درسنامه آموزشی پرورش و تولید غلات و گیاهان صنعتی کلاس دوازدهم امور زراعی

در این پودمان سه گیاه غده‌ای (سیب زمینی، چغندرقند و پیاز) آمده است که تنها پرورش یکی از این گیاهان ضرورت دارد. انتخاب گیاه موردنظر بر عهده هنرآموز و مسئولین هنرستان است که بر اساس آیش و تناوب توصیه شده برای هر منطقه و سیاست‌های کلان کشور صورت می‌گیرد.

پرورش سیب‌زمینی

آیا می‌دانید که ...؟

- سیب‌زمینی از نظر میزان مصرف در سطح جهان بعد از گندم و برنج در جایگاه سوم قرار دارد.
- میزان تولید آن در واحد سطح و زمان در مقایسه با سایر محصولات زراعی بالا است. متوسط عملکرد این محصول در جهان حدود 20 تن در هکتار است که در صورت تأمین شرایط مناسب تولید تا بیش از یکصد تن سیب‌زمینی در هکتار قابل برداشت است.
- سازگاری این گیاه به شرایط آب و هوایی مناطق مختلف دنیا به گونه‌ای است که هم اکنون در بیش از 140 کشور جهان، سیب‌زمینی تولید می‌شود.

اهمیت و ضرورت کشت سیب زمینی

غده سیب‌زمینی از نظر غذایی بسیار با ارزش بوده و دارای انواع ویتامین‌ها، مواد معدنی، اسیدهای آمینه، کارتنوئیدها و چربی است. (جدول 1)

بر اساس آخرین آمار وزارت جهاد کشاورزی در سال زراعی 94-1393، کل سطح زیر کشت سیب‌زمینی در ایران حدود 160 هزار هکتار و میزان تولید در کشور در این سال 5/14 میلیون تن بود. میانگین عملکرد سیب‌زمینی در کشت آبی سیب‌زمینی حدود 32 تن در هکتار بود.

شرایط محیطی مناسب رشد و نمو سیب‌زمینی

خاک

مناسب برای زراعت سیب‌زمینی، عموماً باید دارای درصد تخلخل بالا، حاصلخیز، تهویه و زهکشی خوب، کمی اسیدی (اسیدیته 5/6 تا 7) و بافت شنی لیمونی یا لومی باشد. حد آستانه تحمل شوری در خاک برای کشت سیب‌زمینی 2 دسی زیمنس بر متر است و به ازای هر واحد افزایش شوری، عملکرد حدود 25 درصد کاهش می‌یابد. (جدول 2)

سیب‌زمینی از لحاظ خصوصیات اکولوژیکی، انعطاف زیادی دارد اما در آب و هوای سرد و خشک، بهترین رشد را دارد. به همین دلیل، مناطق کوهستانی، بهترین نقاط رویش طبیعی این گیاه محسوب می‌شوند.

نور:

یکی از مهم‌ترین عوامل موردنیاز برای فتوسنتز و رشد گیاهان نور است. براین اساس میزان رشد تا حدود زیادی به مقدار تشعشع دریافت‌شده توسط گیاه بستگی دارد. به‌طور کلی در مزرعه سیب‌زمینی در طول دوره رشد گیاه، جذب تشعشع خورشیدی در چهار مرحله انجام می‌شود.

در فاز صفر یعنی مرحله کاشت تا سبزشدن، گیاه نوری را جذب نمی‌کند.

فاز دوم جذب تشعشع خورشیدی، دوره زمانی بین آغاز غده‌دهی و مرحله‌ای از رشد را شامل می‌شود که حدود 90 تا 100 درصد ماده خشک حاصل از فتوسنتز به‌طور روزانه به غده‌ها اختصاص می‌یابد.

طول فاز سوم با سرعت پیرشدن برگ‌ها و رسیدن به مرحله پایان رشد گیاه تعیین می‌شود.

بیشترین مقدار جذب تشعشع در سیب‌زمینی زمانی اتفاق می‌افتد که طول دوره زندگی گیاه با طول فصل رشد گیاه زراعی در منطقه هماهنگ باشد. در این رابطه کشاورزان با انتخاب رقم مناسب می‌توانند بین طول دوره رشد گیاه زراعی و طول فصل رشد در منطقه هماهنگی ایجاد کنند.

درجه حرارت:

سیب‌زمینی در مناطق و دوره‌های رشدی که میانگین روزانه درجه حرارت بالای 5 و کمتر از 21 درجه سلسیوس است به خوبی رشد می‌کند. درجه حرارت کمتر خطر سرما یا یخ‌زدگی را افزایش می‌دهد و درجه حرارت بالاتر موجب کاهش میزان انتقال مواد تولیدی گیاه به غده‌ها می‌شود.

سیب‌زمینی به‌طور کلی در درجات حرارت پایین‌تر، از رشد مطلوب‌تری برخوردار است و از این نگاه سرمادوست محسوب می‌شود. به همین دلیل در مناطق گرم مانند خوزستان کشت سیب‌زمینی در پا ییز و در مناطق سرد در بهار انجام می‌شود.

ویژگی‌های گیاه‌شناسی

سیب‌زمینی از نظر گیاه‌شناسی به خانواده سولاناسه (Solanaceae) تعلق دارد که در این خانواده، گیاهان مهم دیگری مانند گوجه فرنگی، بادمجان و فلفل نیز وجود دارند.

سیب‌زمینی گیاهی علفی و چندساله است، اما در کشاورزی به عنوان یک گیاه یکساله مورد کشت و کار قرار می‌گیرد. این گیاه دارای برگ‌های مرکب است و به عنوان یک گیاه سه کربنه دارای پتانسیل بالایی در تولید موادغذایی است. گل‌ها معمولاً تبدیل به میوه نمی‌شوند. غده‌های سیب‌زمینی از متورم شدن انتهای استولون‌ها (ساقه زیرزمینی) ایجاد می‌شوند. غده بذری (مادری) در ابتدای رشد وظیفه حمایت گیاه در تولید اندام‌های هوایی را به عهده دارد.

گیاهانی که از غده‌های بذری به وجود می‌آیند سیستمی از ریشه‌های جانبی افشان دارند که معمولاً به‌صورت گروه‌های سه تایی بر روی گره‌های ساقه زیرزمینی به وجود می‌آیند.

سیب‌زمینی دارای دو نوع ساقه است. یک نوع آن ساقه زیرزمینی که همان غده سیب‌زمینی است و از استولون‌های حاصل از گره‌های طوقه سیب‌زمینی منشأ می‌گیرند و تمام خصوصیات یک ساقه را دارا می‌باشند. نوع دوّم، ساقه‌های هوایی هستند که به رنگ سبز و دارای ساقه‌های با مقطع سه گوش و برگ‌های متناوب کنگره‌ای شکل مرکب هستند.

آماده‌سازی زمین برای کاشت سیب‌زمینی

عملیات آماده‌سازی زمین زراعی برای کشت سیب‌زمینی باید به گونه‌ای انجام شود که عمق مناسبی از خاک را برای نفوذ ریشه‌ها فراهم نماید و خاک آماده شده از قابلیت زهکشی و تخلخل کافی نیز برخوردار باشد. این خاک همچنین باید توانایی تأمین جایگاه مناسبی برای رشد و پرورش غده‌ها را داشته باشد زیرا محصول سیب‌زمینی یا همان غده‌ها درون خاک رشد نموده و پرورش می‌یابند.

سیب زمینی در مقایسه با بسیاری از گیاهان، سیستم ریشه‌ای ضعیفی دارد و به همین دلیل در صورتی که ریشه در لایه‌های نفوذناپذیر یا سخت قرار گیرد، عملکرد آن به شدت کاهش می‌یابد.

تهیه بستر کاشت سیب‌زمینی معمولاً باید در زمانی که رطوبت خاک در حدّ گاورو است انجام شود تا میزان کلوخه‌های تشکیل شده هنگام شخم زمین به کمترین مقدار برسد.

برای کشت سیب‌زمینی ابتدا زمین موردنظر را شخم می‌زنند و سپس با کمک دیسک کلوخه‌های ایجادشده را خرد می‌نمایند. عملیات کاشت نیز پس از ماله‌کشیدن زمین دیسک‌خورده توسط بذرکار سیب‌زمینی انجام می‌شود.

برای تعیین مقدار و نوع کودهای شیمیایی همواره باید از کارشناسان کمک گرفت، به همین منظور ابتدا باید از طریق نمونه‌برداری درست از خاک و ارسال به آزمایشگاه خاک و ارائه نتیجه آن به کارشناسان مربوطه دستورات و توصیه‌های کودی را برای کشت سیب‌زمینی در زمین موردنظر دریافت و به کار بست.

کاشت سیب‌زمینی

انتخاب بذر

دسترسی به بذر خوب و باکیفیت مناسب، یکی از مهم‌ترین نیازها برای تولید مناسب محصول سیب‌زمینی است. در کشور ما، استفاده از بذرهای اصلاح‌شده و مورد تأیید مؤسسات کنترل و گواهی بذر و یا اصلاح و تهیه نهال و بذر توصیه می‌شود. بدیهی است که استفاده از چنین بذری، گرچه هزینه‌های بیشتری در ابتدای کشت به تولیدکنندگان تحمیل خواهد کرد، امّا بسیاری از مشکلات ناشی از استفاده از بذرهای نامرغوب را کاهش می‌دهد و افزایش عملکرد نهایی، ضمن پوشش‌دادن هزینه‌های اولیه کشت، درآمد بهتری را برای کشاورزان تأمین خواهد نمود.

به‌طور کلی بذرهای خوب و باکیفیت بالا دارای برچسب مشخص‌کننده رقم بذری، رده یا کلاس بذر، سال تولید و نیز عنوان و مشخصات تولیدکننده یا محل تولید آن می‌باشند. البته در برخی موارد ممکن است علاوه بر آنچه گفته شد، اطلاعات بیشتری مانند سموم و دیگر مواد شیمیایی مورداستفاده برای ضدعفونی و یا نگهداری بهتر بذر در انبار بر روی برچسب آن بیان شده باشد.

با این حال زمانی که امکان دسترسی به بذر دارای گواهی مناسب فراهم نباشد، کشاورزان بایستی از توانایی‌های فنی و استانداردهای رعایت شده توسط تولیدکننده بذر سیب‌زمینی اطلاع پیدا نمایند و در صورتی که چنین امکانی نیز فراهم نباشد شایسته است از خرید و کاشت بذر بدون شناسنامه اجتناب شود؛ زیرا احتمال بروز خسارات فراوان ناشی از کشت این‌گونه بذرها وجود خواهد داشت.

عوامل مؤثر در انتخاب رقم سیب‌زمینی

نوع مصرف سیب‌زمینی:

از آنجا که سیب‌زمینی موارد استفاده متنوّع و فراوانی دارد، تاکنون با توجه به نوع مصرف آن، ارقام متفاوتی معرفی و روانه بازار شده است. بر این اساس استفاده از بذر مناسب با هدف از قبل تعیین‌شده مانند استفاده برای تولید چیپس، سرخ کرده و یا آب پز، از ضروریات تولید سیب‌زمینی به شمار می‌آید که لازم است در هنگام انتخاب بذر برای کشت، مورد توجه کشاورزان قرار داشته باشد.

اقلیم موردنظر برای کاشت سیب‌زمینی:

مشخصات اقلیمی منطقه از نظر طول فصل زراعی و وقوع اولین سرمای پائیزه، تاریخ آماده‌سازی زمین و کاشت مزرعه، نحوه آبیاری و دوره‌های زمانی اوج مصرف آب، آفات و بیماری‌های غالب منطقه، مدت زمان انبارمانی سیب‌زمینی در منطقه، ازجمله مواردی هستند که در تعیین رقم سیب‌زمینی مورد کشت دخالت دارند و لازم است مورد توجه کشاورزان قرار گیرند. بر این اساس تولیدکنندگان می‌توانند از ارقام مختلف سیب‌زمینی با دوره‌های رسیدگی متفاوت استفاده کنند. (جدول 4)

جدول 4- زمان رسیدگی و طول دوره رشد ارقام سیب‌زمینی

ردیف	طول دوره رشد (روز)	رسیدگی رقم
1	60-95	زودرس
2	95-125	نیمه زودرس
3	125-135	نیمه دیررس
4	135-145	دیررس
5	145<	خیلی دیررس

تاریخ کاشت مناسب

انتخاب تاریخ کاشت مناسب در میزان عملکرد نهایی محصول سیب‌زمینی و همچنین کیفیت آن نقش دارد. بر این اساس کشت سیب‌زمینی در زمان مناسبی که بتواند دمای مطلوب برای رشد جوانه‌های روی غده‌ها را تأمین نماید، اهمیت زیادی دارد. با این حال ارقام مختلف ممکن است در واکنش به تاریخ کاشت به‌طور یکسان و یکنواخت عمل نکنند.

زمانی که کشت سیب‌زمینی دیرتر از تاریخ مناسب کشت شود، عملکرد غده به دلیل کوتاه‌شدن طول دوره رشد، کاهش می‌یابد.

در هر منطقه و برای هر رقم ممکن است تاریخ کاشت مجزایی درنظر گرفته شود، زمان کاشت به آب و هوای محل، رقم سیب‌زمینی، نوع خاک، تناوب زراعی و تقاضای بازار بستگی دارد؛ اما با توجه به اینکه سیب‌زمینی محصول فصل خنک است می‌توان توصیه‌هایی در این زمینه ارائه کرد:

در استان‌های سردسیر (مشابه اردبیل) با توجه به نوع رقم استفاده شده تاریخ کاشت می‌تواند اردیبهشت و خرداد باشد.

در مناطق دارای زمستان ملایم (مشابه خوزستان) در اواخر پاییز و اوایل زمستان اقدام به کشت می‌کنند و در این صورت در بهار و قبل از گرم‌شدن هوا غده‌ها را از زمین خارج می‌کنند.

تاریخ کاشت

دیرهنگام: ممکن است باعث ایجاد اختلال در تناوب شود- برخورد زمان رسیدگی با سرمای پاییز و زمستان- افزایش عملکرد غیرقابل فروش و افت محصول

زودهنگام: احتمال برخورد زمان حجیم‌شدن غده‌ها با دمای بالا و افت محصول- توسعه برخی از آفات و بیماری‌ها- وقوع سرما در ابتدای فصل رشد و خسارت به محصول

آماده‌سازی غده برای کاشت سیب‌زمینی

حدود یک ماه قبل از کشت، کف انبار یا محل موردنظر تمیز شود و غده‌های بذری، حداکثر در دو لایه روی هم قرار داده شوند. درصورت وجود جوانه‌های طویل سفیدرنگ، غده‌های مربوطه حذف شوند. لازم است غده‌های بذری، برای تولید جوانه‌های قوی و محکم (به طول 2- 1 سانتی‌متر)، در معرض نور غیرمستقیم قرار گیرند. بدین منظور باید پوشش نورگیرهای انبار برداشته شود. در صورت امکان نورگیری وجود ندارد، می‌توان از لامپ‌های فلورسنت استفاده کرد. برای تنظیم درجه حرارت انبار (20- 15 درجه سلسیوس) با رطوبت نسبی 85 درصد، می‌توان از کتری آب و وسایل گرم‌کننده استفاده کرد تا ضمن تأمین درجه حرارت لازم، رطوبت نسبی انبار نیز تأمین شود. برای تأمین اکسیژن موردنیاز، تهویه انبار ضروری است. در طول این مدت، کلیه جوانه‌های موجود روی غده‌ها فعال و جوانه‌های رنگی قوی تولید می‌شود. برای مقاوم‌شدن جوانه‌ها و اجتناب از رشد بیش ازحد آنها، می‌توان شدت نور انبار را افزایش داد. درصورت درشت‌بودن غده‌های بذری، می‌توان با رعایت اصول صحیح بهداشتی، آنها را تقسیم کرد، به طوری که وزن هر قطعه بیش از 40 گرم و حداقل دارای دو چشم در هر قسمت باشد (شکل 6). به منظور جلوگیری از گسترش بیماری‌ها، چاقوی مورد استفاده باید کاملاً تیز و در هر نوبت برش، چاقو، استریل و یا توسط آب جوش، ضدعفونی شود. برش غده‌ها، از جوانه انتهایی به طرف استولون انجام می‌گیرد و در قسمت نزدیک به استولون، بدون جداکردن قطعات، غده‌های بذری، برش خورده و به مدت یک هفته، در درجه حرارت 20- 15 درجه سلسیوس و رطوبت نسبی 85 درصد قرار گیرند تا بافت چوب پنبه‌ای، روی سطوح بریده‌شده تشکیل شود. در موقع کاشت، قطعات بریده شده باید از هم جدا شوند. فن جوانه‌دار کردن در شرایط زیر به کار می‌رود:

1- مواردی که طول فصل رشد محدود باشد و بخواهیم از ارقام نسبتاً دیررس یا دیررس استفاده کنیم (زودرسی محصول).
2- یکنواختی رویش در ابتدای فصل رشد
3- فرار از خسارت شوری در اوایل رشد (حساس به شوری)
4- کاهش بیماری‌هایی مثل شانکر باکتریایی و رایزوکتونیا
5- صرفه‌جویی در آب مصرفی

مراحل رشد و نمو سیب‌زمینی

مراحل رشدی سیب‌زمینی به پنج مرحله تقسیم می‌شود. طول هر یک از این مراحل به شرایط اقلیمی، رقم و مدیریت زراعی مزرعه بستگی دارد. رشد سیب‌زمینی و زمان وقوع هر مرحله، در مدیریت عملیات زراعی مزرعه بسیار مهم است. شناخت کامل از مراحل رشد و نمو غده و اندام‌های هوایی سیب‌زمینی در شکل 7 نشان داده شده است. مجموع مراحل پنج‌گانه رشد سیب‌زمینی در کشور، به شرط رعایت تاریخ مناسب کاشت، حدود 120 تا 130 روز است ولی در برخی از مناطق کشت بهاره، ممکن است به 5 تا 6 ماه برسد.

