درسنامه آموزشی پرورش و تولید غلات و گیاهان صنعتی کلاس دوازدهم امور زراعی

در این پودمان متناسب با آنچه در سه پودمان پرورش غلات، پرورش گیاهان غده‌ای و پرورش گیاهان روغنی، انتخاب و کشت نموده‌اید. برداشت همان گیاهان آموزش داده می‌شود و مورد ارزشیابی قرار خواهد گرفت. (یک گیاه از غلات، یک گیاه از نباتات غده‌ای و یکی هم از گیاهان روغنی)

برداشت گیاهان زراعی (غلات و گیاهان صنعتی)

آیا می‌دانید که ...؟

1- به‌طور کلی در گیاهان دو نوع رسیدگی (فیزیولوژیکی و رسیدگی تجاری یا اقتصادی) وجود دارد.
2- بسیاری از گیاهان زراعی مانند غلات پس از رسیدگی فیزیولوژیکی برداشت می‌شوند و برخی دیگر مانند چغندرقند پیش از رسیدگی فیزیولوژیکی یعنی در زمانی که بازارپسندی بهتری دارند برداشت می‌شوند (رسیدگی تجاری).
3- همه بذرهای مربوط به گیاه همزمانی رسیدگی ندارند.
4- گیاهان مختلف دارای ماشین‌های برداشت مختلف هستند.
5- می‌توان غلات ریزدانه را با یک نوع ماشین برداشت نمود.
6- برداشت زودهنگام سبب کاهش کیفیت برخی محصولات و برداشت دیرهنگام سبب کاهش عملکرد می‌شود.

برداشت غلات و گیاهان صنعتی با توجه به امکانات و شرایط معمولاً به دو روش زیر انجام می‌شود:

1- برداشت چند مرحله‌ای با ماشین‌های مختلف برداشت
2- برداشت یک مرحله‌ای با کمباین

برداشت غلات

برداشت با ماشین‌های مختلف در چند مرحله

در این روش عملیات درو، جمع‌آوری، خرمن‌کوبی و جداسازی کاه و دانه با ماشین‌های ویژه به‌طور جداگانه انجام می‌شود.

برای درو غلات از ماشین درو بسته‌بند غلات(موربایندر ) (Mower Binder) استفاده می‌شود (شکل 1). این دستگاه به وسیله دستگاه نخ‌بندی، غلات دروشده را به همان حالت که خوشه‌ها به سمت بالا قرار دارند، دسته‌بندی و با نخ گره می‌زند. سپس به سمت عقب دستگاه رها می‌کند.

پس از جمع‌آوری محصول دروشده در خرمن گاه با استفاده از ماشینی به نام خرمن‌کوب محصول کوبیده و بوجاری می‌شود. (شکل 2)

برداشت تک مرحله‌ای غلات با کمباین

در این روش کمباین همه عملیات‌های درو، کوبیدن، جداکردن دانه از خوشه، تمیزکردن دانه‌ها و انتقال دانه‌های تمیزشده به مخزن یا کیسه را به‌صورت یکجا و همزمان انجام می‌دهد. (شکل 3)

مهم‌ترین تنظیماتی که راننده کمباین هنگام برداشت باید انجام دهد عبارت‌اند از:

تنظیمات مربوط به واحد برش و تغذیه:

شامل تنظیم ارتفاع برش، ترازبودن هد (پلاتفرم)، تنظیم موقعیت پروانه چرخ و فلک و تنظیم سرعت پروانه چرخ و فلک است.

تنظیمات مربوط به واحد کوبنده:

دو عامل مهم فاصله کوبنده و ضد کوبنده و سرعت کوبنده نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

تنظیمات مربوط به واحد تمیزکننده شامل تنظیم باد پنکه به منظور جداکردن دانه و کاه اهمیت دارد. در صورتی که شدت جریان باد زیاد باشد، مقداری از دانه‌ها به داخل کاه رانده می‌شود و در صورتی که سرعت جریان باد کمتر باشد مقداری کاه در دانه‌های تمیز شده وجود دارد.

برداشت گندم و جو

زمان برداشت:

برداشت گندم باید زمانی اتفاق بیفتد که دانه کاملاً رشد فیزیولوژیک خود را کرده و اصطلاحاً رسیده باشد. در این مرحله دانه به حداکثر اندازه و وزن ماده خشک خود رسیده است و دیگر بر وزن خشک آن افزوده نمی‌شود. علائم رسیدگی فیزیولوژیک در گیاهان مختلف متفاوت است و برای گندم و جو، زردشدن پایه سنبله یا خوشه می‌باشد.

برداشت مکانیزه گندم توسط کمباین تا زمانی که رطوبت دانه به 14 تا 15 درصد نرسیده به تعویق می‌افتد که بسته به شرایط جوی، مدت زمان آن بین 4 تا 6 هفته پس از رسیدن فیزیولوژیک گیاه است. کشاورزان این زمان را با مالیدن خوشه بین دو دست خود و جداشدن سریع دانه‌ها از خوشه تشخیص می‌دهند.

الف) روش چند مرحله‌ای

در این روش به دلایل مختلف مانند مساحت‌های کم مزرعه، کاشت مناطق ناهموار، ناکافی‌بودن تعداد کمباین‌ها در منطقه و جمع‌آوری کاه گندم و جو، مزرعه گندم و جو ابتدا با دروگر دسته‌بند برداشت شده و در مرحله بعد دسته‌های برداشت‌ شده را با تریلر تراکتور جمع‌آوری و به خرمن گاه انتقال می‌دهند. زمین خرمن‌گاه بایستی سفت و محکم باشد.

