درسنامه آموزشی مراقبت و نگهداری گیاهان زراعی کلاس یازدهم امور زراعی

هر نوع ماده‌ای که به منظور فزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول به گیاه داده می‌شود، کود گفته می‌شود. تولید انواع کودها، با افزایش تولید محصولات زراعی، انقلابی را در کشاورزی به وجود آورد. به مرور زمان تولید این کودها رو به افزایش گذاشته است. برخی از کودها با این که باعث ازدیاد محصول و بازارپسندی آن می‌گردند، گاهی صدمات زیادی را به خاک، موجودات زنده و اکوسیستم وارد می‌نمایند. بر این اساس در کاربرد کودها، افزون بر عملکرد و حتی کیفیت محصول، بایستی به نقش آنها در خواص فیزیکو شیمیایی و به ویژه بیولوژیکی توجه ویژه نمود.

واحد یادگیری 9: تقویت گیاهان زراعی

آیا می‌دانید که 

- شرایط لازم برای رشد و نمو در گیاهان مختلف متفاوت است؟
- گیاهان مختلف نیاز متفاوتی نسبت به عناصر غذایی دارند؟
- ترکیب شیمیایی و درصد خلوص کودهای مختلف حاوی یک عنصر، بسیار متفاوت هستند؟

روش کوددهی در مدیریت تغذیه گیاهان اهمیت زیادی دارد. کوددهی باید به گونه‌ای باشد که عناصر موردنیاز تأمین و به شکل قابل جذب و در زمان مناسب در اختیار گیاه قرار گیرد. عوامل مختلفی نظیر نوع کود، مراحل رشد گیاه و گونه گیاه بر روی کوددهی تأثیرگذار است. ترکیب شیمیایی و درصد خلوص کودهای مختلف بسیار متفاوتند. این تفاوت‌ها بر مورد مصرف، نحوه پخش، زمان کوددهی و اثر بخشی کودها تأثیر بسیار مهمی دارند. بنابراین شناخت کافی از انواع کودها قبل از انتخاب و یا مصرف آنها ضرورت دارد.

استاندارد عملکرد

طی مرحله داشت نیاز غذایی گیاهان را ضمن مشاوره با کارشناسان تعیین کرده و به روش‌های مختلف کوددهی و تغذیه گیاهان را متناسب با توصیه کارشناسان انجام دهد.

عوامل مؤثر در رشد بهینه گیاهان زراعی

رشد و نمو گیاهان به عوامل درونی (ژنتیکی) و عوامل بیرونی (محیطی) بستگی دارد (شکل 1). علاوه بر این، کیفیت و عملکرد محصولات گیاهی نیز نتیجه عوامل درونی و بیرونی مؤثر بر رشد گیاهان است. بر این اساس لازم است که هر پرورش‌دهنده گیاه یا هر تولیدکننده محصولات گیاهی، این عوامل را به خوبی بشناسد.

نوع گیاه، شکل گیاه، اندازه و شکل برگ‌ها، نحوه قرارگرفتن برگ‌ها در روی گیاه، رنگ برگ‌ها، تعدادی از عوامل درونی یا ژنتیکی مؤثر بر سرعت و کیفیت رشد گیاهان می‌باشند. آب، اکسیژن، کربن دی‌اکسید، نور، حرارت، خاک و عناصرغذایی، برخی از عوامل بیرونی یا محیطی مؤثر بر رشد و نمو گیاهان هستند. کمبود یا بیشبود هر یک از این عوامل، رشد و نمو گیاه و در نتیجه عملکرد گیاهان را با مشکل روبه‌رو می‌سازد. در این فصل چگونگی تأثیر برخی از عوامل بیرونی مؤثر فتوسنتز بر رشد و نمو گیاهان، مورد بررسی قرار می‌گیرد.

آب

گیاهان نیز مانند سایر موجودات زنده، برای رشد نیاز به آب دارند. در محیط رشد گیاه، آب باید به مقدار کافی و با کیفیت مناسب وجود داشته باشد زیرا رشد گیاهان به شدت تحت تأثیر آب است. چنانچه هر کدام از عوامل (کمیت و کیفیت آب) دچار نقص یا مشکل باشد بر رشد گیاهان مؤثر خواهد بود. لازم به ذکر است که حساسیت گیاهان نسبت به این دو عامل متفاوت بوده و به عواملی مانند مرحله رشدی گیاه و سایر عوامل بستگی دارد.

کمبود یا بیشبورد آب، رشد گیاهان را با مشکل مواجه می‌سازد (شکل 2).

نور

گیاهان بدلیل داشتن سبزینه (کلروفیل) می‌توانند انرژی خورشیدی را جذب کرده و با کمک آب و کربن‌ دی‌اکسید طی فرایندی غذاسازی نمایند(شکل 4). بخشی از غذای ساخته شده صرف فعالیت رشد و نمو گیاه می‌گردد و بخش دیگر آن در اندام‌های گیاهی ذخیره می‌شود.

انسان مقداری از این اندوخته را به عنوان محصول برداشت کرده و مورد استفاده قرار می‌دهد. شدت نور کم و زیاد برای رشد مناسب نیست (شکل 5).

با مراجعه به منابع معتبر و تهیه عکس گزارشی از اثرات شدت نورهای کم و نورهای زیاد بر گیاه را در کلاس ارائه دهید.

اکسیژن

21 درصد حجم هوا را اکسیژن تشکیل داده است و گیاهان اکسیژن موردنیاز خود را از هوا به‌دست می‌آوردند. وجود اکسیژن وجود اکسیژن برای تنفس گیاه ضروری است. تنفس ریشه گیاه با کم‌شدن اکسیژن خاک مختل می‌شود، در نتیجه ضمن اختلال در رشد و نمو گیاه، عملکرد و کیفیت محصول نیز کاهش می‌یابد.