1- مرحله رشد و توسعه جوانه‌ها:

در این مرحله که از رشد جوانه در چشم‌های غده آغاز و با آشکارشدن در سطح خاک پایان می‌یابد اندوخته غذایی غده، منبع تأمین انرژی برای رشد گیاه است. طول مدت این مرحله، با توجه به عواملی چون وضعیت فیزیولوژیکی غده‌ها، دمای خاک و هوا و تاریخ کشت متغیر است و در ارقام اصلی سیب‌زمینی کشور مانند آگریا و مارفونا (در شرایط نرمال کشت‌های بهاره)، حدود 20 تا 25 روز است. (شکل 8)

2- مرحله رشد علفی:

در این مرحله که از زمان سبزشدن گیاه آغاز می‌شود و در ابتدای غده‌زایی پایان می‌یابد، کلیه اندام‌های رویشی گیاه (برگ‌ها، انشعابات ساقه، ریشه‌ها و استولون) تشکیل می‌شوند. در کشت‌های بهاره، طول این مرحله، برای بیشتر رقم‌های سیب‌زمینی کشور حدود 30 تا 35 روز است. (شکل 9)

3- مرحله غده‌زایی:

در این مرحله، فقط تشکیل غده‌های اولیه در انتهای استولون‌ها آغاز می‌شود ولی حجیم‌شدن آنها هنوز آغاز نشده است. این مرحله حدود دو هفته طول می‌کشد و اندازه غده‌های تشکیل شده در طی آن، در حد یک نخود است. (شکل 10)

4- مرحله حجیم‌شدن غده‌ها:

طی این مرحله که طولانی‌ترین دوره رشد گیاه است. سلول‌های تشکیل‌دهنده غده به دلیل تجمع آب، موادغذایی و کربوهیدرات‌ها متورم می‌شوند و بسته به تاریخ کاشت و رقم، ممکن است تا سه ماه طول بکشد ولی در شرایط مناسب، برای بیشتر رقم‌های موجود در کشور، این مدت بین 50 تا 60 روز است. (شکل 11)

5- مرحله بلوغ یا رسیدن گیاه:

در این مرحله، شاخ و برگ گیاه شروع به زردشدن می‌کند و ریزش برگ‌ها آغاز می‌شود. به همین دلیل، میزان فتوسنتز کاهش می‌یابد و رشد غده‌ها کم می‌شود و در نهایت، اندام‌های هوایی از بین می‌روند. این مرحله ممکن است در کشت رقم‌های دیررس در نقاط سردسیر کشور که فصل رشد کوتاه است مشاهده نشود. (شکل 12)

روش‌های کاشت سیب‌زمینی

کاشت سیب‌زمینی به‌طور معمول بر روی پشته‌هایی که از یکدیگر حدود 75 سانتی‌متر فاصله دارند انجام می‌شود و آبیاری به‌صورت بارانی، نوار تیپ و یا به‌صورت نشتی در جوی‌های ایجادشده بین ردیف‌های کشت انجام می‌شود (شکل 13)

کشت سیب‌زمینی همچنین بر روی پشته‌های پهنی که وسط آنها از یکدیگر 1/5 متر فاصله دارد نیز انجام می‌شود. در این روش بر روی هر پشته پهن تعداد دو ردیف کاشت سیب‌زمینی وجود دارد که در بین آنها برای آبیاری محصول نوارهای پلاستیکی به نام تیپ قرار می‌گیرد (شکل 14). آبیاری در این روش به‌صورت قطره‌ای است و بنابراین میزان مصرف آب در حداقل ممکن خواهد بود. در این روش آبیاری، در بعضی مواقع نوارهای پلاستیکی تا عمق حدود 3 تا 5 سانتی‌متر و گاهی بیشتر از آن با خاک پوشانده می‌شوند که به بهبود کیفیت آبیاری و جلوگیری از تخریب پشته‌های کاشت سیب‌زمینی بر اثر نشت احتمالی آب آبیاری کمک می‌کند.

تراکم گیاهی مناسب

برای دست‌یابی به بالاترین عملکرد، انتخاب تراکم مناسب برای کاشت غده‌های سیب‌زمینی در مزرعه اهمیت زیادی دارد. بر این اساس تراکم 53 تا 66 هزار بوته در هکتار به عنوان یک تراکم مناسب مطرح است. امّا تراکم‌های پایین‌تر و یا بالاتر نیز در برخی موارد توصیه می‌شود. تعداد ساقه‌های ایجادشده به ازای هر غده که بسته به رقم و شرایط محیطی حاکم متفاوت خواهد بود و همچنین عادت رشد گیاه که به رقم مورد کشت بستگی دارد در تعیین تراکم کاشت سیب‌زمینی می‌تواند مؤثر باشد. فاصله بوته‌های سیب‌زمینی بر روی هر پشته بسته به هدف کاشت اعم از تولید بذر و یا مصرف بازار حدود 20 تا 25 سانتی‌متر خواهد بود.

عمق کاشت

در زراعت سیب‌زمینی عمق کاشت غده‌ها با توجه به اندازه غده‌های بذری و شرایط خاک تعیین می‌گردد. بر این اساس کاشت سیب‌زمینی در شرایط خشکی در عمق بیشتری از خاک انجام می‌شود. در شرایط گرمای هوا و خاک نیز عمق کاشت غده‌ها بیشتر خواهد بود. با این حال چنانچه میزان رطوبت خاک بالا باشد و خطر خشک‌شدن سطح آن نیز وجود نداشته باشد، ضرورتی برای افزایش بیشتر عمق کاشت به نظر نمی‌رسد. در شرایط محیطی سرد نیز عمق کاشت غده‌ها بهتر است زیاد باشد. بر این اساس عموماً عمق کاشت غده‌های سیب‌زمینی از 6 تا 15 سانتی‌متر در مناطق مختلف و نیز با توجه به بافت خاک متفاوت است. به‌طور کلی توصیه می‌شود که عمق کاشت غده‌ها خیلی زیاد نباشد تا سبزشدن آنها با تأخیر مواجه نشود. امّا پس از سبزشدن، لازم است با خاک‌دهی پای بوته‌های سبزشده طی دوره رشد، شرایط مناسب‌تری را برای تشکیل غده‌های جدید ایجاد نماییم.

نگهداری مزرعه سیب‌زمینی

خاک‌دهی پای بوته

خاک‌دهی در سیب‌زمینی یکی از عملیات مهم زراعی است که در بیشتر مزارع ضرورت دارد. معمولاً یک ساقه اصلی از غده سیب‌زمینی خارج شده و تولید ساقه‌های جانبی را می‌نماید. ساقه‌های جانبی نزدیک زمین توانایی تولید ساقه‌های زیرزمینی (استولون) و غده را دارند اما ساقه‌های فرعی با فاصله از زمین چنین توانایی را ندارند؛ بنابراین هدایت خاک بر روی ساقه‌های فرعی نزدیک به سطح خاک می‌تواند تبدیل به ساقه‌های زیرزمینی (استولون) شود که تولید غده می‌نمایند.

این عمل که برخی اوقات از آن با نام هیلینگ یاد می‌شود با کمک تراکتورهای چرخ باریک و کولیتواتور مزرعه پنجه غازی در مرحله 3-2 برگی گیاه انجام می‌شود. (شکل 16)

مزایای خاک‌دهی برای سیب‌زمینی به‌طور کلی به شرح ذیل است.

1- خاک‌دهی سبب افزایش غده‌دهی می‌شود.
2- از ایجاد سبزینه در غده‌های در حال رشد جلوگیری می‌کند.
3- به کنترل علف‌های هرز کمک می‌کند.
4- موجب توسعه ریشه‌ها شده و به مقاومت گیاه در مقابل خشکی کمک می‌کند.
5- تا حد زیادی از خوابیدگی و ورس گیاه هم جلوگیری می‌نماید.

آبیاری

کمبود آب یکی از عوامل محدودکننده تولید محصول در مناطق خشک و نیمه خشک است. در این شرایط استفاده بهینه از آب بسیار ضروری است. برای دستیابی به این هدف مهم با توجه به محدودیت منابع آب دو راه کار عملی وجود دارد که عبارت‌اند از:

1- افزایش بهره‌وری و بالا‌بردن ظرفیت تولید و افزایش راندمان
2- کاهش آب مصرفی

برای بالابردن راندمان و کارایی مصرف آب استفاده از سیستم‌های آبیاری با راندمان بالا، اعمال کم آبیاری و یا ترکیبی از این دو می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. همان‌گونه که بیان شد در زراعت سیب‌زمینی معمولاً آبیاری به‌صورت بارانی، قطره‌ای و یا به‌صورت نشتی در جوی‌های ایجادشده بین ردیف‌های کشت و یا با استفاده از نوارهای پلاستیکی تیپ (شکل 18) در پشته‌های دو ردیفه انجام می‌شود.

انتخاب سیستم آبیاری به شرایط اقلیمی هر منطقه، میزان بادهای غالب و سرعت آن، ویژگی‌های مزرعه سیب‌زمینی و یا به ویژگی‌های خاک و نیز امکانات و توانایی‌های کشاورز بستگی دارد. نکته مهم در این ارتباط آن است که سیستم آبیاری ضمن اینکه موجب استفاده بهینه از آب می‌شود می‌بایست مقدار آب موردنیاز گیاه را در مراحل مختلف رشد و بدون آنکه بوته‌های سیب‌زمینی با تنش و کمبود آب مواجه شوند، تأمین نماید. سیب‌زمینی به عنوان یک گیاه حساس به خشکی شناخته می‌شود؛ بنابراین دوره‌های کوتاه مدت خشکی هم می‌تواند عملکرد و کیفیت محصول را با کاهش مواجه کند. اهمیت پرهیز از وقوع خشکی و کم آبی برای محصول سیب‌زمینی در مراحل مختلف رشد بسیار زیاد است (شکل 19). با این حال بیان این نکته نیز ضروری است که آبیاری بیش از حد نیاز گیاه علاوه برافزایش هزینه‌های تولید محصول، موجب کاهش عملکرد و کیفیت سیب‌زمینی و نیز افزایش بیماری‌های گیاهی و خسارات وارده به غده‌ها در زمان برداشت، دوره انبارداری و سردخانه خواهد شد.

مدیریت مصرف کود

با توجه به نیاز گیاه سیب‌زمینی به عناصر غذایی، مصرف کودهای دامی و شیمیایی در مزرعه سبب افزایش عملکرد و کیفیت محصول خواهد شد. از این‌رو طبیعی است که کمبود عناصرغذایی موجب کاهش عملکرد و کیفیت محصول تولیدی شود.

تصاویر مربوط به کمبود کودهای نیتروژن، فسفر، پتاسیم، منگنز، منیزیم، روی و بور، در شکل‌های 20 تا 26 آورده شده است.

امّا توجه به این نکته ضروری است که چگونگی استفاده از کودهای شیمیایی و آلی شامل روش و زمان مصرف آنها بر کارایی جذب عناصرغذایی توسط گیاه تأثیر خواهد داشت.

امروزه برای توزیع کود در مزارع سیب‌زمینی از روش‌ها و امکانات متفاوتی استفاده می‌شود. امّا، استفاده از ادوات کود کار که کود را به‌صورت نواری در فاصله پنج سانتی‌متری کنار ردیف‌های کاشت و پنج سانتی‌متری زیر غده‌ها قرار می‌دهند، بهترین شرایط را برای جذب توسط ریشه‌های گیاه سیب‌زمینی فراهم خواهد نمود.

نوع کود	زمان مصرف (مرحله رشد)	روش مصرف
کود نیتروژن	یک چهارم قبل از کاشت- مقدار باقی مانده به نسبت‌های 35، 45 و 20 درصد در مراحل رشد رویشی، تشکیل و پرشدن غده و مرحله بلوغ غده	قبل از کاشت به‌صورت نواری با کودکار در مراحل رشد همراه آب آبیاری (به ویژه با نوار تیپ)
فسفرِ	پایه یک دوم قبل از کاشت + یک دوم با خاک‌دهی اول به‌صورت نواری با کودکار
پتاسِ	پایه	به صورت نواری با کودکار
ریزمغذی	هنگام کاشت + بعد از کاشت	هنگام کاشت به‌صورت نواری با کودکار- در مراحل رشد همراه آب آبیاری (به ویژه با نوار تیپ) و محلول‌پاشی

مصرف کودهای شیمیایی از طریق آب آبیاری و به ویژه آبیاری با نوار تیپ نیز امکان‌پذیر و قابل توصیه است. با این حال هنگام استفاده از کود در این روش میزان فشار آب باید درحد مناسب باشد تا گرفتگی سوراخ‌ها در نوار تیپ ایجاد نشود.

مصرف کودهای شیمیایی از طریق آبیاری بارانی و نیز به‌صورت محلول‌پاشی توسط دستگاه‌های متصل به تراکتور و یا ماشین‌های خودکششی امکان‌پذیر است.

علاوه بر موارد بالا استفاده از کودهای دامی و سبز در مزارع سیب‌زمینی برای دست‌یابی به بیشترین عملکرد ضروری است. مصرف کودهای دامی و سبز علاوه بر تأمین بخشی از نیازهای سیب‌زمینی به عناصرغذایی، موجب اصلاح بافت خاک مزرعه و افزایش قابلیت نگهداری آب در خاک می‌شود که در زراعت سیب‌زمینی به عنوان یک گیاه غده‌ای از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

علف‌های هرز، آفات و عوامل بیماری‌زای مهم مزارع سیب‌زمینی

آفات، عوامل بیماری‌زای گیاهی و علف‌های هرز به عنوان عوامل زنده ایجادکننده تنش، می‌توانند بر رشد و نمو گیاه سیب‌زمینی اثر نامطلوب داشته باشند و عملکرد گیاه را کاهش دهند. در ادامه مجموعه‌ای منتخب از مهم‌ترین علف‌های هرز، آفات و بیماری‌ها در مزارع سیب‌زمینی بیان شده است.

علف‌های هرز

تاج‌ریزی، تاج خروس، اویارسلام، پنجه مرغی، خارشتر، تلخه، هفت بند، سلمک، قیاق، تاتوره، پنیرک، گاوچاق‌کن، کاهوی وحشی و کنگر صحرایی مهم‌ترین علف‌های هرز مزارع سیب‌زمینی به شمار می‌آیند.

بهترین زمان کنترل مکانیکی علف‌های هرز مزارع سیب‌زمینی حدود 11 روز پس از سبزشدن گیاه زراعی (دوره بحرانی) است. این زمان با توجه به رقم سیب‌زمینی، موقعیت جغرافیایی و سایر عوامل منطقه‌ای، کمی متغیر خواهد بود. استفاده از روش‌های تلفیقی برای کنترل علف‌های هرز شامل استفاده از علف‌کش‌ها و استفاده از ادوات مکانیکی می‌تواند موجب کاهش جمعیت علف‌های هرز و درنتیجه افزایش عملکرد سیب‌زمینی شود. برای کنترل شیمیایی استفاده از سم علف‌کش متریبوزین (سنکور) به مقدار 750 گرم در هکتار در خاک‌های سبک و یک کیلوگرم در خاک‌های سنگین، زمانی که 50 درصد بوته‌های سیب‌زمینی سبز شده‌اند نیز توصیه شده است.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه سیب‌زمینی

آفات

انواع گوناگونی از آفات می‌توانند به عملکرد و یا کیفیت محصول سیب‌زمینی خسارت بزنند که در صورت کنترل نکردن، میزان این خسارت از 30 تا 70 درصد متغیر خواهد بود. این آفات معمولاً با تغذیه از برگ، مکیدن شیره گیاهی و نیز تغذیه از ریشه و غده سیب‌زمینی به گیاه آسیب وارد می‌کنند. همچنین برخی از آفات مانند شته‌ها علاوه‌بر خسارتی که به‌طور مستقیم با مکیدن شیره نباتی به گیاه سیب‌زمینی وارد می‌کنند، در نقش ناقل سایر عوامل بیماری‌زا مانند ویروس‌ها نیز عمل می‌نمایند.

تریپس‌ها، کرم‌های طوقه‌بر، شته سبز هلو، زنجرک‌ها، سوسک کلرادو، مگس‌های مینوز، کک‌ها، بید سیب‌زمینی، کنه‌ها، کرم‌های مفتولی، کرم‌های سفید ریشه، عسلک پنبه از مهم‌ترین آفات سیب‌زمینی به شمار می‌آیند.

سوس ککلرادو:

حشره کامل سوسک کلرادو و لاروهای آن با تغذیه از برگ‌های سیب‌زمینی موجب کاهش محصول می‌شوند. انتشار آفت با پرواز و جابه‌جایی به همراه سیب‌زمینی انجام می‌گیرد.

با روش‌های زیر می‌توان این آفت را کنترل نمود:

- کنترل شیمیایی (استفاده از سموم کنفیدور به مقدار 250 میلی‌لیتر در هکتار)
- کنترل مکانیکی (حذف بقایای آلوده)
- کنترل زراعی (تناوب زراعی)
- کنترل بیولوژیکی (استفاده از دشمنان طبیعی)

کرم مفتولی:

کرم مفتولی از غده‌های سیب‌زمینی تغذیه می‌کند. سوسک‌های ماده پس از جفت‌گیری به داخل خاک نفوذ و در آنجا تخم خود را روی ریشه میزبان قرار می‌دهند. تخم‌ها پس از چند روز تفریخ می‌شوند. لاروها در برابر خشکی بسیار حساس هستند. مرحله شفیرگی نیز در داخل خاک سپری می‌شود. به‌صورت لارو یا شفیره زمستان گذرانی می‌کند.

روش‌های کنترل

- استفاده از تله‌های فرمونی و نوری
- تناوب صحیح زراعی
- استفاده از آیش در تناوب
- انجام عملیات زمستانه مثل شخم، دیسک، یخ آب و خشکی‌دادن به زمین در شرایط آیش
- استفاده از سموم (دیازینون گرانول 10 درصد به میزان 10 کیلوگرم در هکتار به‌صورت طعمه‌پاشی)

بید سیب‌زمینی:

بید یکی از مهم‌ترین آفات سیب‌زمینی کشور است. بید سیب‌زمینی در مزارع و در انبارها به سیب‌زمینی خسارت می‌زند. این آفت در مرحله لاروی از گیاهان خانواده بادمجانیان تغذیه می‌کند (شکل 30) میزبان‌های زراعی این آفت به ترتیب اهمیت تنباکو، بادمجان، سیب‌زمینی و گوجه فرنگی است. علف‌های هرز میزبان آفت در ایران محدود به تاجریزی و داتوره است.