در مرحله بعد با استفاده از خرمن‌کوب محصول گندم یا جو را کوبیده و دانه‌ها را از کاه جدا می‌نمایند. (شکل 5)

ب) روش تک مرحله‌ای

در این روش با استفاده از کمباین مخصوص گندم و جو عملیات برداشت انجام می‌شود (شکل 6). ارتفاع برش بر اساس شرایط مزرعه و ناهمواری‌های موجود در زمین می‌باشد. معمولاً کمباین‌های غلات دارای انبار هستند که پس از پرشدن در تریلی یا کامیون حمل تخلیه می‌گردد. مهم‌ترین مزیت کمباین سرعت عمل آن است.

برای آنکه کار با کمباین عملی باشد محصول بایستی خشک باشد و میزان رطوبت آن به 14 درصد رسیده باشد. اگر رطوبت ساقه زیاد باشد عمل جداسازی به خوبی انجام نمی‌شود و اگر رطوبت خیلی کم باشد شکستگی دانه‌ها افزایش می‌یابد.

برداشت برنج

زمان برداشت برنج:

نشانه‌های رسیدگی فیزیولوژیکی در گیاهان مختلف متفاوت است. از نظر تئوری، رسیدن فیزیولوژیکی در غلات و برنج زمانی است که گلوی سنبله زرد شده باشد. در این زمان آب و موادغذایی به سنبله نمی‌رسد و دیگر به وزن خشک دانه اضافه نمی‌شود. دانه در مرحله خمیری سفت بوده و دارای حدود 40 درصد رطوبت است و از آن زمان به بعد رطوبت دانه کم می‌شود تا به تعادل با محیط برسد. درصد رطوبت در سنبلچه‌های سنبله برنج از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. همزمانی رسیدگی دانه در سنبلچه‌ها در تعیین زمان برداشت اهمیت دارد و بایستی در مزرعه مورد بررسی قرار گیرد. درصد رطوبت شلتوک در زمان برداشت باید بین 16 تا 18 درصد باشد. از نظر عملی، برداشت برنج زمانی انجام می‌شود که بیش از 90 درصد شالی‌ها (شلتوک‌ها) زرد شده و فقط بخش کوچکی در قسمت پایه خوشه‌ها سبز باشند. انتهای خوشه در زمان برداشت بایستی کاملاً زرد شده باشد. در ارقام مختلف برنج، فاصله بین زمان خوشه‌دهی و زمان رسیدگی عدد تقریباً ثابتی است. این زمان برای رقم محلی طارم حداکثر 30 روز و برای ارقام پر محصول 35 روز پس از خوشه‌دهی در مزرعه می‌باشد. برداشت دیر سبب ریزش دانه، شکستگی و بندبندشدن دانه و کاهش عطر، طعم، بو و مزه برنج و کم رنگ‌شدن دانه‌ها می‌شود.

روش برداشت:

برداشت برنج به دو صورت دستی و مکانیزه صورت می‌گیرد. در برداشت دستی شالی با داس درو شده و داخل مزرعه قرار می‌گیرد (شکل 7). در صورتی که هوا آفتابی باشد روز بعد می‌توان شالی‌ها را خرمن‌کوبی نمود. در صورتی‌که هوا ابری باشد بهتر است شالی دو روز هوادهی شده، سپس خرمن‌کوبی انجام گیرد. در برداشت با دست، چنانچه بارندگی صورت گیرد و بارندگی ادامه‌دار باشد، سبب کاهش کیفیت محصول شالی می‌شود. برای نمونه، دانه‌ها بدرنگ شده و اصطلاحا خال‌دار می‌شوند. در این زمان جوانه‌زنی شلتوک روی خوشه نیز اتفاق خواهد افتاد.

برای برداشت دستی شالی در یک هکتار، 10 تا 15 کارگر در روز نیاز است.

برداشت مکانیزه

یکی از نکات مهم در برداشت برنج مناسب‌بودن مزرعه شالیزار برای ورود کمباین به مزرعه است. شرط اساسی برای ورود کمباین، داشتن زهکش مناسب و نبودن ناهمواری‌ها است تا بتوان بعد از رسیدن محصول در کمترین زمان (حدود 10 روز) مزرعه را خشک کرد و ماشین‌های برداشت به‌راحتی در آن حرکت کرده و کار انجام دهند. برداشت مکانیزه به دو صورت انجام می‌گیرد:

1- توسط دروگرها 2- توسط کمباین مخصوص برنج

دروگرها:

دروگرها معمولاً از پایین ساقه را درو می‌کنند و شالی‌های دروشده را به‌صورت نواری بر روی زمین قرار می‌دهند (شکل 8). در صورت آفتابی‌بودن می‌توان روز بعد شالی‌های دروشده را جمع‌آوری و خرمن‌کوبی کرد.

مزایای استفاده از دروگرها:

سرعت بالایی دارد، برای مثال، در یک روز یک فرد با دروگر می‌تواند 2 هکتار را درو کند. دوم اینکه کاه و کلش بیشتری از این طریق حاصل خواهد شد. سوم اینکه در مقایسه با روش دستی چون ساقه از پایین بریده می‌شود سبب نابودی تعدادی از لاروهای کرم ساقه‌خوار برنج در زمان خرمن‌کوبی می‌شود.

معایب استفاده از دروگرها:

برداشت مزارعی که دچار ورس شده‌اند (خوابیده) غیرممکن است. دوم اینکه به علت برداشت بلندتر ساقه در مقایسه با دروی دستی، عملیات خرمن‌کوبی طولانی‌تر خواهد شد و سوم اینکه اگر هوا بارانی شود در مقایسه با روش دستی مشکل بیشتری خواهیم داشت، چون ممکن است خوشه‌ها با سطح زمین تماس حاصل کنند.

