بارندۀ خودکار تأیید شده محافظت شود که در آن صورت این طول می‌تواند به حداکثر 60 متر افزایش یابد.
2- در فروشگاه‌ها، حداقل عرض مفید راهروهای منجر به خروج‌ها، باید معادل عرض خروج‌ها بوده و از 900 میلی‌متر کمتر نباشد.

تهیۀ برنامۀ فیزیکی

تعیین فضاهای مورد نیاز فروشگاه و مشخص کردن ابعاد کمی و کیفی آنها را اصطلاحاً تهیۀ برنامۀ فیزیکی یا برنامۀ کالبدی می‌نامند. با روشن شدن برنامۀ فیزیکی، راه طراح مشحص گردیده و او به خوبی می‌داند که در طراحی داخلی فروشگاه به دنبال فراهم ساختن چه فضاهایی خواهد بود. اطلاعات لازم برای تهیۀ برنامۀ فیزیکی از طریق مصاحبه با افراد دست‌اندرکار فروشگاه از یک‌سو و توجه به شرایط و امکانات موجود و چگونگی وضعیت اقتصادی کارفرما از سوی دیگر به دست می‌آید. در ادامه، نمونه‌ای از جدول برنامۀ فیزیکی یک فروشگاه را ملاحظه می‌کنید.

جدول 1- برنامه کالبدی یک فروشگاه