در ابتدای رویش گیاه تا آشکارشدن گل سیب‌زمینی، تخم‌ریزی در اندام‌های هوایی گیاه است و پس از تشکیل غده‌ها در خاک، در کنار چشمک روی غده دیده می‌شود. در اندام‌های هوایی گیاه، لارو پس از خروج از تخم در پشت برگ، کناره رگبرگ را سوراخ می‌کند و به داخل پهنک برگ می‌رود و مواد سبزینه موجود در حد بین دو بشره فوقانی و تحتانی برگ را می‌خورد و برگ‌های آفت‌زده، لکه‌های سفیدی شبیه به تاول دارند.

کنترل

الف) مزرعه:

1- اگر کشت سیب‌زمینی در اواسط اسفند ماه آغاز و برداشت در آخر خرداد ماه پایان یابد خسارت آفت ضعیف و آلودگی غده‌ها کم است.
2- پنج تا شش هفته بعد از کشت پای بوته‌های سیب‌زمینی خاک داده شود که حشره کامل قادر به تخم‌ریزی روی غده‌ها نشود. سله‌شکنی در اولین زمان ممکن پس از آبیاری انجام گیرد. چون در هنگام آبیاری به خصوص نوبت اول پهلوی پشته‌ها فرسایش می‌یابد و ترک‌خوردگی ایجاد می‌شود. این ترک‌ها دسترسی پروانه‌ها به غده‌ها را آسان می‌کنند.
3- از بین‌بردن بقایای گیاهی
4- کشت رقم‌های زودرس
5- شخم عمیق پس از برداشت
6- عمق مناسب کاشت
7- رعایت بهداشت در مزرعه
8- تناوب زراعی درست

ب) انبار

1- شیوه انبارداری درست
2- پایین نگه‌داشتن درجه حرارت بین 4 تا 6 درجه سلسیوس
3- انتقال‌ندادن غده‌های آلوده به انبار
4- استفاده از تله‌های فرمونی و نوری در انبار برای شکار پروانه‌ها
5- استفاده از برگ گیاهان دورکننده مثل اکالیپتوس و شاه‌پسند در انبار
6- پایین نگه‌داشتن دمای انبار در کمتر از 10 درجه سلسیوس
7- استفاده از آفت‌کش‌های فسفرِ و کاربامات‌ها

بیماری‌ها

پایین‌بودن میزان عملکرد سیب‌زمینی در واحد سطح، معمولاً به عوامل مختلف محیطی زنده یا غیرزنده مربوط می‌شود که هر کدام به گونه‌ای محصول تولیدشده را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند. از این‌رو بیماری‌های مختلف ویروسی، قارچی، باکتریایی و ما کیوپلاسمایی در سیب‌زمینی همواره مورد توجه تولیدکنندگان سیب‌زمینی بوده است.

بیماری لکه موجی سیب‌زمینی، پوسیدگی خشک فوزاریومی، شانکر ریزوکتونیایی (سیاه دانه) سیب‌زمینی، بیماری باکتریایی پوسیدگی نرم و ساق سیاه سیب‌زمینی، نماتدهای مولد غده ریشه، نماتد زخم ریشه، نماتد پوسیدگی خشک سیب‌زمینی، نماتد طلایی سیب‌زمینی و نیز بیماری‌های ایجادشده توسط ویروس‌های مهم سیب‌زمینی از مهم‌ترین بیماری‌های مزارع سیب‌زمینی به شمار می‌آیند. (شکل‌های 31 تا 37)

بیماری‌های مهم فیزیولوژکی سیب‌زمینی

عوامل مختلف محیطی غیرزنده نیز در این محصول ایجاد عوارضی می‌کنند که ضمن کاهش عملکرد غده، کیفیت و بازارپسندی محصول تولیدی را نیز تحت تأثیر منفی خود قرار می‌دهند و بدین ترتیب خسارات قابل توجهی را به کشاورزان و صنایع تبدیلی سیب‌زمینی وارد می‌نمایند. این دسته از بیماری‌های سیب‌زمینی را اصطلاحا عوارض یا بیماری‌های فیزیولوژیکی می‌نامند. قهوه‌ای شدن و خالی‌بودن درون غده و نیز بروز ترک‌های رشدی روی سیب‌زمینی از مهم‌ترین عوارض فیزیولوژیکی سیب‌زمینی به شمار می‌آید.

پرورش چغندرقند

آیا می‌دانید که ...؟

- با ایجاد اولین کارخانه قند در سال 1273 خورشیدی در کهریزک تهران، کشت چغندرقند، تولید آن و فعالیت‌های اقتصادی وابسته به آن به تدریج در کشور ما توسعه پیدا کرد.
- دو گیاه نیشکر و چغندرقند منبع اصلی تولید شکر هستند.

اهمیت چغندرقند

دو گیاه نیشکر و چغندرقند منبع اصلی تولید شکر (با نام عمومی ساکارز) هستند. نیشکر قرن‌ هاست که در مقادیر زیاد در مناطق گرم تولیدشده و بزرگ‌ترین منبع تولید شکر در دنیا محسوب می‌شود. در مقایسه، چغندرقند محصول نسبتاً جدیدی است که کشت آن در قرن نوزدهم در مناطق معتدل آغاز شد و در قرن بیستم گسترش پیدا کرد. چغندرقند در حال حاضر در حدود 50 کشور جهان کشت و حدود یک چهارم از 140 میلیون تُن از شکر تولیدی جهان را شامل می‌شود. در ایران، به لحاظ شرایط آب و هوایی حاکم، نیمی از شکر تولیدی از زراعت چغندرقند و نیمی از نیشکر تهیه می‌شود.

از ریشه چغندرقند برای غذای انسان، تغذیهٔ دام یا کاربردهای صنعتی استفاده می‌شود. ریشهٔ چغندرقند دارای 75/9 درصد آب، 2/6 درصد مواد غیرقندی، 18 درصد شکر و 5/5 درصد تفاله است. از کل قند موجود در ریشه، 83/1 درصد به‌صورت بلورهای ساکارز و 12/5 درصد به‌صورت ملاس بازیافت می‌شود. کارخانه‌های قند علاوه‌ بر فرآوری شکر خالص، محصولی جانبی به نام تفاله چغندر تولید می‌کنند که در تغذیهٔ گاو و گوسفند استفاده می‌شود. دیگر محصول جانبی مهم، ملاس چغندرقند است. از ملاس چغندرقند در تولید الکل، مخمر، مواد شیمیایی، مواد دارویی و همچنین خوراک دام استفاده می‌شود.

ویژگی‌های گیاه‌شناسی چغندرقند

چغندرقند گیاهی دوساله و دولپه‌ای از خانواده اسفناجیان است که در سال اول، غده (ریشه اصلی) (شکل 1-الف) و در سال دوم پس از گذراندن دورۀ سرما، ساقهٔ گل‌دهنده و بذر تولید می‌کند (شکل 1-ب). چغندرقند به‌صورت طبیعی یک گیاه دوساله است اما در شرایط ویژه محیطی می‌تواند یک ساله نیز باشد.

برای تولید ساقه گل‌دهنده و بذر، ریشه‌های ذخیره‌ای تولیدشده پس از زمستان‌گذرانی در دماهای 7-4 درجه سلسیوس (ورنالیزاسیون یا بهاره‌شدن) در بهار سال دوم رشد خود، به ساقه رفته (بولتینگ) و مراحل رشد زایشی خود را طی می‌کند که در نهایت به تولید بذر در فصل تابستان می‌انجامد.

بوتهٔ چغندرقند طی مرحلهٔ رویشی رشد خود (سال اول)، دارای برگ‌های بدون کرک به‌صورت بیضی شکل تا قلبی شکل به رنگ سبز تیره هستند. برگ‌ها به‌صورت رُزت بوده و به‌وسیله دمبرگ‌هایی با طول‌های متفاوت (برگ‌های قدیمی‌تر دارای دمبرگ بلندتر) به طوقه متصل می‌شوند. ریشة اصلی سفید و حجیم در سال اول ایجاد می‌شود که در محل اتصال به طوقه معمولاً به‌صورت متورم است.

ریشه ذخیره‌ای چغندرقند از لحاظ ریخت‌شناسی دارای چهار قسمت سر، طوقه، ریشه و دم است که به لحاظ کیفیت با هم تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای دارند. (شکل 2)

قسمت سر در حقیقت محل روییدن دمبرگ و دارای کمترین مقدار شکر و بیشترین مقدار ناخالصی‌ها است. به‌طور خلاصه به آن قسمت از ریشه ذخیره‌ای که در زمان برداشت، دمبرگ‌های زنده و سبز به آن متصل است، سر گفته می‌شود. قسمت پایین‌تر از سر یعنی حدفاصل بین پایین‌ترین قسمت اتصال دمبرگ زنده و سبز با پایین‌ترین قسمتی که علائم و آثار دمبرگ‌های اولیه در آن دیده می‌شود را طوقه می‌نامند. قسمت پایین‌تر از طوقه تا قسمتی که قطر ریشه حداکثر سه سانتی‌متر است، ریشه را تشکیل می‌دهد. سطح این قسمت صاف است و معمولاً دو شیار در طرفین آن وجود دارد. این قسمت بالاترین میزان قند و کمترین مقدار ناخالصی‌ها را دارد. قسمتی از انتهای ریشه که حداکثر سه سانتی‌متر قطر داشته باشد دم گفته می‌شود. ریشه‌های فرعی از قسمت انتهایی دم خارج می‌شوند. این قسمت نیز دارای کیفیت مناسب و قابل مصرف در کارخانه قند است.

ریشه اصلی چغندرقند مخروطی شکل و کشیده است که در دو طرف آن، در جهت طولی دو شیار مارپیچ وجود دارد. (شکل 3)

عمق نفوذ ریشه‌های چغندرقند در شرایط مناسب تا 180 سانتی‌متر می‌رسد ولی طول سمت قابل استفاده آن حدود 30 سانتی‌متر است.

در سال دوم که مرحلهٔ زایشی است، ساقه گل‌دهنده تا ارتفاع تقریبی 1/2 تا 1/8 متر رشد می‌کند. یک برگ دمبرگ‌دار بزرگ در پایهٔ ساقه همراه با برگ‌های کوچک توسعه پیدا می‌کند و در قسمت بالاتر ساقه از طول دم‌برگ‌ها کاسته شده و در نهایت، برگ‌های بدون دم‌برگ رشد می‌کنند. در محورهای برگ، جوانه‌های جانبی رشد می‌کنند و مجموعه‌ای از گل آذین خوشه‌ای نامحدود شکل می‌گیرد. این گل‌ها کوچک و بدون دم گل‌ اند و به‌صورت منفرد یا خوشه‌ای هستند. گل چغندرقند از یک مادگی سه برچه‌ای تشکیل می‌شود که با پنج پرچم و گلپوشی از پنج کاسبرگ باریک احاطه شده است. گل آن بدون گلبرگ است و هر گل با یک برگِ سبز نازک و بلند احاطه می‌شود.

گل‌های چغندرقند حدود 5 تا 6 هفته پس از شروع رشد زایشی به گرده افشانی می‌رسند و بیشتر توسط باد و گاهی توسط حشرات منتقل می‌شود. با توجه به عدم هم زمانی بین رهاسازی گرده و پذیرش کلاله، این گیاه به‌صورت دگرگشنی بارور می‌شود. بذر تک جوانه (منوژرم) زمانی تشکیل می‌شود که گل تنها یک عدد است. بذر چغندر چندجوانه (مولتی ژرم) با تجمع دو یا چند گل تشکیل می‌شود. (شکل 4)

نیازهای محیطی و بوم‌شناسی چغندرقند

چغندرقند در مقابل تغییرات محیط سازگاری نسبتاً زیادی دارد و عواملی مانند تغییرات دما، نور و آب در رشد و نمو و مقدار عملکرد ریشه و درصد قند (عیار) آن اثر می‌کند.

دما:

مناسب‌ترین دما برای جوانه‌زدن بذر چغندرقند 8 درجه سلسیوس و کمینه دما برای جوانه‌زدن آن 3 درجه سلسیوس است. یخبندان در مرحله جوانه‌زدن بذر موجب از بین‌رفتن جوانه اولیه می‌شود. در زمان برداشت، دماهای پایین (5 درجه سلسیوس) برای ریشه‌ها زیان‌آور است. بنابراین قبل از شروع یخبندان، ریشه‌ها باید برداشت شوند. دمای مناسب طی نیمه اول دوره رشد چغندرقند (90 روز پس از کاشت) حدود 15 تا 26 درجه سلسیوس گزارش شده است. مناطق دارای طول روز بلند برای رشد چغندرقند بسیار مناسب هستند. مناسب‌ترین شرایط محیطی برای تولید چغندرقند از 90 روز بعد از استقرار تا زمان برداشت غده‌ها، روزهای آفتابی با دمای روزانه 18 تا 27 درجة سلسیوس و دمای شبانة 5 تا 10 درجة سلسیوس است. با افزایش دمای شبانه، عیار قند ریشه کاهش می‌یابد.

نور:

چغندرقند از لحاظ تولید ریشه گیاهی بی‌تفاوت و در خصوص تولید بذر، گیاهی روزبلند است. هرگاه طول روز از 8 به 10 تا 14 ساعت افزایش یابد وزن ریشه و مقدار درصد قند تولیدشده افزایش می‌یابد. هرچه، مجموع تشعشع دریافتی چغندرقند طی فصل رشد بیشتر باشد بر تولید محصول افزوده می‌شود.

خاک مناسب:

خاک‌های حاصلخیز دارای زهکشی مناسب، با بافت متوسط (رسی- شنی) و اسیدی (pH) خنثی تا کمی قلیایی (7 تا 7/2) برای چغندرقند مناسب هستند. خاک‌های دارای مقادیر زیاد سنگ، خاک‌های فشرده و سفت که معمولاً با فقدان مواد آلی همراه هستند، برای کشت چغندرقند مناسب نیستند و سبب چندشاخه‌شدن ریشه می‌شود. (شکل 5)

چغندرقند جز در مراحل اولیه رشد (جوانه‌زنی بذر تا مرحله گیاهچه‌ای)، نسبت به شوری خاک مقاوم است. با این حال شوری بالای خاک به عنوان یک عامل محدودکننده در تولید چغندرقند به حساب می‌آید.

آماده‌سازی بستر کاشت

میزان محصول چغندرقند، تا حد زیادی بستگی به ساختمان خاک و آماده‌سازی بستر بذر دارد. عمق شخم، زمان شخم، کاربرد کود و استفاده از علف‌کش‌ها پیش از آشکارشدن جوانه‌های چغندرقند، همگی از عواملی هستند که محیط کشت مناسبی را برای بذر و بوته جوان چغندرقند ایجاد می‌کنند. روش و نوع ماشین‌های خاک‌ورزی مورد استفاده جهت آماده‌سازی بستر کاشت با توجه به عواملی مانند زمان کاشت، اقلیم و بافت خاک می‌تواند در مناطق مختلف متفاوت باشد.

زمان آماده‌سازی بستر کاشت

از نظر به‌زراعی، عملیات خاک‌ورزی باید در زمان مناسب انجام گیرد تا بتوان در مناسب‌ترین تاریخ تعیین‌شده، اقدام به کاشت بذر کرد و این بستر کاشت بتواند نیازهای بذر را برای جوانه‌زنی، سبزکردن و رشد گیاه فراهم کند. در مناطق سرد و معتدل سرد جهت کشت بهاره چغندرقند، آماده‌سازی اولیه در پاییز و آماده‌سازی تکمیلی در فصل بهار پیش از کاشت انجام می‌گیرد.

در مناطق گرم و معتدل گرم، در کشت پاییزه چغندرقند، مجموع عملیات آماده‌سازی اولیه و تکمیلی در فرصتی کوتاه از نیمه دوم تیر تا پایان شهریور انجام می‌گیرد. در این مناطق، به علت خشکی خاک لازم است بعد از شخم با زیرشکن (ساب سویلر)، مزرعه برای انجام عملیات مؤثر شخم و تکمیل عملیات خاک‌ورزی، آبیاری شود و پس از دستیابی به شرایط گاورو در مزرعه، عملیات آماده‌سازی انجام پذیرد. (شکل 6)

روش‌های نوین آماده‌سازی بستر کاشت

استفاده از روش‌های شخم صفر و یا کم خاک‌ورزی با توجه به مزایای این روش‌ها به ویژه در ارتباط با کشاورزی پایدار، در بسیاری از زراعت‌ها مورد توجه قرار گرفته است. مهم‌ترین مشکلات روش شخم صفر در حال حاضر، کاهش تراکم بوته و رشد غیریکنواخت ریشه به دلیل کمبود مواد آلی خاک و نداشتن ساختمان مناسب خاک است. استفاده از روش‌های کم خاک‌ورزی جهت حفظ حاصلخیزی خاک در سیستم‌های کشاورزی پایدار، برای زراعت چغندرقند قابل توصیه است. به عنوان نمونه جایگزینی گاوآهن قلمی با گاوآهن برگردان‌دار و یا تنها استفاده از ادوات خاک‌ورزی مرکب (شکل 7) برای زراعت چغندرقند را می‌توان توصیه کرد.

کاشت چغندرقند

مرحله کاشت، اساسی‌ترین و حساس‌ترین مرحله در زراعت چغندرقند است که با تعیین تاریخ کاشت مناسب و تنظیم دقیق ردیف کار از لحاظ میزان ریزش بذر به ویژه رعایت دقیق فاصله خطوط کشت، فاصله بذر روی خطوط، عمق کاشت و طول علامت‌زن (مارکر)، مزرعه‌ای با تراکم مناسب و سبز یکنواخت خواهیم داشت.

تاریخ کاشت

به‌طور کلی نمی‌توان تاریخ دقیقی از لحاظ تقویمی برای کشت چغندرقند در هر منطقه بیان کرد. توصیه دقیق تاریخ کاشت بر اساس دما و توسط مراکز تحقیقات کشاورزی در هر منطقه تعیین می‌شود. کشت چغندرقند در مناطق سرد پس از پایان یخبندان‌های زمستانه (در اواخر اسفند و اوایل فروردین) و در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر در پاییز (اوایل مهر تا اواخر آبان) امکان‌پذیر است.