کمباین مخصوص برنج:

کمباین‌های مخصوص برنج معمولاً دارای چرخ شنی هستند که در اراضی خشک نشده هم می‌توانند برداشت و خرمن‌کوبی را انجام دهند. کمباین چون همزمان درو و خرمن‌کوبی را انجام می‌دهد کارایی بیشتری از دروگرها دارد. بسته به شرایط حداقل یک هکتار و حداکثر 3 هکتار را در روز درو و خرمن‌کوبی می‌کند. (شکل 9)

معایب استفاده از کمباین:

به علت رطوبت بالا (20 درصد) در زمان برداشت، شلتوک باید بلافاصله به کارخانه شالیکوبی حمل شود تا وارد دستگاه خشک‌کن شده و محصول خشک شود.

روش دیگر، درو محصول با ماشین است که بعد از کاهش رطوبت، خرمن‌کوبی با کمباین انجام می‌شود و محصول برداشت‌شده احتیاج به خشک‌کردن شلتوک ندارد، ولی هزینه برداشت بیشتر از هزینه برداشت مستقیم است.

برداشت ذرت دانه‌ای

زمان برداشت

بعد از رسیدن فیزیولوژیکی ذرت (تشکیل لایه سیاه در محل اتصال دانه به چوب بلال) انتقال آب و موادغذایی به دانه قطع می‌گردد (شکل 10). در این حالت دانه دارای 45 تا 50 درصد رطوبت است. در این مرحله ذرت آماده برداشت نیست و دارای مقدار زیادی رطوبت است. در واقع بهترین زمان برداشت ذرت دانه‌ای زمانی است که دانه‌ها سفت و رطوبت آن به 18 تا 22 درصد رسیده باشد.

برداشت ذرت دانه‌ای به دو روش سنتی (دستی) و مکانیزه انجام می‌شود.

در روش سنتی یا دستی بلال‌ها در مرحله‌ای که دانه دارای رطوبت 20 تا 25 درصد باشد برداشت می‌گردد.

برداشت به روش سنتی:

در صورتی که دانه دارای رطوبت 25 تا 40 درصد باشد و زارع به دلایل مختلف مانند احتمال وقوع بارندگی، سرد بودن هوا، مساحت کم مزرعه، ناکافی‌بودن تجربه و یا نبود کمباین، برداشت را به روش دستی انجام می‌دهد (شکل 11). در این روش چنانچه دانه را بین ناخن‌ها قرار داده و فشار دهیم شیره دانه از آن خارج نشود، بلال برداشت می‌شود و بعد از جداکردن برگ‌های روی بلال، بلال لخت روی پلاستیک یا پارچه در زیر آفتاب خشک می‌شوند.

رطوبت بالا در این شرایط احتمال کپک‌زدگی را افزایش می‌دهد و برای جلوگیری از این شرایط بایستی روزانه یک یا دو بار زیر و رو شوند تا رطوبت زیرین نیز تبخیر گردد. توده بلال‌ها در این شرایط روی هم انباشته نشوند زیرا مانع رسیدن گرما و جریان هوا به بلال‌های زیر توده می‌شود.

برداشت مکانیزه

در روش مکانیزه برای برداشت ذرت دانه‌ای زمانی که برگ‌ها به تدریج زرد شده و غلاف‌های روی بلال شروع به خشک‌شدن نمایند می‌توان اقدام به برداشت نمود. از نظر ظاهری زمانی که 60 تا 80 درصد از غلاف‌های بلال خشک‌شده باشند حتی اگر ساقه‌ها و برگ‌ها سبز باشند می‌توان برداشت را شروع نمود. رطوبت زمان برداشت بر کیفیت دانه نقش مهمی دارد. بنابر این میزان رطوبت دانه هنگام برداشت بایستی زیر 30 درصد و حدود 22- 18 درصد باشد.

امروزه برای برداشت ذرت دانه‌ای از کمباین‌های (دارای هد مخصوص ذرت استفاده می‌کنند. (شکل 12) و کمباین بلال را از ساقه جدا و پس از جداسازی غلاف‌های روی بلال دانه را نیز از بلال جدا می‌کند.

برای آنکه ذرت برداشت‌شده قابل نگهداری در انبار باشد باید رطوبت دانه‌ها با استفاده از دستگاه‌های خشک‌کن به حداکثر 14 درصد برسد در صورتی‌که دانه در رطوبت بالاتر از 14 درصد انبار شود فاسد خواهد شد.

برداشت گیاهان روغنی

برداشت کلزا

تاریخ برداشت:

رسیدگی فیزیولوژیک کلزا هنگامی رخ می‌دهد که ساقه اصلی و شاخه‌های فرعی به رنگ کاهی، میوه‌ها زرد قهوه‌ای و دانه‌ها در درون میوه به رنگ قهوه‌ای تیره یا سیاه دیده شوند. دو تا سه روز پس از رسیدگی فیزیولوژیکی روغن به بالاترین میزان خود می‌رسد.

انتخاب زمان و نحوه برداشت تأثیر زیادی بر عملکرد و کیفیت دانه کلزا دارد. از آنجا که کلیه دانه‌های یک بوته کلزا هم زمان نمی‌رسند، برداشت زودهنگام سبب می‌شود مقدار زیادی از دانه‌ها نارس برداشت شوند. در این وضعیت میزان و کیفیت روغن کاهش می‌یابد و برداشت دیر هنگام به هردلیلی سبب خشک‌شدن بیش از اندازه غلاف‌ها و ریزش آنها در مزرعه و کاهش عملکرد دانه می‌گردد.