کربن دی اکسید

ساخته‌شدن اندام‌ها و تولید محصول گیاهان سبز با گرفتن $C{O_2}$ هوا به وسیله اندام‌های سبز گیاه و جذب آب به وسیله ریشه، انجام می‌شود. در اثر این فرایند که فتوسنتز نامیده می‌شود، ساخته شدن مواد قندی در مقابل نور خورشید در برگ‌ها و سایر اندام‌های دارای سبزینه، انجام می‌گیرد.

فتوسنتز

یکی از تفاوت‌های عمده بین گیاهان و حیوانات در کره زمین، توانایی گیاهان در ساخت غذای خودشان می‌باشد. گیاهان برای تولید غذای موردنیاز خود به انرژی حاصل از تابش آفتاب، کربن دی‌اکسید موجود در هوا و آب موجود در خاک نیازمند هستند.

بافت سبز گیاه به ویژه برگ‌ها توانایی انجام فرایند غذاسازی را دارند. فرایند غذاسازی گیاه، بر خلاف تنفس آن، کربن دی‌اکسید را جذب و اکسیژن را از برگ‌ها خارج می‌سازد.

خاک

خاک محل استقرار محیط طبیعی رشد گیاهان است. همچنین جایگاهی است که آب و مواد غذایی موردنیاز گیاه و هوای لازم برای تنفس ریشه را تأمین می‌کند، از این رو عامل بسیار مهمی در رشد و نمو گیاهان تلقی می‌شود (شکل 9)

عناصر غذایی ضروری رشد گیاهان

از میان عناصر شیمیایی موجود در طبیعت تعدادی برای رشد گیاهان لازم می‌باشد و گیاهان بدون آنها نمی‌توانند رشد کنند که به آنها عناصر غذایی ضروری می‌گویند.

مقدار عناصر غذایی برای همه گیاهان و در همة شرایط، یکسان نیست در اغلب خاک‌های زراعی، مقدار عناصر غذایی کمتر از نیاز گیاهان بوده و یا اینکه به شکل غیر قابل جذب در خاک وجود دارد بنابراین برای بدست آوردن محصول مناسب، لازم است که عناصر غذایی مورد نیاز هر گیاه را فراهم کرد افزون بر عملکرد محصول، کیفیت محصول نیز به فراهم‌بودن عناصر غذایی (به مقدار کافی)، بستگی دارد.

کمبود یا بیشبود عناصر غذایی در خاک و اندام‌های گیاه، اختلالاتی را در گیاه بوجود می‌آورد که روی رشد و نمو گیاه و در نهایت روی کمیت و کیفیت محصول تأثیر نامطلوبی خواهد گذاشت (شکل 11).

عناصر غذایی ضروری

پژوهشگران سه معیار را برای ضروری‌بودن یک عنصر عنوان نموده‌اند. بر اساس این معیارها، عنصری ضروری است که:

الف) گیاه بدون آن عنصر قادر به رشد نباشد.
ب) عنصر مستقیماً در متابولیسم و تغذیه گیاه نقش داشته باشد.
پ) آن عنصر توسط عنصر دیگری قابل جایگزینی نباشد.

بر اساس معیارهای بالا، تاکنون 16 عنصر برای رشد و نمو گیاهان مشخص گردیده است. کربن(C)، اکسیژن (O)، هیدروژن (H)، نیتروژن (N)، فسفر (P)، پتاسیم (K)، کلسیم (Ca)، منیزیم (Mg)، گوگرد (S)، آهن (Fe)، منگنز (Mn)، روی (Zn)، مس (Cu)، بُر (B)، مولیبدن (Mo) و کلر(Cl) عناصر ضروری مورد نیاز گیاهان هستند.

سه عنصر اول یعنی کربن، اکسیژن و هیدروژن 60 تا 90 درصد وزن خشک گیاهان را تشکیل می‌دهند.

تقسیم بندی عناصر غذایی بر اساس میزان مصرف

عناصر پر مصرف (Macro Elements): عناصر نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و گوگرد که بیشتر مورد نیاز گیاه می‌باشند را عناصر پرمصرف می‌گویند.

عناصر کم مصرف (Micro Elements): عناصر آهن، منگنز، روی، مس، بُر، مولیبدن و کلر که به مقدار بسیار کم موردنیاز گیاه می‌باشند را عناصر کم مصرف یا ریزمغذی می‌گویند.

عناصر کربن، اکسیژن و هیدروژن، از عناصر موردنیاز گیاه هستند اما چون این عناصر به فراوانی در هوا و آب یافت می‌شوند، به عنوان عناصر غذایی خاک محسوب نمی‌شوند.

کودها و نقش آنها در تقویت گیاهان زراعی

به‌طور کلی به هر ماده‌ای که بتواند یک یا چند عنصر غذایی موردنیاز گیاه را تأمین نماید، کود گفته می‌شود. کود علاوه بر اینکه رشد و نمو مناسب گیاهان را ممکن می‌سازد (شکل 13 و شکل 14)، روی عوامل تولید محصول، مانند: مقدار عملکرد، کیفیت محصول، مقاومت گیاهان نسبت به آفات و بیماری‌ها، تحمل گیاهان به شرایط نامساعد محیطی (گرما، سرما، شوری و خشکی) نیز مؤثر است.

عناصر غذایی بسته به نوع گیاه، نوع خاک، نوع کود مصرفی، مقدار مصرف کود و مرحله رشدی گیاه، نتایج متفاوتی بر گیاه می‌گذارد (نمودار 2)

کمبود عناصر غذایی در گیاهان

کمبود عناصر غذایی در گیاه به‌صورت نشانه‌های مختلفی قابل مشاهده است. (به عنوان نمونه شکل 15) که از آن جمله می‌توان به مواردی چون تغییر رنگ، سوختگی برگ، توقف رشد جوانه‌های انتهایی، تغییر شکل میوه‌ها، تفاوت در عملکرد، زودرسی، کوچک‌شدن بذر و میوه‌ها، اختلال در رشد، کاهش گسترش ریشه و کاهش خاصیت انبارداری میوه‌ها اشاره نمود. لازم به ذکر است که نشانه‌های کمبود، گاهی مشابه هم بوده و همچنین عوامل دیگری چون تغییرات دما، استفاده از سموم، حشرات، باد و دیگر عوامل طبیعی، نشانه‌هایی از خود به جای می‌گذارند که مشابه نشانه‌های کمبود عناصر است به همین دلیل، تشخیص و برطرف‌کردن کمبود عناصر غذایی از روی نشانه‌های ظاهری باید با احتیاط و به وسیله کارشناسان باتجربه انجام گیرد. بهترین روش کمبود یا بیشبورد عناصر غذایی در گیاه انجام آزمون بافت گیاه می‌باشد. دلایل کمبود عناصر غذایی در گیاهان ناشی از موارد زیر است:

1- کمبود واقعی:

زمانی اتفاق می‌افتد که مقدار عناصر غذایی موجود در خاک ناچیز یا کمتر از حد نیاز گیاه باشد. به همین دلیل نشانه‌های کمبود در گیاه مشاهده می‌شود.