هر چند کاشت چغندرقند در بیشتر نقاط کشور (سرد و نسبتاً سرد) به‌طور طبیعی بهاره است، اما به علت کم آبی (جهت صرفه‌جویی حدود 40 درصدی)، با استفاده از رقم‌های جدید مقاوم به پدیده ساقه‌رفتن (بولتینگ) در سال اول (شکل 8)، امکان توسعه کشت پاییزه چغندرقند در مناطق خاصی از کشور وجود دارد. به هرحال باید توجه داشت که در مناطق سردتر، حتی با وجود کاشت رقم‌های مقاوم به ساقه روی احتمال خسارت سرما به گیاه طی فصل زمستان وجود دارد.

کشت انتظاری

در برخی مناطق نیمه خشک با میانگین بارندگی 230 میلی‌متر و خاک لومی می‌توان چغندرقند را در پاییز و قبل از وقوع یخبندان کشت کرد. بعد از کاشت بذر در این شرایط، بذر آب جذب می‌کند اما در حالت انتظار می‌ماند تا زمان مناسب جهت جوانه‌زنی فرا برسد. در این زمان، با گرم‌شدن خاک، گیاهچه‌ها شروع به رشد می‌کنند و اغلب قبل از پایان زمان کاشت بهاره، در سطح مزرعه مستقر می‌شوند. یکی از فایده‌های این نوع کشت نسبت به روش‌های مرسوم، استفاده بهینه از بارندگی‌های اول فصل و افزایش طول دوره رشد در مناطق سرد و نسبتاً سرد است.

کاشت دیرهنگام

کمبود آب یکی از عوامل مهم محدودکننده تولیدات کشاورزی در مناطق خشک و نیمه خشک جهان است. در بعضی مناطق از جمله استان‌های خراسان رضوی و اصفهان، مراحل اولیه رشد چغندرقند با دوره حساس زایشی غلات مصادف است. این امر کشاورزان را وادار می‌سازد تا آب موجود را به غلات اختصاص دهند و چغندرقند در دو ماه اول فصل رشد، تحت تنش کم آبی قرار می‌گیرد. یکی از راه‌کارهای مناسب برای چنین شرایطی، معرفی رقم‌هایی با طول دوره رشد کوتاه (زودرس) است. در حال حاضر، ارقام و هیبریدهایی شناسایی شده‌اند که در شرایط دیرکاشت (اوایل تیر) و برداشت در تاریخ معمول (اواخر مهر یا اوایل آبان) توانایی تولید عملکرد قابل‌قبول شکر هستند. همچنین، استفاده از این ارقام می‌تواند باعث صرفه‌جویی در مصرف آب شود. (جدول 1)

جدول 1- مقایسه ارقام زودرس و معمولی چغندرقند

عملیات زراعی/ویژگی	ارقام معمولی	ارقام زودرس
تاریخ کاشت	فروردین	اوایل تیر
طول دوره رشد (روز)	200- 180	120
تعداد دفعات آبیاری (نوبت)	10- 12	6- 7
میانگین مصرف آب به روش نشتی (متر مکعب در هکتار)	10000- 9500	6000
تعداد دفعات تردد ماشین‌آلات	8- 7 مرتبه	4 مرتبه
مبارزه با آفات اول فصل	یک یا دو نوبت	نیاز نیست
میانگین عملکرد ریشه (تن در هکتار)	50	45
میانگین عیار قند (درصد)	16- 18	16- 14

روش‌های کاشت چغندرقند

بذر چغندرقند به دو روش مستقیم و نشایی کشت می‌شود.

کشت مستقیم بذر:

این روش کاشت به دو صورت سنتی و مکانیزه انجام می‌شود. در روش سنتی پس از پایان آماده‌سازی زمین، در سطح آن کرت‌هایی ایجاد می‌شود. پس از تهیه کرت‌ها، بذرها با دست در داخل کرت پاشیده شده و تا عمق 3-2 سانتی‌متری با خاک مخلوط می‌شوند. به‌طور کلی کشت چغندرقند به این روش به علت وجود مشکلات فراوان توصیه نمی‌شود.

در روش مکانیزه، بذر چغندرقند به وسیله ردیف‌کارها (شکل 9) پس از آماده‌سازی زمین در وسط و یا طرفین پشته‌ها کشت می‌شوند. در این حالت، آب هیچ‌گاه پای گیاه نمی‌رسد و در نتیجه، سطح خاک سله نمی‌بندد. از طرفی، امکان گسترش پوسیدگی ریشه بسیار کمتر خواهد بود. از مهم‌ترین مزایای این روش، آسان‌ترشدن عملیات کاشت، داشت و برداشت و در نتیجه، کاهش هزینه‌های تولید و همچنین کاهش مصرف آب و بالا رفتن راندمان آبیاری است.

کشت نشایی:

در این روش، می‌توان قبل از مساعدشدن شرایط محیطی برای کشت مستقیم بذر در زمین اصلی، بذر چغندرقند را در محیط کنترل‌شده (گلخانه یا خزانه) (شکل 11) و در داخل گلدان‌های کاغذی یا در برخی شرایط، ایجاد خزانه بدون گلدان کاغذی و با تراکم بالا کشت کرد. سپس با مناسب‌شدن شرایط مزرعه، نشاهای تهیه‌شده (در مرحله 4 تا 6 برگی)، با فاصله مناسب در زمین اصلی کشت می‌شود (شکل 12). کشت نشایی چغندرقند، روش مناسبی برای برطرف‌کردن محدودیت طول دوره رشد در مناطق سرد و همچنین کشت چغندرقند در اراضی شور محسوب می‌شود.

تعیین عوامل مؤثر در کاشت مکانیزه بذر

تعیین مقدار بذر مصرفی:

بذرهای چغندرقند بر اساس تعداد جوانه‌هایی که ایجاد می‌کنند، به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

1- بذرهای چندجوانه‌ای (مولتی ژرم): بذرهایی که از کشت آنها بیش از یک جوانه (معمولاً 5-2 جوانه) تولید می‌شود.
2- بذرهای تک‌جوانه‌ای (منوژرم): بذرهایی که از کاشت آنها تنها یک جوانه به وجود می‌آید.

در روش کشت مکانیزه که شرایط برای جوانه‌زدن مناسب است از بذرهای تک‌جوانه‌ای استفاده می‌شود. در روش سنتی و در شرایطی که وضعیت زمین برای کشت این بذرها مناسب نباشد، از نوع چندجوانه‌ای استفاده می‌شود.

عمق کاشت:

عمق کاشت از اهمیت ویژه‌ای برای موفقیت در جوانه‌زنی مطلوب، سریع و ایجاد سطح سبز یکنواخت، برخوردار است. عمق کاشت با توجه به اندازه بذر، چگونگی تهیه بستر و شرایط رطوبت خاک متفاوت است. در صورت مناسب‌بودن بستر بذر، عمق کاشت حدود 2-3/5 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

تراکم بوته:

تراکم مناسب و توزیع یکنواخت بوته‌ها در سطح مزرعه، میزان رقابت برای استفاده از نور، آب، هوا و موادغذایی کاهش می‌یابد و گیاهان از نور و موادغذایی، بهره بیشتری می‌برند (شکل 13). در صورتی که تراکم بوته مزرعه چغندرقند به کمتر از چهار بوته در مترمربع کاهش یابد، به لحاظ اقتصادی امکان سودآوری زراعت کاهش خواهد یافت.

تعداد بوته در واحد سطح، تابع فاصله ردیف‌های کاشت و فاصله بوته‌ها در روی ردیف است (شکل 14). با ایجاد فاصله ردیف 50 سانتی‌متر و فاصله بوته 20- 15 سانتی‌متر می‌توان به تراکم حدود 80 تا 120 هزار بوته در هکتار در هنگام برداشت نهایی دست یافت.

آرایش کاشت در مزرعه چغندرقند با توجه به شرایط، ممکن است به گونه‌ای باشد که کاشت بذر بر روی پشته و یا در طرفین پشته عریض انجام شود. (شکل 15)

هنگامی که کاشت در طرفین پشته عریض انجام می‌شود (کاشت دو ردیف بر روی پشته)، ممکن است، پشته‌بندی قبل از کاشت انجام شود. در این صورت، باید فاصله قرارگرفتن ردیف‌کارها را با فاصله پشته‌ها تنظیم کرد.

با توجه به روش انتخابی کاشت یکی از فعالیت‌های زیر را انجام دهید.

نگهداری مزرعه چغندرقند

آبیاری چغندرقند

هدف اصلی روش‌های مختلف آبیاری، یکنواختی در آبیاری مزرعه و همچنین مصرف بهینه آب قابل دسترس گیاه و جلوگیری از هدررفتن آب آبیاری است. در هر منطقه، روش آبیاری چغندرقند با توجه به محدودیت‌ها و یا امکانات فنی و اقتصادی موجود در محل انتخاب می‌شود. آبیاری‌های سطحی کرتی و نواری به‌طور عمده در مناطقی با سیستم کشاورزی سنتی و آبیاری سطحی نشتی در مناطقی با کشاورزی مکانیزه، وجود دارد. با توجه به افزایش سطح مکانیزاسیون و کمبود آب، امروزه انواع روش‌های آبیاری تحت فشار مانند کلاسیک، سنترپیوت و قطره‌ای نواری (تیپ) توصیه می‌شود.

روش‌های تنظیم دور آبیاری

مرسوم‌ترین روش‌ها برای تنظیم دور آبیاری می‌تواند بر اساس موارد زیر باشد:

روز (عُرف کشاورزان):

در صورتی که دور آبیاری بر اساس تعداد روز تنظیم شود، معمولاً با افزایش دور آبیاری به بیش از 10 روز، عملکرد چغندرقند کاهش می‌یابد.

مقدار تبخیر از تشتک کلاس A:

در صورتی که دور آبیاری بر اساس تشتک تبخیر کلاس A تنظیم شود (شکل 20)، طی دورهای آبیاری بیش از 90 میلی‌متر تبخیر از تشتک، باید انتظار کاهش عملکرد داشت. البته لازم به ذکر است در گیاه چغندرقند معمولاً در ماه‌های گرم سال (به ویژه تیر و مرداد)، مقدار تبخیر و تعرق گیاه بیش از مقدار تبخیر از تشتک کلاس A است. بنابراین، برای جلوگیری از ایجاد تنش در چغندرقند توصیه شده است که در این ماه‌ها نسبت به ماه‌های خنک‌تر فصل رشد، مقدار تبخیری که مبنای دور آبیاری است باید کمتر از 90 میلی‌متر درنظر گرفته شود. این روش نسبت به روش قبلی مناسب‌تر است.

تخلیه رطوبتی خاک:

در مواردی که دور آبیاری بر اساس تخلیه رطوبتی خاک تنظیم شود، اگر تخلیه رطوبت قابل دسترس خاک، بیشتر از 60 درصد رطوبت قابل استفاده خاک باشد، می‌توان انتظار کاهش عملکرد را داشت. این روش تنظیم دور آبیاری از دو روش بیان شده مناسب‌تر است.

عکس‌العمل چغندرقند به کم آبی:

اگرچه نیاز آبی چغندرقند در مقایسه با بسیاری از گیاهان زراعی زیاد است اما، چغندرقند جزو گیاهان زراعی مقاوم به کم آبی طبقه‌بندی می‌شود. بنابراین، چغندرقند از گیاهان سازگار با مدیریت کم آبیاری محسوب می‌شود.

تنش کمبود آب می‌تواند بر عملکرد کمی و کیفی چغندرقند تأثیر بگذارد. میزان تأثیر می‌تواند بسته به مقدار و زمان کمبود آب، شرایط خاک، اقلیم و... متفاوت باشد. (شکل 21)

حساسیت چغندرقند نسبت به کم آبی در مراحل مختلف رشد متفاوت است. به‌طور کلی، مراحل رشد چغندرقند را می‌توان به چهار مرحله شامل: مرحله ابتدایی رشد، مرحله توسعه گیاهی، مرحله میانی فصل رشد و مرحله پایانی رشد تقسیم کرد.

مرحله ابتدایی رشد:

مرحله ابتدایی رشد چغندرقند از مرحله جوانه‌زنی تا آشکارشدن چهار برگ حقیقی (یعنی زمانی‌که برگ‌ها حدود 10 درصد سطح زمین را می‌پوشاند) را شامل می‌شود. آبیاری مناسب در مرحله ابتدایی رشد چغندرقند برای جوانه‌زنی و رسیدن به تراکم مطلوب در مزرعه اهمیت زیادی دارد. بر همین اساس، طی مرحله ابتدایی رشد دور آبیاری 5 تا 7 روز برای جوانه‌زنی و سبزشدن سریع بذر چغندرقند توصیه می‌شود.

مرحله توسعه گیاهی:

این مرحله بعد از مرحله ابتدایی تا زمانی‌که گیاه به بیشترین رشد برگی برسد و برگ‌ها حدود 70 تا 80 درصد سطح زمین را بپوشاند، شامل می‌شود. چغندرقند در این مرحله رشد به کم آبیاری مقاوم است.

مرحله میانی فصل رشد:

این مرحله از زمان پوشش کامل تا شروع رسیدگی را شامل می‌شود (اوایل تیر تا اوایل شهریور در مناطق سردسیر) (شکل 22). در این مرحله، به دلیل بالابودن سطح برگ و رشد سریع ریشه و هم زمانی با بیشترین مقدار تبخیر و تعرق روزانه، چغندرقند بیشترین نیاز آبی را دارد. قطع آبیاری و یا کاهش آن در این مرحله، باعث کاهش شدید عملکرد قند می‌شود. بنابراین با توجه به حساسیت بالای چغندرقند در این مرحله از رشد، توصیه می‌شود برنامه آبیاری به گونه‌ای تنظیم شود که مرحله میانی رشد چغندرقند بدون تنش آبی طی شود.

مرحله پایانی رشد:

مرحله پایانی رشد چغندرقند بعد از مرحله میانی تا زمان برداشت محصول ادامه دارد. مرحله پایانی در کشت بهاره چغندرقند از اوایل شهریور تا زمان برداشت آن به طول می‌انجامد. در این زمان معمولاً به دلیل کاهش دما (به ویژه شب هنگام)، مقدار تبخیر و تعرق کاهش می‌یابد، بنابراین می‌توان مزرعه چغندرقند را کم آبیاری کرد. می‌توان 20 تا 30 روز قبل از برداشت، از آخرین آب آبیاری در زراعت چغندرقند صرف‌نظر کرد. البته باید توجه داشت که افزایش زیاد مدت قطع آبیاری ممکن است عملکرد قند را به شدت کاهش دهد.

بدترین شرایط در قطع آبیاری آخرفصل آن است که بعد از تنش، چغندرقند دوباره آبیاری شود و فاصله بین قطع آبیاری و زمان برداشت نسبتاً طولانی باشد. در این شرایط به دلیل تحریک رشد رویشی، عملکرد قند به شدت کاهش می‌یابد. همچنین ممکن است در این شرایط، ویژگی‌های کیفی چغندرقند کاهش یابد.

تنک و واکاری مزرعه چغندرقند

تنک

در مناطقی که از بذرهای چند جوانه‌ای استفاده می‌شود و یا به دلایل خطرات ناشی از شوری، آفات و... مجبور به کاشت بذر با تراکم بیشتر از مقدار توصیه‌شده هستیم، موقعی که بوته‌ها نسبتاً قوی شده و تعداد برگ هر بوته به 2 تا 4 عدد رسید، عملیات تنک‌کردن مزرعه با توجه به میزان رفع خطرات در یک یا دو نوبت انجام می‌گیرد. (شکل 23)

واکاری

گاهی اوقات در مزرعه در اثر عوامل مختلفی مانند شوری، تگرگ، نبودن رطوبت کافی در خاک، حمله برخی امراض و آفات گیاهی و غیره تعدادی از بوته‌های جوانه‌زده از بین می‌روند.

در نتیجه برای رفع این مشکلات و ایجاد تراکم مناسب اقدام به واکاری یا کاشت دوباره بذر می‌شود. واکاری نبایستی آن قدر دیر انجام شود که اختلاف رشد خیلی زیادی بین بوته‌های قبلی و بوته‌هایی که پس از واکاری سبز خواهند شد، به وجود آید.

تغذیه چغندرقند

کودها برای دستیابی به بیشترین عملکرد کمی و کیفی به روش‌های مختلف از جمله مخلوط‌کردن کود با خاک، پاشیدن بر روی برگ و یا مصرف از طریق آب آبیاری در اختیار گیاه قرار می‌گیرند. کمبود و یا مصرف بیش از حد هر یک از عناصر غذایی می‌تواند عملکرد کمی و کیفی محصول را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. در مناطق چغندرکاری ایران، معمولاً کمبود و یا تعیین نادرست زمان مصرف کودها باعث کاهش عملکرد کمی و کیفی محصول می‌شود. گاهی مخلوط‌کردن کود با خاک، سله‌شکنی، خاک‌دهی و کنترل علف‌های هرز هم زمان انجام می‌گیرد.

نیتروژن

در صورتی که نیتروژن خاک کم باشد، نشانه‌های کمبود نیتروژن از زمان آشکارشدن اولین برگ‌های حقیقی آغاز و به دنبال آن سایر برگ‌ها نیز زرد می‌شوند. اولین نشانه کمبود این عنصر در گیاه ایجاد رنگ زرد و پیچیدگی برگ‌ها است. رنگ زرد ابتدا از برگ‌های پیر آغاز شده و در صورت ادامه کمبود، برگ‌های جوان نیز زرد خواهند شد. از دیگر نشانه‌های کمبود می‌توان به کوچک‌شدن پهنک و بلندشدن دم‌برگ اشاره کرد (شکل 25). البته پیش از مصرف باید با کارشناسان زراعت درباره نوع و مقدار مصرف کودها مشاوره کرد و با توجه به توصیه‌ها کوددهی انجام شود.