رسیدن میوه‌ها، ابتدا در گل آذین ساقه اصلی و از قسمت پایین ساقه شروع شده، به سمت بالا گسترش می‌یابد، بنابراین نمی‌توان صبر کرد تا بوته‌ها پیش از برداشت به حالت کاملاً رسیده و خشک درآیند اما با توجه به روش و تجهیزات برداشت با درنظر گرفتن موارد زیر می‌توان زمان برداشت را تعیین کرد.

برخی از ارقام دارای ریزش دانه هستند. در این ارقام زمان برداشت هنگامی است که غلاف‌ها به رنگ قهوه‌ای شده باشند. در این حالت بوته را برداشت می‌نمایند و در مکانی روی هم می‌ریزند و سپس خرمن‌کوبی می‌نمایند.

در ارقامی که ریزش وجود ندارد با خشک‌شدن غلاف‌ها و رسیدن رطوبت دانه‌ها به 8 درصد برداشت با کمباین غلات صورت می‌گیرد.

برداشت کلزا را می‌توان به دو روش دستی، با کف بُرها (غیرمستقیم) و برداشت با کمباین (مستقیم) انجام داد.

برداشت غیرمستقیم:

زمان مناسب دروی کلزا وقتی است که 40 تا 50 درصد خورجین‌های ساقه اصلی تغییر رنگ داده و رطوبت دانه‌ها به حدود 25 درصد برسد. در این روش پس از برداشت، بوته‌ها به مدت 3 تا 7 روز در شرایط مزرعه و در معرض آفتاب قرار می‌گیرند تا بذرهای سبز به رنگ تیره درآیند و پس از رسیدن رطوبت دانه به حدود 12 درصد، عملیات خرمن‌کوبی انجام شود.

برداشت مستقیم:

در این روش، وقتی 85 تا 90 درصد دانه‌های خورجین‌های ساقه اصلی و شاخه‌های اولیه به رنگ قهوه‌ای روشن یا تیره متمایل شدند (رطوبت دانه حداکثر 12 درصد است)، می‌توان محصول را با کمباین برداشت نمود. در این حالت، تنظیمات کمباین باید به درستی انجام شود. چرخ و فلک و هد کمباین تا حد ممکن باید در بالاترین سطح قرار گیرد، به طوری‌که خورجین‌های کلزا را از پشت به داخل کمباین هدایت کند و ساقه کمتری وارد کمباین شود. ارتفاع هلیس از کف پلاتفرم 12 تا 20 میلی‌متر و فواصل در طرفین باید کاملاً یکسان و دور استوانه کوبنده 800 تا 900 و سرعت فن 350 تا 450 دور در دقیقه تنظیم گردد. استفاده از هد مخصوص کلزا با تیغه برش عمودی در کاهش ریزش دانه بسیار مؤثر است.

برداشت آفتابگردان

برداشت آفتابگردان بعد از مرحله رسیدگی فیزیولوژیک صورت می‌گیرد. رسیدگی فیزیولوژیک زمانی است که پشت طبق زرد و براکته‌های اطراف آن قهوه‌ای شوند (شکل 16). در این مرحله رطوبت دانه حدود 30 تا 35 درصد و رطوبت طبق 70 درصد است. با استفاده از رطوبت‌سنج می‌توان در مراحل مختلف میزان رطوبت دانه را اندازه‌گیری کرد.

برداشت دستی در زمان رسیدگی فیزیولوژیک و به منظور کاهش خسارت پرندگان، کاهش ریزش دانه و یا به علت نداشتن کمباین صورت می‌گیرد.

در صورتی که طبق‌های آفتابگردان بعد از برداشت روی هم متراکم شوند به سرعت گرم شده و کپک می‌زنند، بنابراین در صورت برداشت دستی باید بلافاصله بعد از برداشت دانه‌ها را از طبق جدا کرد.

در مرحله رسیدگی فیزیولوژیک نمی‌توان با کمباین عملیات برداشت را انجام داد و لازم است رطوبت دانه به حدود 10 تا 15 درصد برسد که در این مرحله رنگ طبق‌ها قهوه‌ای می‌شوند. (شکل 19)

در شرایطی که محدودیت فصل وجود دارد به منظور سرعت‌دادن به خشک‌شدن شاخ و برگ و طبق از برخی مواد شیمیایی و علف‌کش (مانند پاراکوات) در مرحله رسیدگی فیزیولوژیک استفاده می‌شود. در این صورت می‌توان حدود 15 تا 20 روز برداشت را جلوتر انداخت.

برای برداشت با کمباین لازم است از هد مخصوص مجهز به سینی‌ها استفاده شود تا میزان ریزش در هنگام برداشت به کمترین مقدار برسد. (شکل 21)

خشک‌کردن دانه:

دانه‌های حاصل از برداشت لازم است قبل از انبارداری خشک شوند در غیر این صورت به سرعت کپک زده و کیفیت محصول تولید شده کاهش خواهد یافت. در شرایط سنتی خشک‌کردن دانه‌ها به روش پخش و جابه‌جایی پیوسته دانه‌ها در یک مکان مسطح انجام می‌شود. بسته به شرایط آب و هوایی خشک‌شدن دانه در مدت 3 تا 7 روز صورت می‌گیرد. برای سریع‌تر خشک‌شدن دانه‌ها می‌توان از خشک‌کن استفاده کرد. بهتر است درجه حرارت خشک‌کن برای دانه‌هایی که به مصرف روغن‌کشی می‌رسند 50 تا 60 درجه سلسیوس و برای دانه‌هایی که به عنوان بذر مورد استفاده قرار خواهند گرفت، کمتر از 40 درجه سلسیوس باشد (دمای بالاتر به جنین بذر صدمه می‌زند). در هنگام خشک‌کردن باید جریان هوا یکنواخت باشد چون سبب خشکی غیریکنواخت دانه‌ها شده و یا با جمع‌شدن کرک‌های جداشده از دانه در محیط خشک‌کن ممکن است سبب آتش‌سوزی شود.