2- کمبود غیر واقعی:

در این حالت عناصر غذایی در خاک وجود دارد ولی به دلیل شرایطی مانند سردبودن خاک، غرقاب‌شدن زمین، اسیدیته نامناسب، شکل غیر قابل جذب‌ بودن عنصر، شست‌وشوی خاک و فشردگی خاک، قابل جذب برای گیاه نمی‌باشد.

عناصر پر مصرف

نشانه‌های کمبود نیتروژن در گیاه

نیتروژن یکی از اولین و رایج‌ترین عناصر محدودکننده رشد گیاهان می‌باشد. اولین نشانه‌های کمبود نیتروژن ابتدا در برگ‌های پایینی (برگ‌های مسن) ظاهر می‌شود. در اثر کمبود نیتروژن، برگ‌ها به رنگ سبز مایل به زرد (سبز کمرنگ) در می‌آیند (شکل 17). از دیگر نشانه‌های کمبود نیتروژن می‌توان به کوچک‌شدن برگ‌ها، باریک و طویل‌شدن ساقه و همچنین عدم تشکیل شاخه‌های جانبی اشاره کرد. برای تغذیه گیاه با نیتروژن می‌توان از کودهای اوره، آمونیوم نیترات، آمونیوم سولفات، پتاسیم نیترات و سایر کودهای نیتروژن‌دار، مطابق توصیه کارشناسان، استفاده نمود.

نشانه‌های کمبود فسفر در گیاه

فسفر بعد از نیتروژن رایج‌ترین عنصر غذایی گیاهان بوده که در تولید اندام‌های زایشی (تشکیل گل و دانه)، ریشه‌زایی، تشکیل میوه، افزایش اندازه میوه و زودرسی گیاهان نقش به‌سزایی دارند. نشانه‌های کمبود ابتدا در برگ‌های پیر (پایینی) مشاهده می‌شود. در اثر کمبود فسفر، برگ‌ها به رنگ سبز تیره مایل به آبی یا ارغوانی (بنفش) در می‌آیند و گاهی لکه‌ها و یا نوارهایی به همین رنگ بر روی پهنک برگ ظاهر می‌شود. از بارزترین نشانه‌های کمبود فسفر، ایجاد رنگ ارغوانی در برگ‌ها و کوتولگی گیاه می‌باشد (شکل 18). از رایج‌ترین کودهای فسفره می‌توان به سوپر فسفات ساده (معمولی)، سوپر فسفات تریپل و آمونیوم فسفات اشاره کرد.

نشانه‌های کمبود پتاسیم در گیاه

از نقش‌های پتاسیم در گیاه می‌توان به افزایش مقاومت گیاهان در برابر سرمازدگی، آفات، بیماری‌ها و افزایش کیفیت محصول اشاره نمود. نشانه‌های کمبود پتاس ابتدا در برگ‌های پایینی گیاه مشاهده می‌گردد که در اثر کمبود، رشد گیاه کند شده و لبه برگ‌های پایینی نکروزه شده و به طرف پایین خمیده می‌شود و ممکن است گیاه ریزش برگ پیدا کند (شکل 19). کاهش استحکام ساقه، برنزه‌شدن و خشک‌شدن حاشیه برگ‌های مسن (پایینی)، تولید میوه و دانه‌های ریز و حساسیت به آفات و بیماری‌ها از دیگر نشانه‌های کمبود پتاس در گیاه است. پتاسیم سولفات و پتاسیم نیترات و پتاسیم کلرید از کودهای مصرفی برای تغذیه گیاهان برای برطرف کردن کمبود پتاسیم می‌باشد.

نشانه‌های کمبود کلسیم در گیاه

کلسیم نقش مهمی را در استحکام دیواره سلول‌های گیاهی ایفا می‌کند. همچنین کلسیم در توسعه ریشه و کاهش خسارت ناشی از شرایط نامساعد محیطی مثل خشکی، گرما و سرمازدگی نقش دارد. نشانه‌های کمبود آن در برگ‌های بالایی و اندام‌های ذخیره‌ای و میوه‌ها بوجود می‌آید. نشانه‌های کمبود این عنصر بیشتر در حاشیة برگ‌ها دیده می‌شود، در نتیجه برگ به شکل فنجانی رو به پائین دیده می‌شود (شکل 20). ایجاد بیماری «لکه تلخ» (Bitter Pit) در سیب و پوسیدگی گلگاه (Blossom- End rot) در گوجه فرنگی (شکل 21) از دیگر اثرات کمبود کلسیم در گیاه است. برای برطرف‌کردن کمبود کلسیم در گیاه می‌توان از کلسیم نیترات، کلات کلسیم و سایر کودهای کلسیمدار استفاده نمود.

نشانه‌های کمبود گوگرد در گیاه

گوگرد یکی دیگر از عناصر ضروری برای گیاهان می‌باشد. افزایش مقاومت گیاهان به بیماری‌ها از وظایف این عنصر در گیاهان به شمار می‌رود. مهم‌ترین علامت کمبود این عنصر در گیاه کاهش رشد و ایجاد رنگ سبز متمایل به زرد (سبز کمرنگ) در برگ‌های جوان می‌باشد (شکل22). از مهم‌ترین کودهای گوگردی می‌توان پتاسیم سولفات، منیزیم سولفات و روی سولفات را نام برد.