فسفر:

نشانه‌های کمبود فسفر در گیاه بالغ چغندرقند کمتر دیده می‌شود. در این مرحله تنها هنگامی این علایم بروز می‌کند که غلظت فسفر قابل جذب خاک به شدت کاهش یابد. از نشانه‌های کمبود فسفر، رنگ سبز تیره در برگ‌ها و پوسیده‌شدن کل گیاه است. از دیگر نشانه‌های کمبود، بنفش رنگ‌شدن حاشیه و سپس کل برگ است که در نهایت، برگ‌ها قهو‌ه‌ای شده و سپس از بین خواهند رفت. عقب افتادن رشد ریشه و همچنین تشکیل توده‌ای از ریشه‌های خشبی از دیگر نشانه‌های کمبود فسفر است. (شکل 26)

پتاسیم: 

نشانه‌های کمبود پتاسیم کمتر بر روی برگ چغندرقند دیده می‌شود. از نشانه‌های اولیه کمبود پتاسیم در چغندرقند، تغییر رنگ کنار برگ‌ها به رنگ سبز زیتونی کم رنگ و سپس، بی‌رنگ‌شدن رگبرگ‌ها است. پس از آن، تمام برگ‌ها تیره و به رنگ قهوه‌ای کم‌رنگ درآمده و در روی آن لکه‌های نخودی رنگ به‌صورت خوشه‌های کوچک آشکار می‌شوند (شکل 27). معمولاً در روی دم‌برگ، زخم‌های قهوه‌ای راه راه دیده می‌شود.

گوگرد:

نشانه‌های کمبود گوگرد در زراعت چغندرقند همانند نشانه‌های کمبود نیتروژن و به‌صورت زردشدن برگ‌ها بروز می‌کند با این تفاوت که، در مراحل ابتدایی کمبود نیتروژن، ابتدا برگ‌های مسن‌تر زرد می‌شوند و برگ‌های جوان سبز باقی می‌مانند. در حالی‌که در کمبود گوگرد، زردی عمومی است و برگ‌های پیر و جوان هم‌زمان زرد می‌شوند. در صورت کمبود شدید، لکه‌های قهوه‌ای نامنظم در روی برگ و دم‌برگ آشکار می‌شود. (شکل 28)

عناصر کم مصرف یا ریزمغذی:

کمبود عنصرهای کم مصرف بیشتر در ارتباط با بور و روی و در برخی موارد، آهن یا منگنز رخ می‌دهد. در ارتباط با مس، تاکنون کمبود این عنصر غذایی گزارش نشده است. (جدول 2)

جدول 2- شدت عکس‌العمل چغندرقند به عناصر ریزمغذی

آهن	منگنز	روی	مس	بور
متوسط	کم	متوسط	کم	زیاد

بور:

در اثر کمبود بور، نه تنها نشانه‌های ظاهری بر روی برگ‌ها آشکار می‌شود بلکه بر روی طوقه، دم‌برگ و گیاهچه مرکزی به شکل پوسیدگی نیز مشاهده می‌شود. (شکل 29)

آهن:

برگ‌های چغندرقند در اثر کمبود آهن، ابتدا رنگ پریدگی به‌صورت لکه‌ای و با تشدید کمبود، لکه‌ها به هم پیوسته و در نهایت، رگبرگ‌ها سبز باقی مانده و زردی وسط رگبرگ‌ها را فرا می‌گیرد. (شکل 30) نشانه‌های کمبود آهن در مزرعه به‌صورت لکه‌ای است و بیشتر در خاک‌های غیر یکنواخت شنی و آهکی رخ می‌دهد.

روی:

کمبود روی سبب ایجاد لکه‌های رنگ پریده در پهنک برگ چغندرقند می‌شود که با ادامه روند کمبود و تشدید آن، لکه‌ها مرده و خشک می‌شوند (شکل 31). روی به سه صورت پخش سطحی، ردیفی (خاکی) و محلول‌پاشی مصرف می‌شود. منبع کودی عمده، سولفات روی، به ویژه در خاک‌های قلیایی است. بهترین زمان به‌صورت خاک مصرف در اولین فرصت پس از کاشت و آب اول و یا آب دوم که رطوبت خاک اجازه دهد و با دستگاه کودکار است. مناسب‌ترین زمان استفاده از روش محلول‌پاشی برگی در مرحله رشدی 10 تا 15 برگی است.

کنترل علف‌های هرز چغندرقند

یکی از مشکلات و چالش‌های همیشگی چغندرکاران، چگونگی کنترل علف‌های هرز در طول دوره رشد محصول است. همه ساله بخش قابل توجهی از هزینه‌های تولید، صرف کنترل علف‌های هرز می‌شود. بنابراین، کنترل به موقع علف‌های هرز مزارع چغندرقند، به عنوان یک گیاه وجینی کاملاً ضروری است.

میزان خسارت و تنوع گونه‌ای علف‌های هرز در مناطق مختلف چغندرکاری کشور متفاوت است. بنابراین انواع مختلفی از علف‌های هرز پهن برگ، باریک برگ، یک ساله و چندساله در مزارع چغندرقند کشور به چشم می‌خورند. برخی از علف‌های هرز مانند پنیرک، سلمه تره، تاج خروس، تاج‌ریزی، ترشک، توق، خرفه، هفت‌بند، پیچک، چسبک، سوروف، خونی واش، تلخه، اویارسلام، مرغ، بارهنگ در بیشتر مناطق و در تمام طول فصل همراه با گیاه چغندرقند هستند و حضور آنها در مزرعه خسارت بیشتری به محصول وارد می‌کند. گروه دیگری از علف‌های هرز مانند کیسه کشیش، شاه تره، دم روباهی، چچم، خاکشیر تلخ، خردل وحشی و گاوزبان بدل، علف‌های هرزی هستند که در ابتدای فصل رشد در مزرعه کشت بهاره چغندرقند نمایان می‌شوند و اگر به موقع کنترل شوند، از بین خواهند رفت.

زمان کنترل علف‌های هرز:

حساس‌ترین مرحله رشد چغندرقند نسبت به رقابت علف‌های هرز که از آن به عنوان دوره بحرانی کنترل علف‌های هرز در چغندرقند یاد می‌شود، بین مراحل رشدی 4 تا 12 برگی است. اگر تا حدود هشت هفته پس از سبزشدن چغندرقند، علف‌های هرز کنترل شوند، پس از این مرحله، وجود علف‌های هرز تأثیر چندانی بر عملکرد چغندرقند نخواهد داشت.

روش‌های کنترل علف‌های هرز پس از کاشت

شیمیایی

در صورت وجود علف هرز در مزرعه چغندرقند و نیاز به کنترل شیمیایی، باید در مراحل اولیه رشد انجام شود. هرچه زمان بگذرد از تأثیر علف‌کش‌ها کاسته می‌شود و باید میزان مصرف سم در واحد سطح افزایش یابد که در این صورت، ممکن است روش تأثیر علف‌کش از حالت انتخابی تغییر و به محصول اصلی نیز خسارت وارد کند.

مکانیکی

برای کنترل مکانیکی علف‌های هرز بسته به امکانات و شرایط موجود، می‌توان از وجین‌کن‌های خورشیدی، کولتیواتورهای شمشیری، وجین‌کارهای U شکل (شکل 32). و همچنین در اراضی کوچک از وجین‌کن تک‌ردیفه دستی استفاده کرد.

گرچه بخش زیادی از علف‌های هرز به ویژه در بین ردیف‌های کشت، در اثر کولتیواتورزدن از بین می‌روند ولی برای تکمیل عملیات کنترل مکانیکی علف‌های هرز در روی خطوط کشت، عملیات وجین دستی با استفاده از نیروی کارگر باید در اولین فرصت ممکن انجام گیرد. (شکل 33)

برای انتخاب روش کنترل علف‌های هرز، لازم است پس از آبیاری دوم از مرحله جوانه‌زدن تا دو برگی علف‌های هرز، کنترل شیمیایی و پس از آبیاری سوم و در مرحله چهار تا شش برگی بوته‌های چغندرقند، کنترل مکانیکی علف‌های هرز صورت گیرد.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه چغندرقند

آفات چغندرقند

یکی از مشکلات زراعت چغندرقند، تعداد زیاد آفات آن در مقایسه با سایر محصولات زراعی است. مهم‌ترین آفات این گیاه عبارت‌اند از: برگ‌خوارها، طوقه‌برُها، سرخرطومی‌ها، شته‌ها، زنجرک‌ها، کک، بید و مگس چغندرقند.

با توجه به تنوع وسیع آفات چغندرقند، ملاحظات زیست محیطی و نگرانی از کاربرد بی‌رویه سموم شیمیایی، آشنایی کامل با آفات در هر منطقه و شناسایی سایر میزبان‌های آن اهمیت زیادی دارد تا بتوان با کاربرد کمتر سموم شیمیایی، خسارت آفات را نیز کاهش داد. در این بخش آفات مهم و کلیدی زراعت چغندرقند به ترتیب آشکارشدن به‌طور خلاصه معرفی می‌شوند.

طوقه بُرها:

در واقع، لارو پروانه‌های شب پرواز آگروتیس هستند و از اولین آفاتی می‌باشند که به گیاهچه‌های چغندرقند حمله می‌کنند. با توجه به کُندی استقرار گیاهچه‌های چغندرقند در ابتدای فصل رشد، فعالیت تغذیه‌ای این حشرات می‌تواند باعث کاهش تعداد بوته در واحد سطح شود و در برخی موارد، ممکن است نیاز به دوباره‌کاری مزرعه باشد.

لاروها از برگ، طوقه و ساقه گیاه میزبان تغذیه می‌کنند. لارو تازه تفریخ شده ابتدا تغذیه کمی داشته و پس از پوست‌اندازی به خاک می‌افتد و پای بوته از طوقه تغذیه می‌کند که در نتیجه، طوقه قطع و بوته خشک می‌شود. (شکل 34)

کک چغندرقند:

کک، از آفات اول فصل در زراعت بهاره چغندرقند محسوب می‌شود که از همان ابتدای رشد، از برگ‌های بذری تغذیه کرده و موجب سوراخ و مشبک‌شدن آنها می‌شود. این آفت در ایران در کلیه مناطق چغندرکاری دیده می‌شود.

اگر روی جوانه‌های چغندرقند، 3 تا 5 لارو دیده شود، نابودی 90 درصد جوانه‌ها حتمی است. خسارت این آفت در یک مزرعه ممکن است بارها باعث واکاری مزارع شود. بیشترین خسارت این آفت در مرحله جوانه‌زنی تا استقرار (8 برگی) بوته‌ها مشاهده می‌شود (شکل 35). زمستان گذرانی آفت به‌صورت حشرات کامل در لابه‌لای گیاهان خشک‌شده و زیر کلوخه‌هاست که در اوایل بهار، این حشرات آشکار می‌شوند. حشرات بالغ، سوسک‌های کوچکی به طول 1/5 تا 2/2 میلی‌متر، تخم مرغی شکل و سیاه رنگ هستند.

برگ‌خواران چغندرقند:

کرم‌های برگ‌خوار چغندرقند درواقع لارو پروانه‌های شب‌پره کارادرینا، پرودنیا و گاما هستند. این آفات از ابتدای فصل بهار آشکار شده و با توجه به قدرت تکثیر بالا، چند نسل در سال دارند، گاهی اوقات تداخل نسل آنها در یک منطقه موجب واردآمدن خسارت زیادی به زراعت چغندرقند می‌شود. لارو پروانه‌های کارادرینا، پرودنیا و گاما (شکل 36) از برگ‌های جوان تغذیه می‌کنند.

پروانه کارادرینا که از پراکنش بیشتری در کشور برخوردار است معمولاً تخم‌های خود را به‌صورت دسته‌جمعی می‌گذارد و لاروها ابتدا به‌صورت دسته‌جمعی از سطح زیرین برگ میزبان تغذیه می‌کنند و برگ را توری شکل می‌کنند ولی بعدها، همه قسمت‌های برگ و حتی گاهی اوقات، سر ریشه‌ها را نیز مورد تغذیه قرار می‌دهند. در این شرایط، بوته خشک می‌شود. مزرعه خسارت دیده از دور مشابه مزرعه‌ای است که دچار تگرگ شده باشد با این تفاوت که در مزرعه مورد حمله این آفت، لاروهای در حال تغذیه از برگ و فضولات آنها قابل مشاهده است. (شکل 37)

آفات برگ خوار از مرحله استقرار (8 برگی) تا زمان برداشت می‌توانند ایجاد خسارت کنند و هرچه زمان خسارت به انتهای فصل رشد نزدیک‌تر باشد، شدت خسارت بیشتر خواهد بود. بر اساس برآوردها در ایران، کارادرینا قادر است تا 50 درصد عملکرد مزرعه را کاهش دهد.

لارو کارادرینا معمولاً سبز رنگ ولی گاهی خاکستری و تیره نیز است. در دو طرف بدن لارو، سه نوار طولی به رنگ‌های سیاه، نارنجی و سفید وجود دارد. سطح بدن تقریباً بدون مو و حداکثر 25 تا 30 میلی‌متر طول دارد. حشرات بالغ این آفت، پروانه‌ای کوچک به طول 10 تا 14 میلی‌متر با عرض بال‌های باز 25 تا 30 میلی‌متر است. لارو پروانه پرودنیا به رنگ سبز تیره همراه با خطوط روشن زرد رنگ روی پشت لارو است و طول لارو تا 35 میلی‌متر می‌رسد. حشرات بالغ پرودنیا شب پره‌های بزرگی هستند که روی بال‌های جلویی خطوط نقره‌ای براقی مشاهده می‌شود.

پروانه گاما، لارو به رنگ سبز مایل به زرد و پوشیده از مو با قاعده سیاه رنگ، حرکت آن وجبی است. طول لارو 32 تا 35 میلی‌متر است. حشرات بالغ پروانه گاما، شب پره‌هایی هستند نسبتا بزرگ، به طول 15 تا 20 میلی‌متر و عرض بال‌های باز 38 تا 45 میلی‌متر است. (شکل 36)

سرخرطومی‌های چغندرقند:

سرخرطومی‌ها، سوسک‌های کوچکی هستند که هم لارو و هم حشره کامل از گیاه میزبان تغذیه کرده و موجب خسارت می‌شوند. این آفات به‌صورت حشره کامل زمستان‌گذرانی کرده و در ابتدای فصل بهار، حشرات کامل از برگ‌های چغندرقند تغذیه می‌کنند. خسارت اصلی در مزرعه چغندرقند مربوط به لاروهای سرخرطومی هاست. (شکل 38)

سرخرطوم کوتاه که به آفت خال سیاه نیز شهرت دارد، از همان اول فصل و با سبزشدن چغندرقند آشکار شده و تخم خود را روی برگ‌های بذری می‌گذارد ولی لارو آن با تغذیه از ریشه موجب بوته میری و کاهش تراکم بوته در واحد سطح می‌شود. (شکل 39).

سرخرطومی بلند چغندرقند بیشتر به اندام هوایی چغندرقند خسارت می‌زند. چراکه، لاروهای این سوسک وارد دم‌برگ شده و موجب خشک‌شدن برگ‌ها و برگ‌ریزی در بوته می‌شود (شکل 40). این آفت معمولاً زمانی که بوته‌ها شش تا هشت برگی شدند، آشکار می‌شود و تا پایان فصل هم در مزرعه فعال است. (شکل 41)

بید چغندرقند:

این آفت که به لیتا نیز معروف است، پروانه‌ای است که لاروهای سن اول و دوم نسل اول، بیشتر از کناره‌های برگ تغذیه می‌کنند و باعث پیچش آنها و سیاه‌شدن برگ‌ها می‌شوند. لاروهای سنین بالاتر، از جوانه مرکزی و انتهای دم‌برگ‌ها تغذیه می‌کنند که محل اصلی خسارت آن است و فضولات آفت برجای می‌ماند (شکل 42). هنگام تغذیه، برگ‌ها توسط تارهایی به هم چسبیده و لارو داخل آن پنهان می‌شود. آفت از سر ریشه‌ها نیز تغذیه می‌کند. اگر محل طوقه باز شود، لاروهای این آفت در زیر محل مریستم مشاهده خواهند شد. خسارت این آفت گاهی اوقات با پوسیدگی‌های ریشه و حتی کمبود عنصر بور اشتباه می‌شود. (شکل 43)

بیشترین میزان خسارت و مشاهده هر ساله آن در استان‌های خراسان رضوی و سمنان است. در مناطق غربی کشور مانند استان‌های آذربایجان غربی و همدان این آفت اهمیت چندانی ندارد. به عبارت دیگر این آفت در مناطق گرم‌تر بیشتر شیوع دارد.

پروانه لیتا، شب پره‌ای به طول هفت میلی‌متر و عرض بال‌های باز 14 میلی‌متر، بال جلو قهوه‌ای مایل به زرد است. بال‌های عقب، خاکستری روشن و دارای ریشک‌های بلندی هستند. لارو آن زرد رنگ و به طول 12 میلی‌متر است و روی آن خال‌های سیاهی وجود دارد. (شکل 44)

کنترل تلفیقی آفات چغندرقند:

روش‌های مختلفی برای کاهش خسارت آفات وجود دارد. در مجموع می‌توان به تدابیر زراعی، مبارزه فیزیکی، کنترل بیولوژیکی، مبارزه شیمیایی و کاربرد ارقام مقاوم اشاره کرد.

در بین آفات کلیدی چغندرقند در ایران، آفات پروانه‌ای اهمیت ویژه و قدرت خسارت‌زایی بالایی دارند. این دسته از حشرات را می‌توان با استفاده از تله‌های نوری یا تله‌های فرمونی ردیابی و قبل از بروز خسارت شناسایی کرده و برای کنترل آن از کارشناسان کمک گرفت. در این صورت، تعداد دفعات سمپاشی کاهش یافته و ضمن کاهش هزینه‌های تولید، اثرات زیست محیطی کاربرد سموم شیمیایی نیز کاهش خواهد یافت. هم اکنون، تله‌های نوری شارژی در بازار ایران وجود دارند که با نصب یک عدد از آنها در هر مزرعه پنج هکتاری و بازدید مرتب از آنها می‌توان پروانه‌های شکارشده را مورد بررسی قرار داد (شکل 45). با شناسایی شب‌پره‌های آگروتیس، کارادرینا، پرودنیا و یا لیتا بهترین زمان کنترل آنها یک تا دو هفته بعد از شکار آنهاست.