انبارداری دانه آفتابگردان:

بهتر است آفتابگردان بلافاصله بعد از برداشت تحویل کارخانه روغن‌کشی یا محل خرید شود. در غیر این صورت خسارت آفات انباری و بیماری‌های قارچی می‌تواند فراوان باشد. سه عامل زمان، دما و رطوبت نقش اصلی را در انبارداری آفتابگردان دارند. با نگهداری طولانی مدت درصد جوانه‌زنی آفتابگردان کاهش می‌یابد و بسته به شرایط نگهداری بعد از 3 سال درصد جوانه‌زنی تا بیش از 50 درصد کاهش می‌یابد. برای نگهداری کوتاه مدت، رطوبت دانه باید کمتر از 10 درصد و دما کمتر از 5 درجه سلسیوس باشد.

برداشت سویا

زمان برداشت

رطوبت دانه در زمان برداشت، باید 13 تا 14 درصد باشد. برداشت دانه سویا با رطوبت بیش از 15 درصد سبب واردآمدن خسارت و مشکلات نگهداری خواهد شد و کمتر از 12 درصد سبب شکستن و ریزش دانه می‌شود.

هنگامی که 90 درصد غلاف‌های سویا به رنگ قهوه‌ای مایل به زرد باشند، حداکثر 10 تا 15 روز بسته به شرایط منطقه کاشت، زمان لازم است تا مزرعه به‌صورت مکانیزه قابل برداشت شود.

در صورتی که خطر ریزش نیام‌ها وجود داشته باشد محصول را کمی زودتر و قبل از زرد و خشک‌شدن نیام، برداشت و در خرمن‌گاه جمع‌آوری می‌نمایند. در موقع برداشت نباید سویا را از ریشه کند و باید آن را با داس قطع نمود تا موقع خرمن‌کوبی به شن و خاک آلوده نشود.

برای استحصال روغن و کنجاله باکیفیت مطلوب کنترل عواملی مانند جلوگیری از واردشدن آسیب‌های رطوبتی و حرارتی به دانه، کنترل زمان انبارداری بررسی و مورد توجه ویژه قرار گیرد. در صورت بالابودن رطوبت باید میزان رطوبت دانه را قبل از انتقال به انبار با استفاده از هوادهی کاهش داد.

برداشت گیاهان غده‌ای

برداشت سیب‌زمینی

سرزنی سیب‌زمینی

یکی از مشکلات انبارداری سیب‌زمینی، راه یافتن برخی از غده‌های نارس است که معمولاً هم آمادگی لازم برای آلوده‌شدن به بیماری‌ها را دارد و هم به دلیل تنفس بالا باعث ایجاد گرما و رطوبت در انبار می‌شود. برای جلوگیری از این مورد می‌توان آبیاری‌های آخر سیب‌زمینی را با تأخیر انجام داد (حدود 10 روز قبل از سرزنی) و حداقل 10 تا 15 روز قبل از برداشت نسبت به حذف اندام‌های هوایی گیاه اقدام کرد تا پوست غده شکل بگیرد. هنگامی که کمتر از 40 درصد از شاخ و برگ سیب‌زمینی در مزرعه به‌طور طبیعی زرد و خشک‌شده باشد برای سرزنی مناسب است. 

سرزنی به‌صورت مکانیکی با ماشین (شکل 24) و یا از طریق شیمیایی و با استفاده از علف‌کش‌ها انجام می‌شود. در صورت استفاده از علف‌کش باید توجه داشت رطوبت خاک در حد ظرفیت مزرعه باشد و هوا گرم نباشد. در غیر این صورت ممکن است غده‌ها در محل اتصال به استولون سیاه شوند.

پس از سرزنی حدود 2 تا 3 هفته تا برداشت محصول، زمان لازم است تا غده‌ها فرصت کافی برای پوست‌گیری داشته باشند و حساسیت آنها به پوسته پوسته‌شدن و خردشدن کاهش یابد. (شکل 25 «ب»)

در غده‌های رسیده، پوست غده با حداکثر فشار انگشت دست از غده جدا نمی‌شود و در غیر این صورت غده‌ها نارس است.

کنترل مزرعه در زمان برداشت

عواملی که میزان خسارات وارده به غده‌ها را هنگام برداشت کاهش می‌دهد:

- برداشت به موقع و تا حدودی دیرتر در مقایسه با برداشت زودهنگام
- سرعت مناسب دستگاه برداشت (با توجه به بافت، درجه حرارت، میزان آب خاک و نیز دمای غده و نوع رقم مورد کشت باید تنظیم شود).
- میزان آب و شادابی غده‌ها باید در حد مناسبی باشد.
- دمای غده‌ها باید در حد مناسبی باشد.
- بافت خاک و نوع آماده‌سازی آن طی مرحله کاشت تا برداشت اهمیت دارد.