نشانه‌های کمبود منیزیم در گیاه

منیزیم در ساختمان کلروفیل شرکت می‌کند. در اثر کمبود منیزیم، بین رگبرگ‌ها به رنگ زرد در می‌آیند و در صورت کمبود شدید، برگ‌ها به رنگ ارغوانی در آمده و در نهایت شروع به ریزش می‌کنند (شکل 23). نشانه‌های کمبود منیزیم ابتدا در برگ‌های پیر (پایینی) گیاه مشاهده می‌شود. این عنصر به‌راحتی از خاک شسته می‌شود. برای رفع کمبود این عنصر، از منیزیم کلرید و منیزیم سولفات استفاده می‌شود.

عناصر کم مصرف

نشانه‌های کمبود آهن در گیاه

آهن یکی از عناصر مهم تشکیل‌دهندة ساختمان کلروفیل می‌باشد. در صورت کمبود آهن، برگ‌های جوان به رنگ زرد در آمده اما رگبرگ‌ها سبز باقی می‌مانند. ضعف عمومی گیاه، توقف رشد شاخساره‌ها و جوانه انتهایی و ریزش شدید برگ و میوه از دیگر نشانه‌های کمبود این عنصر می‌باشد (شکل 24). به منظور پیشگیری از بروز کمبود آهن اقدامات زیر را می‌توان انجام داد:

بیل‌زدن در پای درختان، اضافه‌کردن مواد آلی به خاک، آب مناسب آبیاری، مصرف متعادل کود حیوانی و کود فسفره، کاشت ارقام و گونه‌های مقاوم به کمبود آهن و خودداری از مصرف زیاد آب در پیشگیری از کمبود آهن مؤثر هستند. کودهای کلات آهن، آهن سولفات برای رفع کمبود مناسب هستند. 

نشانه‌های کمبود روی در گیاه

عنصر روی نقش اساسی در افزایش مقاومت گیاه در برابر برخی بیماری‌ها دارد. گیاهانی مانند ذرت، برنج، حبوبات، مرکبات و درختان میوه به خصوص انگور بیشترین عکس‌العمل را نسبت به کمبود روی از خود نشان می‌دهند. برخی گیاهان مانند هویچ، گیاهان علوفه‌ای و جو مقاوم‌ترین گیاهان در برابر کمبود روی هستند. ریزش برگ‌های جوان، گل‌ها و میوه‌ها (گاهی تا 12 درصد میوه‌ها می‌ریزند) قبل از رسیدن، بدشکلی میوه‌ها، توقف رشد، نازک و شکننده‌شدن ساقه‌ها، کم‌شدن فاصله میانگره‌ها، کمرنگ‌شدن بین رگبرگ‌ها در برگ‌های جوان به‌صورت لکه‌ای، موج‌دارشدن انتهای برگ و همچنین ایجاد کم‌پشتی (حالت کچلی) شاخه‌های بالای گیاه از نشانه‌های کمبود این عنصر می‌باشد (شکل 25). از کودهای حاوی روی می‌توان به روی سولفات، روی فسفات و کلات‌های روی اشاره کرد. برای رفع کمبود روی می‌توان محلول‌پاشی را انجام داد.

نشانه‌های کمبود منگنز در گیاه

تسریع در رسیدگی میوه و تشکیل بذر از نقش‌های منگنز در گیاه می‌باشد. نشانه‌های کمبود آن ابتدا در برگ‌های جوان (بالایی) ظاهر می‌شود. مهم‌ترین نشانه کمبود منگنز، کلروز بین رگبرگ‌ها میباشد که معمولاً تمام قسمت‌های بالای گیاه را فرا می‌گیرد. کمبود آهن و منگنز شبیه هم می‌باشند؛ ولی در کمبود منگنز بر خلاف کمبود آهن، قسمت نوک و حاشیه برگ‌ها به‌صورت سبز باقی می‌ماند (شکل26). در بین گیاهان، غلات (مخصوصاً جو و یولاف)، چغندرقند، سیب زمینی، انگور و درختان میوه حساسیت بیشتری به کمبود منگنز از خود نشان می‌دهند. از کودهای مهم منگنز می‌توان به منگنز سولفات و کلات منگنز اشاره نمود که هم به‌صورت خاکی و هم محلول‌پاشی به کار می‌رود.

نشانه‌های کمبود مس در گیاه

از وظایف عنصر مس در گیاه می‌توان به تولید دانه در گیاه اشاره کرد. اولین نشانه‌های کمبود آن در برگ‌های بالایی (جوان) مشاهده می‌شود. پیچیده‌شدن برگ‌ها بخصوص برگ‌های غلات، توقف رشد، زردشدن بین رگبرگ‌ها، بی‌رنگ‌شدن نوک برگ‌ها در حالی‌که لبه برگ‌ها سبز هستند، کاهش تعداد دانه و ایجاد حالت رُزت (حالتی است که در آن فاصله میان گره‌ها کم شده و برگ‌ها به‌صورت کپه‌ای دیده می‌شوند.) و جارویی‌شدن (در این حالت شاخه‌ها از فواصل نزدیک به هم رشد کرده، شکل جارو به خود می‌گیرند.) (broom witch’s) گیاه از دیگر نشانه‌های کمبود مس در گیاهان می‌باشد (شکل‌های 27 و 28). گیاهان خانواده غلات مانند گندم، جو، برنج و ذرت به کمبود مس حساس هستند. از کودهای مهم مس می‌توان به مس سولفات (کات کبود) اشاره نمود که به‌صورت محلول‌پاشی و خاکی می‌توان مصرف نمود.