دیگر آفات مهم چغندرقند مانند کک یا سرخرطومی‌ها باید با بازدیدهای مکرر از مزرعه و مشاهده حشرات کامل ردیابی شوند. زمان اوج فعالیت و خسارت آفات مهم چغندرقند در شش ماهه اول سال است. آفات اول فصل شامل کک، سرخرطوم کوتاه و اگروتیس را می‌توان با خرید بذر ضدعفونی شده تا حدودی کنترل کرد. اگر جمعیت این آفات بالا بوده و بذرها ضدعفونی شده نیز نتوانستند جلوی خسارت را بگیرند با توجه به اینکه در فروردین و ابتدای کاشت، معمولاً کنترل شیمیایی با علف‌های هرز انجام می‌شود، می‌توان هم زمان با کاربرد علف‌کش‌ها، از سموم حشره‌کش مناسب طبق توصیه کارشناسان برای کنترل آفات اول فصل استفاده کرد. کاربرد هم زمان علف‌کش و حشره‌کش هزینه کنترل را کاهش می‌دهد.

از نیمه خرداد و پس از وجین مزرعه و استقرار بوته‌ها، آفات برگ‌خوار و سرخرطوم بلند، آشکار شده و در این زمان با توجه به اینکه زمان واکاری و دوباره کاری سپری شده است و کاهش تراکم بوته موجب کاهش تولید می‌شود، حفظ بوته‌های مزرعه اهمیت خاصی دارد و بایستی با بازدید و همچنین کاربرد تله‌های نوری یا فرمونی به دقت جمعیت آفات ردیابی و در صورت نیاز، کنترل آنها انجام شود. با توجه به آشکارشدن هم زمان این دسته از حشرات، معمولاً یک یا دو نوبت سمپاشی بلافاصله پس از مشاهده آفات یا شکل خسارت‌زای آنها الزامی است.

بیماری‌های چغندرقند

میزان خسارت بیماری‌ها می‌تواند از بسیار کم تا 100 درصد متغیر باشد. گاهی انتشار بیماری‌ها به‌صورت همه جاگیر درآمده و خسارت‌های زیادی را به بار می‌آورد. مهم‌ترین، شایع‌ترین و خسارت‌زاترین عوامل بیماری‌زای این زراعت در کشت بهاره شامل پوسیدگی‌های قارچی ریشه، بیماری‌های ویروسی ریزومانیا و کرلی تاپ و نماتد سیستی چغندرقند هستند.

مطالب این بخش در مورد بیماری‌های مهم چغندرقند که همه ساله با شدت و ضعف در کشت بهاره وجود داشته و موجب خسارت محصول می‌شوند، متمرکز شده است.

بیماری‌های ویروسی چغندرقند

بیماری ریزومانیا ریشه ریشی چغندرقند:

این بیماری، عملکرد ریشه و عیار قند چغندرقند را به شدت کاهش می‌دهد. نشانه‌های بیماری ریشه ریشی چغندرقند در شکل (46) مشاهده می‌شود.

با وجود آنکه روش‌های زراعی و تدابیر خاصی برای جلوگیری از آلودگی مزرعه به بیماری ریزومانیا توصیه شده است اما کنترل بیماری عملاً بر استفاده از رقم‌های مقاوم استوار است. استفاده از رقم‌های مقاوم ساده‌ترین، بهترین و در عین حال کارآمدترین روش کنترل بیماری است.

بیماری پیچیدگی بوته چغندرقند:

بیماری پیچیدگی بوته چغندرقند که به بیماری کرلی تاپ نیز شهرت دارد، یکی از خسارت‌زاترین بیماری‌های شناخته‌شده چغندرقند است. این بیماری، عملکرد ریشه و درصد قند را کاهش می‌دهد.

نشانه‌های این بیماری به‌صورت پیچیدگی برگ‌ها در امتداد طول رگبرگ و به طرف داخل، برآمدگی‌هایی روی رگبرگ‌ها در سطح زیرین برگ‌ها (شکل 47)، شفافیت و تورم رگبرگ‌های فرعی و به وجودآمدن خارهایی به طول یک تا دو میلی‌متر بر روی آنهاست. ابتلا به این بیماری موجب می‌شود ریشه‌ها کوچک مانده و ریشک‌های آن افزایش می‌یابد. گاهی ترشحات بافت آوندی به‌صورت قطرات روی ساقه و برگ‌ها دیده می‌شوند که پس از چندی، قهوه‌ای و سیاه رنگ می‌گردند. در برش عرضی ریشه، حلقه‌های آوندی به علت نکروزه‌شدن آوندهای آبکش، قهو‌ه‌ای می‌شوند. ریشکی‌شدن ریشه‌ها و قهوه‌ای‌شدن حلقه‌های آوندی که از نشانه‌های این بیماری است در بیماری ریزومانیا نیز مشاهده می‌شود.

برای کنترل این بیماری می‌توان به کاشت زودهنگام، استفاده از رقم‌های مقاوم به بیماری و کنترل شیمیایی با استفاده از سموم حشره‌کش سیستمیک برای کنترل جمعیت زنجرک‌ها اشاره کرد.

بیماری موزائیک چغندرقند:

در ایران نیز در بیشتر مناطق چغندرکاری به ویژه در مزارع بذری سال اول و دوم مشاهده می‌شود. علف‌های هرز مختلف از جمله شیرتیغک به عنوان میزبان زمستانه و تاج خروس به عنوان میزبان ثانویه ویروس شناسایی شده‌اند. آلودگی زودهنگام در هر دو زراعت ریشه‌ای و بذری، خسارت بیماری را افزایش می‌دهد.

نشانه‌های اولیه بیماری به‌صورت نقاط سبز و زرد روی برگ‌های جوان مشاهده می‌شود (شکل 48). این نقاط کم و بیش حلقوی و با حاشیه مشخص هستند. این نقاط ممکن است به‌صورت جوش‌های سبزرنگ که توسط نواحی بی‌رنگ احاطه شده‌اند، نیز بروز یابند.

با توجه به اینکه ویروس دامنه میزبانی وسیعی دارد، بنابراین حذف زراعت‌هایی که به عنوان پل سبز عمل می‌کنند، می‌تواند از شیوع بیماری جلوگیری کند.

بیماری‌های قارچی چغندرقند

مرگ گیاهچه و پوسیدگی ریشه چغندرقند:

چغندرقند از زمان کاشت بذر تا زمان برداشت و حتی پس از آن در سیلوی کارخانه مورد حمله قارچ‌های خاک‌زاد متفاوتی قرار می‌گیرد. این عوامل اهمیت زیادی دارند و هر ساله خسارت‌های زیادی را به بار می‌آورند. برخی از قارچ‌ها قبل از سبزشدن، بذر را مورد حمله قرار داده و باعث پوسیدگی بذر می‌شوند. گاهی بذر بعد از جوانه‌زدن و قبل از خروج از خاک و یا پس از خروج از خاک، مورد حمله قارچ‌ها قرار می‌گیرد که در این صورت، این بیماری اصطلاحاً مرگ گیاهچه نامیده می‌شود. طی فصل رشد نیز بوته‌های چغندرقند مورد حمله قارچ‌های مختلف قرار می‌گیرند و در اثر پوسیدگی کامل ریشه، بوته‌ها از بین می‌روند. پس از برداشت نیز ریشه‌های سیلوشده توسط قارچ‌های مختلف دچار لهیدگی و فساد شده و در سیلو از بین می‌روند. پوسیدگی ریشه از غالب مناطق چغندرکاری کشور از کشت بهاره، پاییزه و زراعت بذری گزارش شده است.

با توجه به اینکه امروزه بذر چغندرقند به‌صورت ضدعفونی‌شده در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد و کارخانه‌های قند نیز سعی بر کاهش زمان نگهداری ریشه در سیلو دارند، بنابراین پوسیدگی ریشه و بوته میری ناشی از عوامل قارچی از اهمیت بیشتری برخوردار است. بیماری‌های مرگ گیاهچه و بوته میری در درجه اول موجب کاهش تراکم بوته در هکتار می‌شوند. پوسیدگی ریشه علاوه بر کاهش تراکم بوته در هکتار، موجب کاهش کیفیت محصول نیز می‌شود. نبود گیاهچه روی خطوط چند روز پس از کاشت و یا گیاهچه‌هایی با علایم سیاه‌شدن محور زیر لپه و پوسیدگی ریشه چه از نشانه‌های بیماری مرگ گیاهچه هستند (شکل 49)

اولین نشانه بیماری پوسیدگی ریزوکتونیایی ریشه و طوقه چغندرقند، پژمردگی ناگهانی و زردشدن برگ‌ها همراه با زخم‌های قهوه‌ای تیره در قاعده دم‌برگ هاست. چنین برگ‌هایی می‌میرند ولی همچنان به‌صورت چسبیده به طوقه باقی می‌مانند. قرارگرفتن برگ‌های خشک‌شده روی بوته به شکل ستاره‌ای است. (شکل 50)

ریشه‌ها درجات متفاوتی از پوسیدگی قهوه‌ای تا سیاه رنگ را نشان می‌دهند که معمولاً از ناحیه طوقه شروع و تا انتهای ریشه اصلی ادامه می‌یابد. مشاهده شانکر یا شکاف‌های عمیق در ناحیه طوقه و در کناره‌های ریشه‌های بیمار امری عادی است (شکل 51). هیف‌های قهوه‌ای رنگ قارچ ممکن است داخل چنین حفره‌هایی دیده شوند. بیماری معمولاً در مزرعه به‌صورت لکه‌های بزرگ شامل گیاهان مرده و بیمار، خود را نشان می‌دهد.

شانکر پوسیدگی خشک نیز نمونه‌ای دیگر از پوسیدگی ریشه است. در این بیماری، تعداد زیادی زخم‌های قهوه‌ای تیره، موضعی و گِرد به‌صورت دایره‌های متحدالمرکز به اندازه‌های متفاوت (به قطر 2 تا 25 میلی‌متر) در قسمت بالای ریشه ایجاد می‌شوند (شکل 52). در این حالت، بافت میزبان خشک شده و به‌طور مشخصی از بافت‌های سالم مجاور متمایز می‌شود. درباره این نوع پوسیدگی ریشه اطلاعات کمی وجود دارد.

پوسیدگی ریشه ناشی از فیتوفتورا و پی‌تیوم در اندام‌های هوایی بوته به‌صورت زردی برگ‌ها، پژمردگی و در نهایت، بوته میری هستند. علایم بیماری روی ریشه معمولاً به‌صورت پوسیدگی نرم و آبکی به رنگ قهوه‌ای تا سیاه است. (شکل 53)

کنترل بیماری‌های خاک‌زاد به دلیل پیچیدگی محیط خاک مشکل است. از این‌رو، راه‌حل عملی کاهش خسارت پوسیدگی ریزوکتونیایی ریشه و طوقه چغندرقند، استفاده از رقم‌های مقاوم به همراه تدابیر زراعی است.

نماتد مولد سیست چغندرقند:

نماتد مولد سیست در بیشتر مناطق چغندرکاری ایران مانند خراسان، آذربایجان غربی، اصفهان، کرمان و فارس خسارت می‌زند. فاضلاب کارخانه‌های قند و خاک برگشتی همراه ریشه، از مهم‌ترین عوامل توسعه نماتد در حوزه‌های چغندرکاری کشور محسوب می‌شوند.

با تهیه نمونه خاک و ارسال آن به آزمایشگاه‌های گیاه پزشکی، می‌توان پی به وجود و تعداد تخم و لارو در هر گرم خاک مزرعه برد. می‌توان با تناوب و یا کاشت رقم‌های مقاوم از خسارت آن جلوگیری کرد.

در مزارع چغندرقند، آلودگی به‌صورت لکه‌ای اتفاق می‌افتد. در این لکه‌ها، بوته‌های چغندرقند رشد مناسبی نداشته و علایم ضعف و زردی از خود نشان می‌دهند. این ضعف و زردی به تدریج به توقف رشد منجر می‌شود. (شکل 54)

بوته‌های آلوده در اوقات گرم روز، علایم پژمردگی موقت نشان می‌دهند، به‌صورتی که وسط روز پژمرده ولی اوایل صبح و غروب آفتاب، شادابی خود را باز می‌یابند. اگر این بوته‌ها از خاک خارج شوند، ریشه‌ها بدشکل و رشد کمی داشته و ریشه‌های فرعی زیادی دارند (شکل 55 الف). روی ریشه‌های فرعی، نقاط سفید شیری رنگی دیده می‌شود که در واقع نماتد ماده جوان است (شکل 55 ب).

پرورش پیاز

آیا می‌دانید...؟ 

محصول پیاز دارای پتانسیل بالایی در تولید است. با انتخاب رقم و بذر مناسب و به کارگیری فن‌های نوین زراعی می‌توان به رکورد‌های بالای 150 تن در هکتار محصول هم رسید. قابلیت نگهداری و عرضه در زمان‌های مختلف، به پیاز اجازه می‌دهد تا در سال‌هایی که مازاد تولید وجود دارد با استفاده از انبارمانی مناسب برخی از ارقام نوسانات شدید قیمت را کنترل نموده و کشاورز پیازکار متحمل ضرر و زیان نگردد.

اهمیت و ضرورت کشت پیاز

پیاز یکی از سبزی‌های پراهمیت و پرکاربرد در تغذیه و صنایع غذایی دنیاست و میزان زیادی از تولید محصولات کشاورزی را در سراسر دنیا به خود اختصاص داده است. این گیاه بومی جنوب غربی آسیا (تقریباً بخش بزرگی از آسیای میانه از هند و ایران تا سواحل دریای مدیترانه) است. پس به نوعی می‌توان گفت ایران یکی از خواستگاه‌ها و مرکز تنوع پیاز است.

پیاز به عنوان غذا از زمان‌های بسیار دور در ایران و دنیا مورد استفاده بوده است، پیاز به‌صورت تازه‌خوری (خام و پخته درون انواع غذاها)، فرآوری‌شده (به‌صورت سرخ‌شده و پودر پیاز) و همچنین دارویی مصرف می‌شود. در ایران تقریباً در تمامی فصل‌های سال محصول پیاز تولید می‌شود. استان‌های جنوبی کشور مانند سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و جنوب کرمان و خوزستان استان‌هایی هستند که در فصل زمستان و اوایل بهار پیاز تولید می‌کنند و بقیه استان‌های سردسیر و معتدل در کشور از اواخر بهار تا پاییز محصول مورد نیاز کشور را تأمین می‌نمایند. همچنین پیاز یکی از گیاهان وجینی مناسب در تناوب زراعی است.

محصول پیاز دارای پتانسیل بالایی در تولید است. که با استفاده بهینه از منابع تولید می‌توان میزان عملکرد محصول را چندین برابر وضعیت سنتی کنونی افزایش داد. در سال زراعی 95-94 سطح زیر کشت پیاز 62297 هکتار با تولید 2400584 تن و میانگین عملکرد 38/53 تن در هکتار گزارش شده است (آمارنامه کشاورزی).

جدول 1- ارزش غذایی پیاز

آب (درصد)	پروتئین (درصد)	لیپید (درصد)	کلسیم (درصد)	فسفر (درصد)	آهن (درصد)	ویتامین A (درصد)	ویتامین C (درصد)
89	1/9	0/2	27	36	0/5	40	10

شرایط محیطی مناسب رشد و نمو پیاز

دما:

پیاز یک گیاه فصل سرد است که دامنه دمایی آن برای جوانه‌زدن 5 تا 30 درجه سلسیوس و بهترین دما برای جوانه‌زنی آن 17 تا 25 درجه سلسیوس است. دامنه مناسب رشد این گیاه در روز 13 تا 25 و در شب 15 تا 17 درجه سلسیوس است. همچنین بهترین دما برای تشکیل سوخ‌ها 20 تا 25 درجه سلسیوس است.

نور:

ارقام برحسب طول روز به سه دسته تقسیم می‌شوند:

روز بلند: به طول روز بیش از 14 ساعت برای آغاز سوخ‌دهی نیاز دارند. این ارقام در اوایل بهار پس از برطرف‌شدن خطر سرما، کشت و در تابستان تا اوایل پاییز برداشت می‌گردند. ارقام پیاز سفید قم، سفید کاشان و قرمز ری روز بلند هستند.

جدول 2- تأثیر درجه حرارت بر تعداد روز مورد نیاز برای تشکیل سوخ در فتوپریود 14 ساعته

دما (درجه سلسیوس)		تعداد روز (کاشت تا تشکیل سوخ)
روز	شب
18	10	تشکیل نمی‌شود
22	14	154
30	14	69

روز متوسط: برای شروع سوخ‌دهی به طول روز 13 تا 14 ساعت نیاز دارند. بیشتر در نواحی معتدل در اواخر پاییز کشت و در اواخر بهار تا اوایل تابستان برداشت می‌گردد. از ارقام روز متوسط می‌توان به پیاز رامهرمز، پیاز طارم و پیاز سفید ساری و پیاز سفید گرگان اشاره کرد.

روز کوتاه: عموماً این ارقام بیشتر در نواحی جنوبی کشور کشت می‌شوند. این ارقام به طول روز کمتر از 13 ساعت برای شروع سوخ‌دهی نیاز دارند، در پاییز کشت‌شده و در زمستان تا بهار برداشت می‌شوند. این نوع پیاز با وجودی که در طول روز کوتاه سوخ‌دهی را آغاز می‌کند ولی با افزایش شدت نور تشکیل سوخ به شدت افزایش می‌یابد.

خاک: پیاز در طیف وسیعی از خاک‌ها می‌تواند رشد کند، اما مناسب‌ترین خاک برای پرورش پیاز خاک‌های شنی لومی هستند، که با کودهای دامی و شیمیایی تقویت‌شده باشند.

مناسب‌ترین pH خاک برای پرورش پیاز بین 6 تا 6/5 است و باید توجه داشت pH پایین‌تر می‌تواند برای جذب عناصر توسط پیاز مشکل به وجود آورد. خاک‌های زراعی عمیق برای کشت پیاز مناسب‌تر هستند (حدود 60 سانتی‌متر) و در صورت کشت در خاک‌های کم عمق‌تر باید با مدیریت زراعی مناسب (تغذیه و آبیاری) پرورش یابند.

اگرچه پیاز را می‌توان در طیف وسیعی از خاک‌ها کشت کرد ولی بهتر است از کشت آن در خاک‌های سنگین خودداری شود؛ زیرا در این خاک‌ها مشکلاتی مانند سله‌بستن سطح خاک، نامناسب‌بودن تهویه بستر و سفتی خاک باعث ایجاد خسارت، کاهش عملکرد و کیفیت محصول می‌شود. خاک‌های شنی با بافت درشت نیز آب موجود را به سرعت ازدست داده و موجب زودرسی گیاه می‌شوند.