برداشت سیب‌زمینی ممکن است با دستگاه‌های کششی که در عقب تراکتورها حرکت می‌کنند، انجام شود. در این حالت سیب‌زمینی‌ها پس از الک‌شدن خاک، بر روی زمین قرار می‌گیرند و سپس جمع‌آوری می‌شوند. (شکل 26)

در سطوح زیرکشت بزرگ و کشت و صنعت‌ها ممکن است از کمباین‌های برداشت استفاده شود که در این حالت محصول برداشت شده با وسیله نقلیه مجاور منتقل و یا در برخی از انواع پیشرفته‌تر در مخزن کمباین ذخیره می‌شود. (شکل 27)

کنترل پس از برداشت

همه ساله معمولاً مقداری از غده‌های سیب‌زمینی که در آخر فصل زراعی برداشت می‌شوند برای آنکه در سال آینده به عنوان بذر یا غده خوراکی مورد استفاده واقع شوند، لازم است به انبارها یا سردخانه‌هایی که به همین منظور تهیه شده‌اند منتقل شوند. نگهداری سیب‌زمینی به عنوان یک موجود زنده در چنین شرایطی اگر با توجه به اصول فنی دقیق انجام نشود تلفات و ضایعات فراوانی را در پی دارد. بر این اساس رعایت موارد زیر در کاهش میزان تلفات و ضایعات سیب‌زمینی در انبار و سردخانه مؤثر است.

ترمیم و آماده‌سازی غده‌ها برای انبارداری

در صورتی که فصل رشد و یا عوامل دیگر اجازه رسیدگی کامل غده را ندهد می‌توان رشد پوست و ترمیم بافت‌های سیب زمینی‌های برداشت شده را با دما و رطوبت مصنوعی (85 درصد) کامل کرد. در جدول (1) تعداد روز لازم برای فرایند ترمیم غده با توجه به دما نشان داده شده است.

جدول 1- تعداد روز لازم برای فرایند ترمیم غده با توجه به دمای به کار گرفته شده

دما (درجه سلسیوس)	پوست‌زایی جزئی	تشکیل پوست کامل	آغاز چوب پنبه‌ای شدن	کامل‌شدن مرحله چوب پنبه‌ای
5/2- 5	7-14	21-42	28	28-63
10	4	7-14	4-17	9-16
20	1-2	3-6	3-5	2-7

در دمای پایین (4 درجه سلسیوس) نشاسته موجود در غده به قند تبدیل و اصطلاحاً سیب‌زمینی شیرین می‌شود. چیپس تولیدی در این حالت به رنگ تیره در می‌آید و مناسب نیست. برای سیب‌زمینی‌های خوراکی در انتهای دوره انبارداری باید دما افزایش یابد تا قندها به نشاسته تبدیل شوند و برای سیب‌زمینی فرآوری شده باید دمای انبار در کل دوره 10- 7 درجه سلسیوس باشد.

شرایط لازم برای انبارداری سیب‌زمینی

پس از التیام زخم‌های موجود روی غده‌ها، باید در شرایط مناسب نگهداری شوند. غده‌ها به عنوان یک اندام زنده در شرایط نامناسب نگهداری می‌توانند دچار یخ‌زدگی (دمای پایین) و یا سبزشدن (دمای بالا) شوند. برخی از نکات که در انبارداری سیب‌زمینی باید به آن توجه کرد عبارت‌اند از:

1- ارتفاع گونی‌ها حداکثر 6-5 ردیف به شکل پارت چینی و با رعایت فاصله از دیوارها و پارت‌ها (شکل 29)
2- رعایت رطوبت نسبی 90-85 درصد
3- دمای مناسب انبارداری برای سیب‌زمینی‌های بذری 4-2 درجه سلسیوس، برای سیب‌زمینی‌های خوراکی
5- 4 درجه سلسیوس و برای سیب‌زمینی‌های با مصارف صنعتی 7 درجه سلسیوس است.
4- برای تهویه هر تن سیب‌زمینی در هر شبانه روز 5-4 متر مکعب هوا نیاز است.
5- برای سیب‌زمینی بذری نور غیرمستقیم و برای سیب‌زمینی خوراکی تاریکی لازم است.

برداشت چغندرقند

زمان برداشت

از لحاظ وضعیت ظاهری، در هنگام رسیدگی محصول معمولاً باید رنگ برگ‌های چغندرقند به‌صورت سبز مایل به زرد و حالت توقف رشد کلی مزرعه و پیری برگ‌های مسن و افتادگی تاج پوشش بوته‌ها مشخص باشد.

رسیدگی تکنولوژیکی زمانی اتفاق می‌افتد که غده‌ها دارای بیشترین درصد قند در زمان برداشت باشند.

شرایط برداشت چغندرقند:

در زمان برداشت چغندرقند، لازم است رطوبت خاک مزرعه در حد مناسب و به اصطلاح در حالت گاورو (کمتر از ظرفیت زراعی و بیشتر از نقطه پژمردگی) باشد به طوری‌که اگر خاک در زمان برداشت خشک باشد، موجب شکستگی ریشه از منطقه دم می‌شود و وجود رطوبت بیش از حد نیز موجب می‌شود تا خاک همراه ریشه به‌صورت گل (افُت خاک) افزایش یابد و همچنین موجب گِل‌کوب‌شدن خاک مزرعه و بروز مشکلات بعدی می‌شود. جهت برداشت صحیح و کاهش ضایعات برداشت، تنظیم دقیق ماشین‌های برداشت و همچنین دقت افراد و نیروهای کارگری درگیر در امر برداشت، با توجه به وضعیت مزرعه ضروری است.

پراکنش قند در قسمت‌های مختلف ریشه چغندرقند:

ریشه چغندرقند در زمان برداشت و تحویل به کارخانه قند بسته به روش سرزنی ریشه، ممکن است به حالت‌های مختلف شامل ریشه کامل، ریشه بدون سر و ریشه بدون سر و طوقه باشد. با توجه به پراکنش عیار قند در ریشه و ناخالصی‌ها در ناحیه طوقه (5 درصد) عملیات سرزنی لازم و ضروری می‌باشد. بیشترین میزان ناخالصی در ناحیه طوقه و دم مشاهده می‌شود. میزان درصد قند در ناحیه طوقه 7 تا 8 درصد است اما به دلیل وجود ناخالصی‌ها در همین ناحیه بایستی حذف گردد.