نشانه‌های کمبود بُر در گیاه

عنصر بُر نقش عمده‌ای در تشکیل برگ و گل دارد. نشانه‌های کمبود بُر در برگ، شاخه، میوه و حتی ریشه گیاهان بروز می‌کند. کمبود آن ابتدا در برگ‌های جوان و سرشاخه‌ها بروز می‌نماید. در این صورت برگ‌های بالایی گیاه سبز کمرنگ شده و این رنگ پریدگی در قاعده برگ‌ها (سمت دمبرگ) بیشتر از نوک برگ‌ها می‌باشد. توقف رشد و سیاه‌شدن جوانه انتهایی، کوتولگی گیاه، کوچک‌شدن برگ‌های بالایی، بد شکلی میوه‌ها و ایجاد بافت چوب پنبه‌ای روی میوه، تلخ و بد مزه و پوک‌شدن دانه نیز از اثرات کمبود بُر در گیاهان است (شکل‌های29). گیاهان یونجه، سیب، انواع کلم، شبدر، کرفس، خردل، بادام زمینی، انگور، چغندرقند، آفتابگردان و شلغم نسبت به کمبود بُر حساسیت بیشتری دارند. از کودهای حاوی بُر می‌توان بوریک اسید و بوراکس را نام برد.

نشانه‌های کمبود مولیبدن در گیاه

در اثر کمبود مولیبدن لکه‌های زرد رنگ در حاشیه برگ ایجادشده و به تدریج به طرف رگبرگ میانی پیش می‌رود و به مرور لکه‌ها خشک می‌شوند. کاهش رشد گیاه و کاهش سطح برگ از دیگر نشانه‌های کمبود مولیبدن در گیاهان است (شکل 30). محصولاتی که به کمبود مولیبدن حساسیت بیشتری دارند عبارتند از: نخود، لوبیا، سویا، یونجه، کلزا، گلکلم، کلم. برای رفع کمبود مولیبدن می‌توان از کودهای سدیم مولیبدات و آمونیوم مولیبدات استفاده کرد.

قوانین تغذیه و کاربرد کودها

تغذیه گیاهان توسط کودها، دارای قوانین و محدودیت‌هایی است که چنانچه این اصول رعایت نشوند؛ تولید محصولی با کیفیت و کمیت بالا، ممکن نخواهد بود. کمبود یا بیشبود عناصر غذایی سبب کاهش رشد گیاه شده و در نهایت عملکرد اقتصادی را کاهش می‌دهند. رابطه افزایش عملکرد با مقدار مصرف کود به صورت نمودار 3 می‌باشد. 

در نمودار 3 سه محدوه مصرف عناصر غذایی قابل توجه است.

محدوده کمبود:

در این محدوده گیاه دچار کمبود عنصر غذایی بوده و با افزایش کود، عملکرد نیز افزایش می‌یابد. حداکثر عملکرد اقتصادی نیز در انتهای این محدوده حاصل می‌گردد (تا منطقه A یا سطح بحرانی).

محدوده تجملی یا لوکس:

در این محدوده با مصرف بیشتر کود، عملکرد ثابت مانده و تغییری نخواهد کرد (محدوده A تا B).

محدوده سمیت:

با افزایش بیش از حد عنصر غذایی، گیاه دچار مسمومیت شده و نه تنها عملکرد افزایش نمی‌یابد بلکه کاهش عملکرد را نیز خواهیم داشت.

بنابراین مصرف عناصر غذایی باید به گونه‌ای باشد که حداکثر عملکرد اقتصادی بدست آمده و گیاه دچار سمیت عناصر غذایی نشود. به منظور دستیابی به حداکثر کارایی کودهای شیمیایی رعایت چهار اصل در تغذیه گیاهان ضروری است:

اصل اول: چه مقدار کود مصرف گردد؟ (Right Amount)
اصل دوم: چه نوع کودی استفاده شود؟ (Right Kind)
اصل سوم: چه زمانی کود را استفاده کنیم؟ (Right Time)
اصل چهارم: چطور (چگونه) کود را استفاده کنیم؟ (Right Application).

در علم تغذیه گیاهان، اصطلاحاً این چهار اصل را، اصل 4R می‌نامند. بکارگیری این اصول و قوانین بسته به عواملی مانند نوع خاک، قیمت کود، نوع محصول کشت شده، نوع کشت (دیم یا آبی)، امکانات و ادوات موجود، مرحله رشدی گیاه و شرایط آب و هوایی بستگی دارد. همان‌طور که قبلاً گفته شد، مصرف متعادل کودها بسیار اهمیت دارد و باید سعی گردد تا از هر کود به مقدار کافی (نه کم و نه زیاد) استفاده شود.

قانون کمینه یا بشکه (قانون حداقل):

رشد و نمو و عملکرد یک گیاه را عنصر یا عاملی که مقدارش کمترین (محدودکننده) است، تعیین می‌کند. به عبارت دیگر، اگر عوامل موثر بر رشد و عملکرد هرکدام به مقداری فراهم باشند، آن عاملی که در حد کمترین است، عامل محدودکننده تلقی می‌گردد. برای درک بهتر این قانون، بشکه‌ای را در نظر بگیرید که بدنه آن از تخته‌های چوبی ساخته شده باشد و هر تخته آن نماینده یک عنصر یا یک عامل رشد باشد. چنانچه بخواهیم این بشکه را با آب پر کنیم، آب از تخته‌ای که کمترین ارتفاع را دارد، بیرون خواهد ریخت. در شکل 31 همه عوامل به اندازه کافی وجود دارند ولی مقدار عنصر نیتروژن در گیاه کم است به همین دلیل تا زمانی که نیتروژن گیاه تأمین نشود عملکرد افزایش نخواهد یافت. بر اساس انجام آزمون بافت گیاه و آزمون خاک میزان مصرف انواع کود تعیین می‌گردد.

لازم به ذکر است که قانون بشکه علاوه بر عناصر غذایی در رابطه با سایر عوامل مؤثر در رشد گیاهان نیز صادق است به عنوان مثال چنانچه تمام فاکتورهای رشدی (نور، دما، عناصر غذایی و..) به اندازه کافی موجود باشند ولی مقدار رطوبت در دسترس گیاه به اندازه کافی نباشد، رشد بهینه گیاه امکان‌پذیر نخواهد بود و تا زمانی‌که مقدار رطوبت موردنیاز گیاه تأمین نشود عملکرد مطلوب حاصل نمی‌شود (شکل 31).