ویژگی‌های گیاه شناختی پیاز

پیاز گیاهی تک لپه‌ای از خانواده پیاز (آلیاسه) (Alliaceae) است، برای تولید گل و دانه دوساله و برای تولید محصول سوخ یا پیاز یک ساله است. 

ریشه:

ریشه پیاز سطحی و افشان است و از قسمت‌های پایینی ساقه دیسکی خارج می‌شود. طول این ریشه‌ها نسبتاً کوتاه و انتشار آن در داخل خاک در 10 تا 20 سانتی‌متر قسمت بالایی خاک مزرعه می‌باشد.

ساقه:

پیاز دارای ساقه نازک و مدور که در انتهای سوخ است و ریشه از قسمت پایینی آن خارج می‌شود. در وسط صفحه ساقه دیسکی نقطه رویش پیاز که نقش جوانه انتهایی ساقه هوایی را بازی می‌کند قرار دارد و در این محل است که ساقه گل‌دهنده و برگ‌های سبز بوته پیاز آشکار شده و در فضا به رشد خود ادامه می‌دهد.

برگ:

برگ‌های پیاز دو نوع هستند:

1- نوع اول برگ‌هایی فلس مانند هستند که از شکل برگ خارج شده به رنگ‌های سفید، قرمز تا صورتی می‌باشند و در زیر یا در سطح خاک تبدیل به فلس‌هایی می‌شوند که سوخ پیاز را تشکیل داده و محل نگهداری و ذخیره موادغذایی برای گیاه است.

2- نوع دوم برگ‌های لوله‌ای شکل سبز رنگ هستند که به‌صورت برافراشته بوده و دارای کلروفیل می‌باشند. این برگ‌ها وظیفه فتوسنتز را در گیاه به عهده دارند.

گل:

گل آذین پیاز چتری با تعداد زیادی گلچه و توپی شکل است. هرگل دارای 3 پرچم، 6 گلبرگ، بدون کاسبرگ با تخمدان 6 برچه‌ای است که تولید حداکثر 6 عدد بذر می‌نماید. میوه از نوع کپسول است.

بذر:

بذر پیاز سیاه رنگ به‌طول 3 تا 4 میلی‌متر و قطر 0/5 تا 1 میلی‌متر است. وزن هزار دانه بذر آن 2/7 تا 4 گرم است. بذر پیاز در بهترین شرایط نگهداری قوه نامیه خود را 1 تا 2 سال حفظ می‌کند ولی بهتر است بذر یک ساله کشت گردد.

آماده‌سازی زمین پیاز

برای تعیین مقدار و نوع کودهای شیمیایی همواره باید از کارشناسان کمک گرفت، به همین منظور ابتدا باید از طریق نمونه‌برداری درست از خاک و ارسال به آزمایشگاه خاک‌شناسی و ارائه نتیجه آن به کارشناسان مربوطه دستورات و توصیه‌های کودی را برای کشت پیاز در زمین موردنظر دریافت و به کاربست.

استفاده از کود دامی پوسیده به میزان 40 تا 50 تن در هکتار و یا کود سبز، برای اصلاح فیزیکی خاک که از نظر مواد آلی یعنی هوموس فقیرند، ضروری است. می‌توان گفت میزان مصرف کودحیوانی در پیاز دو برابر سایر سبزی‌ها است.

به علت اینکه پیاز در اوایل رشد بسیار ضعیف بوده و به کندی رشد و نمو می‌کند، علف‌های هرز به آسانی به آن غلبه می‌کنند. بهترین طرز استفاده از کود دامی آن است که کود را به مقدار زیاد (در حدود 40 تا 50 تن در هکتار) به محصول سال قبل که حتماً یک گیاه وجینی مانند سیب‌زمینی یا چغندرقند یا گوجه‌فرنگی و یا نباتات خانواده کدوئیان خواهند بود بدهند.

با توجه به روش کاشت از تجهیزات و وسایلی مانند گاوآهن برگردان‌دار، دیسک و لولر استفاده می‌شود.

کاشت پیاز

انتخاب بذر

استفاده از بذرهای گواهی‌شده و رقم مناسب برای منطقه می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه‌های کنترل بیماری‌ها و مقاومت در مقابل تنش‌ها سبب افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول پیاز گردد. بذرهای خوب و باکیفیت، دارای برچسب می‌باشند.

به‌طور کلی ارقام بومی پیاز ایرانی را از نظر رنگ می‌توان به پیازهای قرمز (قرمزآذرشهر، قرمز ری و قرمز طارم)، پیازهای سفید (سفید قم و سفیدکاشان)، پیازهای بنفش (کهریزک) و پیازهای صورتی (پیاز نوشهر) دسته‌بندی کرد.

ویژگی‌هایی که باید در انتخاب بذر مدنظر قرار گیرند عبارت‌اند از:

- رقم مناسب منطقه باشد (با توجه به حساسیت به طول روز).
- خلوص فیزیکی و ژنتیکی بذر مطابق استاندارد باشد.
- دارای درصد جوانه‌زنی حداقل 90 درصد باشد.
- تاریخ تولید بیش از یک سال نباشد.

ارقام پیاز به سه دسته زود رس، متوسط رس و دیررس تقسیم می‌شوند.

دوره رشد ارقام مختلف پیاز بستگی به شرایط آب و هوایی، خاک زراعی منطقه دارد. ولی معمولاً در مناطق تولید پیاز دوره رشد ارقام مختلف تفاوت دارد. ارقام زودرس دارای دوره رشد کوتاه‌تری از ارقام متوسط رس و دیررس هستند و البته عملکرد آنها نیز معمولاً کمتر است. در مناطق سردسیری و معتدل پیاز‌های سفید خمین و... ارقامی زودرس، پیازهای سفید کاشان و سفید قم دیررس هستند.

تاریخ کاشت

مناسب‌ترین تاریخ کاشت پیاز را با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی منطقه، رقم مورد کشت، وضعیت خاک و روش کاشت تعیین می‌کنند. کشت پیاز در نواحی سرد در بهار پس از سپری‌شدن یخبندان زمستانه و در نواحی نیمه گرمسیری و گرم در پاییز انجام می‌شود.

همان‌گونه که گفته شد، پیاز یک محصول فصل خنک است که در دمای بین 5 تا 25 درجه سلسیوس جوانه می‌زند و بین دمای 23 تا 27 درجه سلسیوس بهترین رشد و نمو را خواهد داشت. حرارت کم و رطوبت بالا در ابتدای رشد و گرما در پایان رشد برای پیاز بسیار مناسب است. تشکیل سوخ‌های پیاز بیشتر به طول دوره روشنایی بستگی دارد.

گل‌دهی نابه هنگام (بولتینگ) (Bolting):

در صورت کشت زودهنگام در بهار و درجه حرارت‌های پایین، گل‌دهی نابه‌هنگام روی خواهد داد. در اثر این عارضه مرکز سوخ سفت و محصول غیرقابل استفاده خواهد شد. از طرف دیگر کشت دیرهنگام باعث می‌گردد که شاخص سطح برگ کاهش‌یافته در هنگام مواجه‌شدن گیاه با طول روز بلند به دلیل کاهش فتوسنتز، سوخ‌های کوچک تولید و در نتیجه عملکرد کمتری حاصل می‌گردد.

در مناطق جنوبی کشور معمولاً در تولید زمستانه و بهاره در کشت نشائی برحسب منطقه خزانه‌گیری از اواخر مرداد تا شهریور انجام و تا اواخر مهرماه به زمین اصلی منتقل می‌شود و در کشت مستقیم از نیمه مهر تا اوایل آبان کشت انجام می‌پذیرد. کشت زودهنگام در این مناطق نیز موجب گل‌دهی نابه هنگام‌ می‌گردد.

تناوب زراعی پیاز

تناوب زراعی به علت جلوگیری از خستگی زمین که نتیجه کشت پی‌درپی یک گیاه است و همچنین ناشی از عدم تعادل عناصر غذایی و ترشح ترکیبات مسموم‌کننده از ریشه است کاملاً ضروری است. همچنین موجب کاهش خسارت علف‌های هرز، آفات و بیماری‌ها می‌گردد.

- گیاهانی که بعد از پیاز هرگز نباید کشت شوند: پیاز، تره فرنگی و گیاهان پیازی
- گیاهانی که بهتر است بعد از پیاز کشت نشوند: کرفس، اسفناج، کاهو، توت فرنگی و خیار
- برخی گیاهان که بعد از پیاز می‌توان کشت کرد: غلات، کلم بروکسل، گل کلم، ذرت، شلغم، تربچه، کلم پیچ و هویج

کاشت پیاز بعد از گیاهان تیره بقولات (لوبیا چشم بلبلی، باقلا و لوبیاسبز) باعث افزایش محصول می‌گردد، بنابراین قراردادن گیاهان تیره بقولات در تناوب زراعی با پیاز بسیار مناسب است.

مراحل رشد پیاز

رشد پیاز را به ویژه در مناطق سردسیر و معتدل می‌توان به 4 مرحله تقسیم نمود. اول مرحله جوانه‌زنی که گیاه با رشد ریشه اولیه در خاک مستقر و 1 تا 2 برگ حقیقی ظاهر می‌شوند. مرحله دوم یک دورۀ کند ولی وزن‌تر ساقه با درجه حرارت به‌طور خطی مرتبط می‌باشد، در گیاهان کشت شده در بهار غالباً به دلیل پایین‌بودن دما این دوره طولانی است و گیاه 6 تا 7 برگ تولید می‌کند. در مرحله سوم به علت گرم‌شدن هوا برگ‌ها سریع‌تر رشد کرده، ریشه‌های نابه‌جا رشد کرده و وزن ساقه افزایش می‌یابد و سوخ‌دهی آغاز می‌شود. مرحله چهارم رشد در این مرحله سوخ رشد کرده و رشد برگ‌های متوالی کاهش می‌یابد. غلاف برگ‌های معمولی (فتوسنتزی) متورم شده، غلاف‌های فاقد پهنک (برگ‌های ذخیره‌ای داخلی) به وجود آمده و متورم‌شده تا بافت ذخیره‌ای مرکز سوخ را تشکیل دهند. در این مرحله سوخ به رشد نهایی خود رسیده و پس از آن برگ‌های پایینی پژمرده و گردن پیاز خالی و آماده برای برداشت است. (شکل 8)

روش‌های کشت پیاز

در حال حاضر در ایران سه روش مختلف برای کشت پیاز به منظور تولید سوخ یا پیاز وجود دارد.

1- کشت مستقیم بذر در زمین اصلی
2- کشت نشائی پیاز
3- کشت سوخچه پیاز

1- کشت مستقیم:

زمان کشت در این روش به عوامل زیادی از جمله شرایط آب و هوایی منطقه، روش کاشت و رقم پیاز بستگی دارد. با توجه به روش آبیاری و تجهیزات به دو روش انجام می‌شود.

کشت مستقیم دستی (کرتی) بذر:

در این روش کشت به‌صورت کرتی بوده و بذرپاشی دستی با مصرف 15-10 کیلوگرم بذر انجام شده و در پایان روی بذرها را یک لایه خاک به قطر 1 تا 2 سانتی‌متر می‌پوشانند. این روش کشت به دلیل مصرف آب بیشتر، عدم یکنواختی فواصل بوته‌ها و اندازه سوخ‌ها توصیه نمی‌شود.

کشت مستقیم ردیفی بذر:

در این روش پس از آماده‌سازی و ایجاد پشته‌ها، ایجاد شیار با فوکا و کشت دستی و یا به‌وسیله دستگاه بذرکار ریزدانه کار انجام می‌شود.

در کشت ردیفی با بذرکار فاصله خطوط کشت پیاز 20 تا 30 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. بذرهای آن به فاصله 5 تا 12 سانتی‌متر از یکدیگر کشت می‌گردند، در این صورت وقتی طول بوته‌ها به حدود 10 تا 12 سانتی‌متر رسید آنها را تنک می‌نمایند. از بوته‌های تنک‌شده به عنوان پیازچه استفاده می‌شود. تنک‌کردن بوته‌های پیاز ممکن است در 2 یا 3 مرحله انجام شود. چنانچه هدف کشت برداشت پیاز با غده‌های متوسط باشد فاصله دو بوته را حدود 5 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند و اگر هدف تولید پیاز با غده‌های بزرگ باشد فاصله دو بوته 12 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. همچنین میزان مصرف بذر برای کشت مستقیم ردیفی پیاز حدود 2 تا 6 کیلوگرم در هکتار است.

2- کشت با نشا:

کشت بذر در خزانه و تولید نشا و انتقال به زمین اصلی به منظور به دست آوردن محصول زودرس و یکنواخت انجام می‌شود.

تولید نشا

معمولاً در مناطقی که کشت نشائی پیاز مرسوم است در کنار زمین اصلی قطعه کوچکی از زمین را به خزانه تولید نشا اختصاص می‌دهند، سطح این زمین تقریباً برای هر هکتار زمین اصلی 300 تا 400 مترمربع خزانه در نظر می‌گیرند.

پس از انجام عملیات آماده‌سازی خزانه (شخم، دیسک و تسطیح) کشت و آبیاری انجام می‌شود. حدود 2 تا 4 کیلوگرم بذر هیبرید و استاندارد برای تهیه نشا یک هکتار زمین کافی است. برای آنکه خزانه نشا از سرما یا گرمای محیط محفوظ مانده و به موقع آماده شود معمولاً با پوشش مناسب مانند پلاستیک برای حفاظت از سرما و یا ایجاد سایبان برای حفاظت در گرما آن را می‌پوشانند.

در بعضی مناطقی که از گلخانه برای تولید نشا استفاده می‌شود در تمام فصل‌های سال می‌توان نشا تولید نمود. در گلخانه برای کشت از بستر زمین، سکو و یا سینی کشت استفاده می‌شود. در گلخانه باید کشت بذر زیر پوشش پلاستیکی و با تراکم 5- 4 بذر در هر سانتی‌مترمربع انجام پذیرد. فاصله ردیف‌ها 10 سانتی‌متر و عمق کاشت 1- 0/5 سانتی‌متر باشد. در مناطق سردسیر بذر پیاز در آخر بهمن ماه در خزانه کشت می‌شود و در فروردین و ابتدای اردیبهشت با مناسب‌شدن هوا و از بین‌رفتن خطر سرمای بهاره پس از آماده‌سازی زمین اصلی انتقال نشا انجام می‌شود. اگر در طول دوره تولید نشا، دمای محیط بین 15 تا 25 درجه سلسیوس باشد. مدت زمان رشد گیاه تا زمان انتقال نشا به زمین اصلی بین 6 تا 10 هفته است. در مناطق جنوبی و گرمسیر بذر پیاز از اواسط تیر تا اواسط شهریور در خزانه کشت می‌شود و پس از 60 تا 70 روز به زمین اصلی منتقل می‌گردند.

جدول 3- مقایسه کاشت پیاز به روش‌های کشت مستقیم و نشایی

روش کشت	مقدار بذر موردنیاز (کیلوگرم در هکتار)	فاصله ردیف‌های کشت (سانتی متر)	فاصله بوته‌ها روی ردیف (سانتی متر)	عمق کاشت (سانتی‌متر)
کشت مستقیم	8-15	20-30	5-10	1-2
کشت نشایی	بذر استاندارد یا هیبرید 4- 2	20-30	5-10	2-3

انتقال نشا به مزرعه:

نشاها در ردیف‌هایی که 20 تا 30 سانتی‌متر از یکدیگر فاصله دارند به فواصل 5 تا 10 سانتی‌متر نشا می‌شوند. نشاها می‌توانند اندازه‌های مختلفی داشته باشند ولی اگر طول و قطرِ هر نشا به اندازه مداد باشد برای این کار بسیار مناسب است. بوته‌های پیاز در عمق 2 تا 3 سانتی‌متر کاشته می‌شوند. در کشت پیاز معمولاً از روش آبیاری قطره‌ای (نوار تیپ) استفاده می‌کنند، این روش آبیاری علاوه‌بر افزایش راندمان آبیاری و صرفه‌جویی در مصرف آب، موجب افزایش کمی و کیفی تولید نیز می‌گردد.

3- کشت پیاز به وسیله سوخچه (آنیون ست) (Onion Set):

روش دیگر کشت پیاز به وسیله سوخچه است. برای این کار سوخچه‌ها را که از کشت متراکم بذر در سال قبل به وجود آمده‌اند، در محل اصلی می‌کارند.

در این روش ابتدا باید در خزانه سوخچه‌های موردنیاز تولید شوند. برای این کار پس از آماده‌سازی خاک، کشت بذر در خزانه انجام می‌شود. تاریخ خزانه‌گیری برای تهیه سوخچه به منظور استفاده در کشت پاییزه (جنوب کرمان) را نیمه اول بهمن ماه در مناطق گرمسیر و در مناطق معتدل سرد پس از رفع خطر سرما که معمولاً از نیمه دوم فروردین ماه تا نیمه اول اردیبهشت است در نظر می‌گیرند.

روش تولید سوخچه

خاک مناسب برای کشت بذر در خزانه باید سبک با ماده آلی کافی و نسبتاً زیاد باشد. برای آماده‌سازی ابتدا زمین خزانه را تا عمق حدود 15 سانتی‌متری شخم زده، سپس سطح خاک را به خوبی نرم و هموار می‌نمایند. کود دامی پوسیده را به مقدار لازم باید به آن اضافه کرد. کاربرد کودهای پتاسِ و فسفرِ در خزانه برای استحکام سیستم ریشه‌ای و رشد آن اهمیت زیادی دارد. همچنین استفاده از کودهای نیتروژنِ (اوره، سولفات آمونیوم و نیترات) در بستر خزانه برای انجام رشد رویشی و رشد برگ‌ها و تولید سطح سایه‌انداز برای شروع پیازدهی ضروری است. باید توجه کرد که تراکم بذر برای تولید سوخچه از کشت خزانه کمتر است.