قسمت (طوقه + سر) بایستی به‌طور کامل حذف شود. اگرچه این قسمت دارای درصد قند بالایی است اما به دلیل ناخالصی‌ها و جلوگیری از کریستاله‌شدن قند بایستی حذف گردد.

روش‌های برداشت چغندر قند

چغندر قند به سه روش دستی، نیمه مکانیزه و مکانیزه برداشت می‌شود.

برداشت با وسایل دستی:

در زراعت‌های کرتی و غیرردیفی، معمولاً ریشه‌ها به وسیله بیل از خاک خارج می‌شوند، سپس آنها را در محلی از مزرعه به‌صورت کپه‌های کوچک جمع‌آوری کرده و با کاردهای مخصوص طوقه‌زنی را انجام می‌دهند و پس از پایان‌یافتن برداشت، به کارخانه قند حمل می‌کنند. در شرایط عادی، یک نفر کارگر در هشت ساعت کار با وسایل دستی به‌طور متوسط قادر خواهد بود یک تُن چغندرقند را از زمین کنده، سرزنی و بارگیری کند. یعنی برای برداشت یک هکتار چغندرقند 40 تُنی نیاز به 30 الی 40 نفر کارگر است.

برداشت با وسایل مکانیکی:

ماشین‌های مختلفی جهت برداشت چغندرقند ساخته شده است. برخی از آنها ریشه‌های چغندرقند را کاملاً از خاک خارج کرده و در مسیر خود باقی می‌گذارند و پس از آنکه ریشه و برگ‌های اضافی آنها به وسیله کارگران قطع شد، آنها را جمع‌آوری می‌کنند و به داخل کامیون می‌ریزند. برخی از وسایل مکانیکی، عملیات سرزنی را نیز انجام می‌دهند. این وسایل با کاردهای مخصوصی که دارند، ابتدا برگ‌ها و دمبرگ‌ها‌ را از محل اتصال به قسمت سر قطع می‌کنند (تاپر) و سپس توسط وسایل مکانیکی مخصوص خروج ریشه و یا وسایل و یا کمباین‌های مخصوص، ریشه را از زمین خارج می‌کنند. در زراعت‌های ردیفی این کار با چغندرکن‌های یک یا دو ردیفه انجام می‌شود (لیفتر) یک دستگاه چغندرکَن دو ردیفه در طول هشت ساعت کار متوسط، قادر است حدود سطح 3/5 هکتار زمین را برداشت کند.

برداشت با کمباین:

کمباین‌هایی که جهت برداشت چغندرقند به کار می‌روند، انواع مختلفی دارند. برخی از آنها ابتدا برگ‌ها را قطع و در مخزنی جمع‌آوری می‌کنند. عده‌ای دیگر، برگ‌ها را قطع و به‌صورت قطعات ریز در سطح زمین به‌طور یکنواخت پخش می‌کنند. بعضی از کمباین‌های برداشت چغندرقند پس از قطع برگ‌ها، ریشه‌ها را نیز خارج کرده و در روی زمین به‌صورت ردیفی باقی می‌گذارند. برخی دیگر، ریشه‌ها را در مخزنی جمع‌آوری می‌کنند و هنگامی که مخزن آن پر شد، آنها را در گوشه‌ای از مزرعه و یا داخل کامیون تخلیه می‌کنند. برخی از وسایل برداشت چغندرقند عملیات سرزدن و قطع برگ‌ها، برداشت ریشه و بارگیری را به‌طور کامل و یک جا انجام می‌دهند. (شکل 34)

نگهداری چغندرقند در سیلوی کنار مزرعه:

با توجه به اینکه ریشه چغندرقند اندامی ذخیره‌ای و زنده است، حالت مطلوب آن است که بلافاصله پس از برداشت از مزرعه به کارخانه قند تحویل و مصرف شود. در شرایطی که لازم به نگهداری ریشه چغندرقند در کنار مزرعه باشد، توصیه می‌شود ریشه‌های پوسیده از توده حذف شوند و تمیز در حالتی که کمترین ضربه و صدمه به آنها وارد شود، در محل مناسبی در کنار مزرعه نگهداری شوند. محل نگهداری باید با مقداری خاک از سطح زمین بلندتر باشد تا در هنگام بارندگی، آب در کف سیلو جمع نشود. ارتفاع توده چغندرقند حداکثر 1/5 تا 2 متر و عرض آن حدود 2 متر و طول آن بسته به مقدار ریشه و در صورت امکان در جهت شمالی جنوبی قرار داده می‌شود. جهت جلوگیری از یخ‌زدگی و همچنین کاهش تبخیر آب محتوی ریشه، لازم است روی سیلوی با لایه نازکی به ضخامت حدود 20 سانتی‌متر از کلش گندم یا بقایای اندام هوایی چغندرقند و یا کیسه پلاستیکی پوشانده شود. در ضمن، محل سیلوی کنار مزرعه بایستی تا حد امکان نزدیک جاده باشد که امکان بارگیری و حمل آن با کامیون به کارخانه قند فراهم باشد. توصیه می‌شود چغندرقند بعد از برداشت و قبل از سیلو، خاک‌گیری و توسط شیرآهک سه درصد آغشته شود.

برداشت پیاز

عملیات قبل از برداشت

شرایط برگ‌های پیاز یک شاخص خوب از رسیدگی و وضعیت عمومی سوخ پیاز است.