محاسبه میزان کود مصرفی در کشاورزی

محاسبه مقدار مصرف کود در هکتار اهمیت زیادی دارد. چرا که کود را باید به مقدار توصیه‌شده مصرف کرد. معمولاً در برنامه تغذی‌های گیاه، کاربرد عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم رواج بیشتری دارند. کودهایی که دارای هر سه عنصر NPK باشند، کودهای مرکب نامیده می‌شود. مقدار هر یک از این عناصر به صورت عدد سه رقمی روی بسته‌بندی کود مشخص می‌گردد.

برای نمونه اعداد 30- 5- 15، به ترتیب از چپ به راست نشان‌دهنده نیتروژن (N)، فسفر (P) و پتاسیم (K) است. این تصور که اعداد، نشان‌دهنده مقدار نیتروژن و فسفر و پتاسیم می‌باشد یک تصور غلط است. در واقع ترکیب کود، درصد وزنی نیتروژن (N)، فسفر پنتا اکسید $({P_2}{O_5})$ و پتاسیم اکسید $({K_2}O)$ موجود در کیسه را نشان می‌دهد. 

یعنی در یک بسته کود کامل 30- 5- 15، 15 درصد وزنی آن بسته یا کیسه نیتروژن، 5 درصد وزنی فسفر پنتا اکسید و 30 درصد وزنی آن بسته یا کیسه حاوی پتاسیم اکسید است (شکل 33).

مصرف این نوع کودها بهتر است بر اساس آزمون عناصر موجود در گیاه و خاک و توصیه کارشناس کشاورزی صورت گیرد تا کود بالاترین کارایی را داشته باشد.

زمان مصرف کود در کشاورزی

یکی از اساسی‌ترین عوامل تأثیرگذار بر تقویت گیاهان، زمان مصرف کود می‌باشد. زمان رمصف کود باید به گونه‌ای باشد که بیشترین کارایی به دست آید.

زمان مصرف کود به عوامل متعددی بستگی دارد عواملی: مانند نوع کود، نوع خاک، سابقه کوددهی خاک، نوع گیاه مورد کشت، نوع کشت (دیم یا آبی)، دوره رشدی گیاه (رشد رویشی یا زایشی) و سایر عوامل در تعیین زمان و میزان کوددهی اثرگذار هستند.

به طور کلی مصرف کودها در کشاورزی به منظور تقویت خاک زراعی، به سه زمان اصلی تقسیم می‌شود:

الف) قبل از کاشت مانند کودهای آلی (شکل 34) و معدنی
ب) همزمان با کاشت مانند کودهای فسفره و پتاسه و مقداری نیتروژن
پ) پس از رویش گیاه مانند کودهای نیتروژنه (شکل 35) و ریزمغذی‌ها

به کودهایی که قبل یا همزمان با کاشت، به خاک اضافه می‌کنند، کود پیش کاشتی هم می‌نامند. همچنین به کودهای مصرفی پس از رویش گیاه، کود سرک گویند.

انواع کودهای مصرفی

کودها را بر اساس منشأ تولید، به سه دسته تقسیم می‌کنند:

الف) کودهای آلی (طبیعی):

کودهای آلی یا منشأ حیوانی دارند یا منشأ گیاهی و یا مخلوطی از هر دو هستند. مانند کودهای دامی (گاو، گوسفند، مرغ)، کود سبز، کمپوست و ورمی کمپوست و خاکبرگ.

ب) کودهای مصنوعی یا معدنی:

منشأ معدنی دارند. چنانچه به همان صورت که از معدن استخراج می‌شوند؛ مصرف شوند، آنها را معدنی می‌گویند. مانند آهک. چنانچه در فرایند استخراج دچار تغییراتی گردیده باشند، آنها را کود شیمیایی می‌نامند. مانند کود نیتروژنه، فسفره و پتاسه.

پ) کودهای بیولوژیک (زیستی):

این کودها حاصل فعالیت یک یا چند میکروارگانیسم مفید بوده که قادرند با فعالیت خود، بخشی از نیازهای غذایی گیاه (یک و یا چند عنصر) را تأمین کنند مانند باکتری‌های ریزوبیوم، قارچ‌های مایکوریزا و فسفات بارور (که اشکال تجاری آنها در بازار موجود است).

کودها به اشکال جامد، مایع و گاز تولید می‌شوند. کودهای جامد رایج‌ترین و پرمصرف‌ترین شکل کودی بوده که به شکل‌های دانه‌ای(گرانوله)، پودری و پلیت شده به بازار عرضه می‌شوند. امروزه بدلیل جذب سریع و قابلیت محلول‌پاشی روی گیاه، مصرف کودهای مایع نیز افزایش یافته است. کودهای مایع اغلب مخلوطی از چند عنصر غذایی به نسبتهای مشخص می‌باشند. (شکل 36)

مصرف کودهای گازی، نیاز به دستگاه‌های مخصوصی دارد. به همین دلیل تولید کودهای گازی رواج نداشته و این شکل کودی بیشتر در مورد کود آمونیاک مطرح است.

انواع روش‌های کوددهی در زراعت

روش کوددهی در مدیریت تغذیه گیاهان اهمیت زیادی دارد. کوددهی باید به گونه‌ای باشد که عناصر موردنیاز گیاه به شکل مناسب و در زمان موردنظر در اختیار گیاه قرار گیرد. روش کوددهی به عوامل مختلفی نظیر نوع کود (آلی، شیمیایی، زیستی)، حالت کود (جامد، مایع، گاز)، نوع گیاه، هدف از کوددهی (تقویت گیاه یا برطرف‌کردن کمبود) و زمان کوددهی (قبل از کاشت، در حین کاشت، پس از رویش) بستگی دارد.

مصرف کودها در زراعت به روش‌های مختلفی انجام می‌شود که عبارتند از: روش پخش سطحی، روش نواری، محلول‌پاشی کود و کود آبیاری.