سوخ پیاز محل ذخیره و نگهداری موادغذایی در پیاز است که باید قبل از برداشت کاملاً رسیده باشد. زمانی این اتفاق می‌افتد که برگ‌های بالای سوخ‌ها خم شده و روی زمین می‌افتند. این علامت به عنوان یک راهنمای عملی برای کشاورزان است تا با بررسی و برداشت تعدادی نمونه از سوخ‌ها به‌طور دقیق‌تری از رسیدگی محصول برای برداشت آگاه شوند؛ و زمانی که تعداد بوته‌های خوابیده در مزرعه به 70 تا 80 درصد کل بوته‌ها رسید، محصول آماده برداشت خواهد بود. برداشت می‌تواند زودتر از زمانی که 50 تا 80 درصد از بوته افتاده باشد هم انجام گیرد اما در این زمان هنوز پیازها به خوبی پوست نگرفته و در زمان انبارداری و نگهداری پیازها دچار خسارت بیشتری می‌شوند.

در صورتی‌که بخواهیم زودتر از موقع برداشت کنیم معمولاً 14 تا 20 روز قبل از برداشت آبیاری را قطع می‌نمایند و یک هفته قبل از برداشت باید ساقه‌های هوایی را به‌وسیله تراکتور یا غلتک روی زمین خوابانید. این کار به نگهداری پیاز در زمان پس از برداشت و انبارداری کمک می‌نماید.

در صورت برداشت دستی، پیازها بین 3 تا 10 روز در سطح مزرعه رها می‌شوند و پس از آن به‌وسیله دست، قیچی یا ماشین مخصوص اقدام به قطع برگ‌ها و اندام هوایی می‌شود. در صورتی‌که امکان خشک‌کردن محصول به‌صورت طبیعی نباشد باید به‌صورت مصنوعی و با در معرض جریان هوای گرم قراردادن محصول به مدت 4 تا 8 روز (حداکثر تا دمای 30 درجه سلسیوس و رطوبت نسبی 60 تا 70 درصد به میزان 2 تا 2/5 متر مکعب در هر دقیقه) پیازها را خشک نمود. خشک‌کردن باید بلافاصله پس از برداشت و قبل از رفتن پیاز به خواب فیزیولوژیکی صورت پذیرد زیرا دمای 30 درجه سلسیوس موجب افزایش جوانه‌زنی پیازها می‌شود.

برداشت و حمل‌ونقل:

برداشت دستی معمول‌ترین و رایج‌ترین روش برداشت پیاز است که در این روش بیل یا چنگک را به زیر پیازها فروکرده و با اهرم‌کردن آن، پیاز را بدون خراشیدگی و زخمی‌شدن بیرون می‌کشند. در کشورهای توسعه‌یافته، به ویژه در مزارع بزرگ، برداشت پیاز به‌صورت مکانیکی است. در ایران هم برداشت دستی و هم مکانیزه به وسیله پیازکن یا سیب‌زمینی‌کن انجام می‌شود.

برداشت سوخ:

برگ‌های پیاز پس از رشد کافی سوخ‌ها پژمرده و گردن نرم و شاخ و برگ‌ها برروی زمین خم می‌شوند. وقتی که گردن حدود 50 تا 80 درصد بوته‌ها خم شد شاخ و برگ بقیه بوته‌ها را نیز می‌خوابانند. بعضی از پیازکاران قبل از برداشت سربرداری سوخ را انجام داده و سوخ را از خاک بیرون آورده و یا از زیر در محل ریشه آنها را قطع کرده و روی زمین قرار می‌گیرند. در مناطق گرم و خشک به منظور خشک‌کردن و کیورینگ (Curing) (آماده‌سازی) سوخ‌ها (یعنی سوخ خشک، پوست‌ها کامل و گردن بسته و تنگ شده)، آنها را در مزرعه 2 تا 3 روز نگهداری می‌کنند. باید مراقبت نمود در موقع برداشت سوخ‌ها در اثر باران و یا رطوبت خیس نشوند، چون رطوبت زمینه را برای رشد قارچ‌ها و پوسیدگی فراهم می‌کند. برای عرضه محصول به بازار و یا حمل به انبار، سوخ‌ها را در کیسه‌های توری یا سبدهای مشبک ریخته و حمل می‌نمایند.

انبارمانی پیاز:

انبارمانی در زمان فروش محصول پیاز برای آنکه کشاورز بتواند از درآمد منطقی برخوردار گردد اهمیت دارد. رقم‌های مختلف پیاز دارای دوره خواب سوخ و جوانه‌زنی متفاوتی هستند. بعضی ارقام دارای خاصیت انبارمانی طولانی 6 تا 7 ماه و بعضی دارای دوره خواب و جوانه‌زنی و در نتیجه انبارمانی کوتاه هستند. ارقام دارای انبارمانی کوتاه را باید در مدت کوتاهی پس از برداشت به بازار فرستاد تا قبل از کاهش وزن، جوانه‌زدن و یا پوسیدگی به مصرف‌کنندگان عرضه شود. ارقام دارای انبارمانی مناسب را در انبار نگهداری و در موقع مناسب‌بودن قیمت و نیاز به محصول می‌توان به بازار برای مصرف مستقیم و یا به کارخانه فراوری عرضه نمود. برای نگهداری محصول پیاز در انبار باید سوخ دارای پوست سالم، خشک، بدون زخم، آفت و بیماری باشد. سوخ پیاز را در مناطق سرد و معتدل در انبارهای معمولی در کیسه‌های توری و یا سبد مشبک بر روی پالت چوبی که امکان جریان هوا در بین آنها وجود داشته باشد به ارتفاع 2 تا 3 متر نیز می‌توان انبار نمود. برای نگهداری طولانی ارقام دارای انبارمانی مطلوب، سوخ پیاز را باید در دمای 15 درجه سلسیوس و رطوبت 60 تا 70 درصد نگهداری نمود.