1- کوددهی به روش پخش سطحی:

پاشیدن کود در سطح خاک یا مزرعه، قدیمی‌ترین، ساده‌ترین و ارزان‌ترین روش مصرف کود است که در حال حاضر هم برخی از کشاورزان از این روش استفاده می‌کنند. این روش در مورد کودهای شیمیایی به دلایل مختلف مورد تأیید کارشناسان کشاورزی نمی‌باشد. در این روش، کود در سطح خاک پخش می‌شود. عمل پخش‌کردن کود می‌تواند قبل (شکل 37) یا بعد از کاشت (شکل 38) انجام گیرد. کود پاشیده شده قبل از کاشت با دیسک، یا کولتیواتور با خاک مخلوط یا با گاوآهن زیر خاک می‌کنند. در صورت پراکندن کود پس از سبزشدن گیاه بلافاصله با انجام آبیاری، آن را به ناحیه ریشه می‌رسانند.

کودپاشی با ماشین‌های کودپاش دورانی(سانتریفیوژ)

امروزه برای پخش بذر و کودهای شیمیایی گرانوله (دانه‌ای شکل) از بذرپاش یا همان کودپاش دورانی استفاده می‌شود. این کودپاش‌ها در پودمان اول کتاب کاشت گیاهان زراعی آورده شده است.

2- کوددهی همراه با آب آبیاری (کود آبیاری):

کود آبیاری عبارت است از افزودن کود به آب آبیاری به منظور تأمین همزمان آب و عناصر غذایی موردنیاز گیاه. از فواید کود آبیاری می‌توان به امکان به‌کارگیری مقدار موردنیاز کود با کمترین تلفات و بهترین زمان در طی دوره رشد گیاه اشاره کرد. در این روش، عناصر غذایی به‌صورت یکنواخت در منطقه پراکنش ریشه‌ها پخش می‌گردد که این امر سبب افزایش کارایی و کاهش مصرف کود می‌شود. کاهش هزینه‌های تولید، کاهش آبشویی کود از منطقه ریشه و کاهش آلودگی آب‌های زیر زمینی از دیگر محاسن مصرف کود با سیستم آبیاری قطره‌ای است (شکل 39).

روش کوددهی مایع

برای توزیع کود اوره در مزرعه ابتدا می‌بایست کود را بصورت محلول در آورده و به همراه آب آبیاری به زراعت بدهیم که از مزایای این روش، توزیع یکنواخت کود در سطح مزرعه و عدم انیز به ماشین‌های کودپاشی و همچنین جلوگیری از تردد بی‌رویه دستگاه‌ها در مزرعه می‌باشد.

3- کوددهی به روش نواری:

در این روش، کود به‌صورت نواری به عرض 5- 2 سانتی‌متر در یک یا دو سمت ردیف‌های کاشت بذر قرار می‌گیرد نوار کود به فاصله 3 تا 10 سانتی‌متر از بذر و 5 تا 8 سانتی‌متر در زیر بذر کاشته یا ریخته می‌شود. این روش کوددهی بیشتر در کاشت‌های ردیفی و خطی به‌ کار می‌رود. با استفاده از ماشین مرکب کود و بذرکار، همزمان با بذرکاری (ردیف‌کار) یا بذرریزی (خطی‌کار) کود توصیه‌شده نیز به‌صورت نواری به مقدار قابل تنظیم کاشته می‌شود (شکل 40). به این ترتیب با استفاده از کارنده‌های با قابلیت کودکاری، کود در موقعیت مناسب و قابل جذب برای گیاه قرار می‌گیرد. لذا کارایی مصرف کود به این روش بالاتر بوده و سودمندی آن بیشتر است.

ماشینهای کودپاش و کودکار

منظور از کوددهی، در دسترس قراردادن عناصر غذایی موردنیاز گیاه در طول دوره رشد است و به ماشین‌هایی که کود را در موقعیت مناسب و قابل جذب برای گیاه قرار می‌دهند؛ ماشین‌های کودکار می‌گویند. کودها به اشکال جامد، مایع و گاز تولید می‌شوند؛ به همین منظور، بر حسب نوع گیاه و شکل کود، انواع مختلفی از ماشین‌های کوددهی ساخته شده‌اند. این ماشین‌ها کود را به روش‌های زیر پخش و یا در خاک قرار می‌دهند:

الف) پخش کردن:

این ماشین‌ها، کودهای جامد یا مایع را روی سطح خاک پخش کرده و در صورت نیاز با سایر ادوات (مانند پنجه یا دیسک) کود را زیر خاک می‌کنند.

ب) قراردادن (جایگذاری):

برخی دستگاه‌ها، هم زمان با کاشت بذر، کود را نیز در داخل خاک قرار می‌دهند؛ در این حالت کود با فاصلة چند سانتی‌متری در کنار یا زیر بذر قرار می‌گیرد. معمولاً برای کودهای دامی از دستگاه کودپاش و مایع‌پاش و برای کودهای شیمیایی از دستگاه‌های کودپاش دورانی (سانتریفیوژ)، کودکار- بذرکار، کودکار- فاروئر استفاده می‌شود. که در ادامه توضیح داده میشود.

کودکارهای مرحله داشت (کولتیواتورهای کودکار)

این دستگاه برای انجام همزمان عملیات سله‌شکنی، کودکاری، خاک‌دهی پای بوته کاربرد دارد؛ ضمن اینکه با این عملیات بخش بزرگی از علف‌های هرز کنترل می‌شوند. این ماشین مرکب، به ویژه از نوع پنجه‌ای غلطان آن یکی از مهم‌ترین و کارآمدترین ماشین‌های داشت در اغلب زراعت‌های با کاشت ردیفی مانند ذرت، چغندرقند، سویا، آفتابگردان، حبوبات، پنبه، نیشکر، سیب‌زمینی و غیره می‌باشد. مقدار مصرف کود، عمق کاشت، فواصل کاشت در این دستگاه قابل تنظیم می‌باشد. این دستگاه به‌صورت 4 تا 1 ردیفه ساخته شده که در کشور ما اغلب از نوع 4 ردیفه آن استفاده می‌شود (شکل 41)

4- کوددهی به روش محلول‌پاشی (تغذیه برگی):

محلول‌پاشی روی گیاهان که اصطلاحاً تغذیه برگی نامیده می‌شود، در برخی موارد از مصرف کود در خاک بهتر و مفیدتر است. محلول‌پاشی عمدتاً در زمانی که شرایط خاک نامناسب باشد و همچنین به منظور برطرف‌کردن سریع علایم کمبود، روی گیاه انجام می‌شود. این روش بیشتر در مورد کودهای کم مصرف کاربرد دارد. به این منظور کود را در آب حل نموده، سپس با محلول‌پاش‌ها (سمپاش‌ها) روی برگ‌ها می‌پاشند (شکل 42). عناصری مانند نیتروژن، آهن، منگنز، روی و مس از طریق برگ به‌راحتی جذب می‌شوند.

معایب روش محلول‌پاشی عناصر غذایی

- در شرایط محیطی مناسب (باد، باران، دما و ...) باید انجام گیرد.
- تمام نیاز گیاه را نمی‌توان از طریق محلول‌پاشی تأمین کرد.
- اگر غلظت عنصر غذایی بالا باشد گیاه‌سوزی پیش خواهد آمد.

محلول‌پاش‌ها (سمپاش‌ها):

برای محلول‌پاشی به‌طور عمومی از سمپاش‌ها استفاده می‌شود. ساختمان سمپاش‌ها بسته به ساده یا پیشرفته‌بودن، شامل یک مخزن، همزن، شیر تنظیم فشار یا سوپاپ اطمینان، فشارسنج، پمپ، صافی‌ها، لوله‌های فلزی و لاستیکی، سوپاپ یا شیرهای کنترل جریان محلول، نازل‌ها یا افشانک‌ها و لانس می‌باشد. سمپاش‌ها در اندازه‌ها و ابعاد مختلف ساخته می‌شوند. در سطوح کوچک از سمپاش‌های دستی و پشتی (موتوری و غیرموتوری) استفاده می‌شود (شکل 43). در زراعت‌های وسیع از انواع سمپاش‌های چرخ‌دار و سمپاش‌های تراکتوری استفاده می‌گردد (کار با سمپاش‌های پشت تراکتوری را در پودمان بعدی خواهید آموخت).

نحوه واسنجی (کالیبراسیون) سم‌پاش‌های پشتی:

تعیین میزان محلولی که توسط سمپاش در یک واحد سطح مشخص (20 متر مربع) پخش می‌شود را واسنجی یا کالیبره‌کردن سمپاش گویند.

برای واسنجی سمپاش‌ها مقداری آب در مخزن سمپاش ریخته و با استفاده از رابطه زیر میزان پاشش محلول در واحد سطح به دست می‌آید. عواملی مانند سرعت حرکت، نوع نازل و میزان فشار داخل مخزن در مقدار پاشش، موثر هستند.

عرض کار سم‌پاشی × مسافت سم‌پاشی‌شده  $\div$ مقدار آب مصرفی در آزمایش × 10000 = میزان محلول مصرفی در هکتار

نحوه تهیه محلول کودی و نکات فنی و ایمنی در محلول‌پاشی

1- در زمان محلول‌پاشی کیفیت آب مصرفی بسیار حائز اهمیت است. از آب شور و pH بالا در محلول‌پاشی استفاده نکنید.
2- مرحله رشدی گیاه در زمان محلول‌پاشی بسیار مهم است. در مرحله اوج گلدهی و زمان تلقیح، از محلول‌پاشی بپرهیزید.
3- حتماً محلول آماده شده را قبل از اضافه‌کردن به مخزن سم‌پاش، از صافی عبور دهید تا ناخالصی‌های آن جدا گردد.
4- جهت آماده‌سازی محلول کودی، ابتدا محلول را در ظرفی جداگانه درست کرده، سپس مخزن سمپاش را تا نصف با آب پر کنید، بعد محلول را داخل مخزن ریخته و به صورت یکنواخت هم بزنید. در آخر آب باقیمانده را به مخزن اضافه نمایید و دوباره محلول را هم بزنید(شکل 44).

5- به منظور کارایی بهتر محلول‌پاشی، از مویان (سورفکتانت) یا مایع ظرفشویی 0/5 در هزار استفاده کنید؛ زیرا این مواد باعث می‌شود سطح تماس و چسبندگی ذرات کود با برگ بیشتر شده و میزان جذب برگی افزایش یابد.

6- هر چقدر قطرات محلول قرار گرفته روی برگ، کوچک‌تر باشد، جذب آن آسان‌تر خواهد بود.
7- حملول‌پاشی در صبح زود یا هنگام غروب که دمای هوا پایین و شدت تابش نور خورشید کم است؛ انجام گیرد تا تبخیر آب کاهش و محلول فرصت جذب داشته باشد (دمای حدود 20 درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی 70 درصد مناسب است).
8- هنگام محلول‌پاشی سرعت وزش باد باید حداقل باشد؛ زیرا سرعت زیاد باد هدررفتن کود را افزایش می‌دهد.
9- محلول‌پاشی باید چند روز پس از آبیاری صورت پذیرد. پس از محلول‌پاشی از شستشوی سطح برگ خودداری کنید) آبیاری یا بارندگی اثر محلول‌پاشی را کم یا خنثی خواهد کرد).
10- محلول‌پاشی عناصر کم مصرف پس از بکارگیری عناصر پرمصرف انجام شود.
11- محلول‌پاشی در گیاهان پهن برگ مؤثرتر است.
12- در محلول‌پاشی باید سعی در آغشته‌سازی حداکثری برگ با تاج گیاه گردد.
13- چنانچه مجبور به محلول‌پاشی چند نوع کود به‌صورت همزمان هستید، قبل از اختلاط کودها با یکدیگر از کارشناسان مشورت بگیرید.