مقدار بذر برای تولید سوخچه برای کشت یک هکتار زمین بسته به تراکم کاشت متفاوت است (معمولاً 4/5- 1/5 کیلوگرم). کاشت بذر در خزانه باید به‌صورت خطی باشد. فاصله خطوط در آبیاری بارانی و قطره‌ای 10 تا 15 سانتی‌متر است و فاصله بذرها درروی خطوط 1 تا 1/5 سانتی‌متر و عمق کاشت نیز 0/5 تا 1 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. با رشد پیاز باید خزانه را از نظر عملیات داشت مدیریت نمود و تا رسیدن وزن سوخچه‌ها به 3-2 گرم (قطر 2-1 سانتی‌متر) آنها را برداشت نمود.

بهترین زمان رشد دلخواه برای تولید پیازچه زمانی است که دمای روز و شب به ترتیب 25 و 10 درجه سلسیوس باشد. به‌طور کلی برای تولید پیازچه دمای بین 10 تا 27 درجه سلسیوس مناسب است.

مراقبت‌های زراعی از خزانه تهیه سوخچه:

مراقبت‌های موردنیاز در طول زمان خزانه عبارت‌اند از: آبیاری، استفاده از کودهای نیتروژن‌دار، جلوگیری از رشد علف‌های هرز است.

مدت زمان موردنیاز برای آماده‌شدن سوخچه در خزانه 70 تا 90 روز است. پس از آماده‌شدن سوخچه‌ها (قطر آنها بین 1 تا 2 سانتی‌متر)، همراه با برگ آنها را برداشت کرده و پس از 4 تا 6 روز که برگ‌ها خشک شدند، آنها را جدا کرده و پیازچه‌ها را در جای خنک و خشک با دمای 12 تا 15 درجه سلسیوس نگهداری کرده و در زمان مناسب اقدام به کشت آنها در زمین اصلی می‌نمایند.

کاشت سوخچه‌ها:

پس از مناسب‌شدن هوا در زمین اصلی، سوخچه‌های بزرگ‌تر را به منظور برداشت پیاز سبز می‌کارند به عبارت دیگر سوخچه‌های کوچک‌تر برای تشکیل غده پیاز مناسب‌ترند عمق کاشت سوخچه‌هایی که به منظور برداشت پیاز سبز کاشته می‌شوند حدود 3 تا 4 سانتی‌متر است که باید آنها نزدیک به هم کشت گردند به طوری که با هم تماس داشته باشند. فاصله خطوط کشت آنها نیز 30 سانتی‌متر است و وقتی که طول بوته‌ها به 10 سانتی‌متر رسید پای بوته خاک ریخته می‌شود که قسمتی از پیاز سفید شود. عمق کاشت سوخچه‌ها برای تولید پیاز حدود 2 سانتی‌متر، فاصله بوته‌ها روی ردیف 7 تا 10 سانتی‌متر و فاصله خطوط کشت 30 تا 40 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

مزیت‌های روش کشت سوخچه

- تعداد دفعات آبیاری کاهش می‌یابد.
- مقدار بذر مصرفی به مراتب از روش کشت مستقیم بذر کمتر است.
- نیاز به عملیات تنک در این روش نیست.
- کنترل علف‌های هرز در این روش ساده‌تر است.
- این روش باعث زودرسی محصول می‌گردد و می‌توان محصول را زودتر به بازار عرضه کرد.
- در مناطقی که فصل رشد برای تولید پیاز به روش کشت مستقیم کوتاه است، می‌توان از این روش استفاده کرد.

نگهداری مزرعه پیاز

آبیاری

آبیاری در پیاز بسیار مهم است. در اراضی شنی که سطح فوقانی خاک خیلی زود خشک می‌شود باید کاملاً مراقب بود که همیشه در اطراف ریشه پیاز رطوبت کافی موجود باشد. تا زمان سبزشدن بذر پیاز بین سه تا چهار نوبت آبیاری سبک به فاصله 5-4 روز باید انجام پذیرد و سطح خاک باید همیشه دارای رطوبت باشد تا بذر بتواند به‌راحتی جوانه بزند. پس از سبزشدن بذرها بسته به بافت خاک منطقه و دما و رطوبت محیطی نوبت‌های آبیاری به 7-5 روز یک بار می‌رسد و میزان آب مصرفی با توجه به منطقه کشت، زمان کشت، روش تولید و نوع خاک متغیر است. در کشت سنتی معمولاً آبیاری به‌صورت ثقلی انجام، که موجب هدررفتن آب و افزایش هزینه عملیات داشت و به ویژه مبارزه با علف‌های هرز می‌شود. اما در کشت مستقیم ردیفی، کشت نشائی و آنیون ست، آبیاری از نوع نوار تیپ مناسب‌تر است. زیرا پیاز دارای بذر ریز و سیستم‌های ریشه ضعیفی است و با آبیاری نشتی و غرقابی امکان شسته‌شدن بذر یا جابه‌جا شدن نشا وجود دارد.

در نقاط شمالی ایران پیاز را می‌توان به‌صورت دیم کشت کرد. بعد از تشکیل پیازها تا دو هفته به زمان برداشت، دور آبیاری متناسب با بافت خاک و دمای محیط به 9-7 روز یک بار می‌رسد. دو هفته قبل از برداشت آبیاری کاملاً قطع می‌شود.

برخی از تولیدکنندگان از مالچ‌های پوششی پلاستیکی برای کشت پیاز استفاده می‌کنند، بنابراین باید توجه داشت در پرورش و کاشت پیاز با استفاده از پلاستیک امکان بروز بیماری‌های باکتریایی در غده‌ها، به ویژه در هوای داغ و یا مرطوب افزایش می‌یابد.

کود سرک

مطابق توصیه‌های کودی انجام گرفته توسط کارشناسان قسمتی از کود موردنیاز گیاه به ویژه کود اوره بعد از کاشت به‌صورت سرک در مرحله 4-3 برگی و آغاز سوخ‌دهی به گیاه داده می‌شود.

ب) کود شیمیایی

نیتروژن:

در رشد سبزینه‌ای، تولید سوخ و افزایش عملکرد مؤثر است. مقدار کود نیتروژنِ به‌صورت اوره با توجه به میزان مواد کربن آلی خاک 200 تا 250 کیلوگرم در هکتار توصیه می‌شود. این کود بهتر است در سه مرحله به مزرعه داده شود: مرحله اول یک سوم در زمان کاشت (آماده‌سازی زمین) و دو سوم باقی مانده همان‌طور که توضیح داده شد در دو مرحله به زمین داده شود.

فسفر:

این عنصر در مرحله نشا و در زمان تشکیل و حجیم‌شدن سوخ برای پیاز لازم است. مقدار کود فسفره به‌صورت فسفات تریپل با توجه به میزان مواد کربن آلی خاک 50 تا 150 کیلوگرم در هکتار توصیه می‌شود. کمبود این عنصر باعث تأخیر در رسیدگی و کلفت‌شدن گردن سوخ‌ها شده و برگ‌ها سبز تیره می‌گردند. برای مصرف این کود قبل از کاشت در زمان آماده‌سازی زمین با خاک مخلوط می‌شود.

پتاسیم:

این عنصر در افزایش مقاومت پیاز در برابر آفات و بیماری‌ها مؤثر است. مقدار کود پتاسه به‌صورت سولفات پتاسیم یا فسفات پتاسیم با توجه به میزان مواد کربن آلی خاک 50 تا 200 کیلوگرم در هکتار توصیه می‌شود. در صورت کمبود، سربرگ‌ها پژمرده و زرد رنگ می‌گردد. این کودها نیز قبل از کاشت و در زمان آماده‌سازی زمین با خاک مخلوط می‌شوند.

ریز مغذی‌ها:

برای تولید پیاز با عملکرد و کیفیت مطلوب تأمین نیاز گیاه به عناصر ریزمغذی مانند: آهن، گوگرد، روی، منگنز، مس و بور را باید مورد توجه قرار داد.

خوابانیدن برگ پیاز

اگر مقدار آب و یا کودهای ازته زمین زیاد باشد و یا آنکه زمین را در موقع تهیه زمین شخم عمیق زده باشند، قسمت هوایی پیاز یعنی برگ‌های آن قوی شده و به رشد خود ادامه می‌دهد و این رشد طولانی برگ باعث دیررس‌شدن پیاز شده برای جلوگیری از دیررسیدن پیاز باید مانع ادامه رشد برگ‌ها شد و برای این منظور عمل شکستن و خوابانیدن برگ‌ها انجام می‌شود. اگر هوا مرطوب باشد ممکن است برگ‌ها دوباره از زمین بلند شده و به رشد خود ادامه دهند، بنابراین باید به فاصله یک هفته تا 10 روز این عمل تکرار شود، شکستن و خواباندن برگ پیاز با غلتک‌های سبک و یا در سطح کوچک به وسیله شن‌کش یا پای کشاورز انجام می‌گیرد. 

سله‌شکنی

بهترین خاک برای کاشت پیاز معمولی زمین‌هایی است که ازنظر مواد آلی غنی و دارای بافت لومی سبک باشند. خاک‌هایی که دارای رس بالا هستند معمولاً با مشکل سله مواجه هستند. با توجه به اینکه ریشه پیاز سطحی است عملیات سله‌شکنی و وجین نباید عمیق باشد. یک یا دو هفته پس از کاشت بذر وجین و سله‌شکنی انجام می‌گیرد. تعداد دفعات سله‌شکنی بسته به سنگینی خاک دارد و ممکن است بعد از هر آبیاری به صورتی که به ریشه گیاه آسیب نزند انجام گیرد. سله‌شکنی به‌صورت ماشینی با تراکتور یا دستی و فوکا امکان‌پذیر است.

تنک و وجین مزرعه پیاز:

عملیات تنک‌کردن بیشتر در کشت مستقیم بذر و کشت سنتی کرتی انجام می‌شود. معمولاً در کشت نشائی و سوخچه، عملیات تنک نداریم، هر چند ممکن است که در این روش کشت پیاز واکاری نیاز باشد. در کشت مستقیم پیاز وقتی طول بوته‌ها به حدود 10 تا 12 سانتی‌متر رسید آنها را تنک می‌نمایند. از بوته‌های تنک‌شده به عنوان پیازچه سبز استفاده می‌شود. تنک‌کردن بوته‌های پیاز ممکن است در 2 یا 3 مرحله انجام شود. چنانچه هدف کشت، برداشت پیاز با غده‌های متوسط باشد فاصله دو بوته را حدود 5 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند و اگر هدف تولید پیاز با غده‌های بزرگ باشد فاصله دو بوته 10 تا 12 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

کنترل علف‌های هرز مزرعه یا وجین پیاز به ویژه در ابتدای رشد گیاه دارای اهمیت زیادی است. برای کنترل علف‌های هرز روش‌های مختلفی وجود دارد: کنترل فیزیکی (وجین)، کنترل زراعی، کنترل بیولوژیکی، کنترل شیمیایی (علف‌کش) و کنترل تلفیقی که از چند روش فوق استفاده می‌شود. کنترل علف‌های هرز مزرعه باعث افزایش عملکرد، بهبود کیفیت سوخ و عدم شیوع بیماری‌ها و آفات نیز می‌شود. عملیات وجین علف‌های هرز باید تا چند هفته قبل از برداشت ادامه داشته باشد.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه پیاز

آفات پیاز

1- مگس پیاز

مگس پیاز از نظر ظاهری مانند مگس خانگی بوده ولی اندازه آن نصف مگس معمولی است (7-6) میلی‌متر. رنگ عمومی آن خاکستری مایل به زرد است. پاهای مگس پیاز درازتر از مگس خانگی است. رنگ پا و شاخک حشره سیاه است. بال‌ها متمایل به زرد و پیشانی در حشره نر بار یک و در ماده نسبتاً پهن و قرمزرنگ است.

تخم‌های حشره سفیدرنگ و به شکل موز بوده که یک طرف آن پهن است و در سطح تخم 12 شیار در جهت طولی آن وجود دارد. لارو مگس سفیدرنگ و بدون پا است. شفیره به رنگ قرمز متمایل به قهوه‌ای، براق و شلجمی و طول آن 7-5/5 میلی‌متر است.

طرز خسارت:

این مگس فقط به پیاز و گاهی به سیر و تره فرنگی حمله می‌کند. لارو مگس در خاک به قسمت زیرزمینی پیاز نفوذ کرده و کانال‌هایی در ساقه و قسمت‌های نرم گیاه ایجاد نموده و در نتیجه گیاه ضعیف و برگ‌ها پژمرده، چروکیده و خمیده و آویزان می‌شود. لاروهای کوچک سفیدرنگ، سوخ‌های پیاز را در خاک سوراخ می‌کنند و اغلب سوخ‌های درشت مورد حمله چندین لارو قرار می‌گیرند. مگس پیاز زمستان را به‌صورت شفیره در خاک سپری کرده و در بهار (اردیبهشت) حشرات کامل ظاهر شده و در روزهای گرم و آفتابی فعالیت بیشتری دارد. حشره ماده پس از جفت‌گیری تخم‌های خود را به‌صورت انفرادی یا به‌صورت دسته جمعی بر روی خاک اطراف طوقه، روی برگ و یا روی غده پیاز می‌گذارد.

مگس پیاز در ایران سه نسل دارد. در تهران و شمال نسل اول آن در اردیبهشت ماه و نسل دوم در اوایل تیرماه و نسل سوم حشره در شهریور ماه دیده شده است.

کنترل زراعی:

کندن و سوزاندن اولین بوته‌های مبتلا، کنترل علف‌های هرز مزرعه و کنار آن، سوزاندن بقایای آلوده گیاهی، شخم‌زدن مزرعه پس از برداشت محصول و جمع‌آوری و رعایت تناوب زراعی در مبارزه با این آفت مؤثر هستند.

کنترل شیمیایی:

1- ضدعفونی بذر پیاز
2- هم زمان با فعالیت حشره با سموم حشره‌کش طبق توصیه کارشناسان مزرعه را سم‌پاشی نمود.

کنترل بیولوژیک:

شکار و از بین‌بردن حشرات کامل به روش طعمه‌گذاری است. مگس پیاز دشمنان طبیعی هم دارد. یک نوع قارچ روی بال‌های مگس رشد کرده و باعث مرگ مگس‌ها می‌شود.

2- تریپس پیاز

یکی از مهم‌ترین آفت‌های پیاز به ویژه در مناطق گرم و خشک است. تریپس حشره کوچکی به رنگ زرد است. تریپس پیاز که گاهی تحت عنوان پاحباب‌دار پیاز نیز گفته می‌شود، همه‌چیزخوار است و میزبان‌های متعددی دارد. حشرۀ ماده 0/19 میلی‌متر طول دارد و بدن آن پهن و به رنگ خاکستری روشن دیده می‌شود. حشرات ماده دو جفت بال مستقیم دارند. حشرات نر بدون بال هستند. تخم‌ها مانند لوبیا و رنگ آن سفید و شفاف است. پوره‌های تریپس شبیه حشرات کامل و رنگ آنها زرد و روشن است.

طرز خسارت:

خسارت بر اثر فعالیت حشرات کامل و پوره‌های تریپس می‌باشد بدین ترتیب که حشره با فروبردن خرطوم خود در اپیدرم برگ از شیرۀ گیاهی، کلروفیل و پارانشیم تغذیه نموده و محل نیش حشره نیز به‌صورت نقاط سفید متمایل به زرد روی برگ‌ها دیده می‌شود. بر اثر شدت آفت به خصوص روی پیاز ابتدا نوک برگ‌ها سوخته و خمیده می‌شود و سرانجام بوته از بین می‌رود. تراکم حشره در لابه‌لای محل اتصال برگ به ساقه کاذب (گردن) زیاد است. اندازۀ پیاز کوچک‌تر از حد معمول شده و به‌طور کلی محصول کاهش می‌یابد.

به‌طور کلی نشانه‌های خسارت آفت شامل پیچیدگی برگ‌ها، پژمردگی، ضعف، تغییر رنگ در برگ‌ها و ایجاد نوارهای نقره‌ای و زرد یا قهوه‌ای روی برگ و بالاخره بدشکلی و کوچک ماندن پیاز است. این تریپس زمستان را به‌صورت حشرۀ کامل و پوره روی گیاهان، بقایای گیاهی و یا علف‌های هرز و یا زیر کلوخه‌ها و شکاف‌های زمینی به سر می‌برد.

حشره ماده روزانه 12-6 تخم می‌گذارد و هر نسل این آفت در حرارت بیش از 30 درجه سلسیوس تا 11 روز طول می‌کشد و در حرارت کمتر این زمان طولانی‌تر است.

کنترل

1- استفاده از ارقام مقاوم به تریپس
2- از بین‌بردن علف‌های هرز مزارع
3- شخم مزرعه بعد از برداشت با گاوآهن برگردان‌دار
4- مبارزه بیولوژیکی و استفاده از دشمنان طبیعی مانند نوعی سن

بیماری‌ها

1- پوسیدگی خاکستری پیاز

عامل این بیماری نوعی قارچ بذرزاد است که موجب زردی برگ‌های پیاز شده و بیشتر پوسیدگی عمیق قهوه‌ای با کپک خاکستری روی آن و اسکلرت‌های سیاه روی گردن پیاز مشاهده می‌شود. 

برای کنترل این بیماری از روش‌های زیر استفاده می‌شود:

1- استفاده از ارقام مقاوم، (پیازهای قرمز و زرد مقاوم ترند)
2- بهداشت زراعی و حذف منابع آلودگی مانند پیازهای قدیمی و بیمار
3- بذر سالم و جدا کاشتن پیازهای بذری و مزرعه پیاز
4- تناوب با صیفی‌جات، کاهو، کرفس، غلات
5- برداشت پیازها پس از رسیدگی کامل و بدون قطع برگ‌ها
6- خشک‌کردن پیاز قبل از انبار (2 روز در دمای 30 تا 35 درجه سلسیوس)
7- قطع آبیاری 4-3 هفته قبل از برداشت

2- لکه موجی ناشی از قارچ آلترناریا (Alternaria)

در این بیماری لکه‌های موج‌دار روی برگ گیاه ایجاد می‌شود اما تنها با این فاکتور نمی‌توان بیماری را شناخت. این قارچ به بادمجان، سیب زمینی، گوجه فرنگی، طالبی، خیارچنبر و... نیز حمله می‌کند.

3- پوسیدگی فوزاریومی ریشه و طبق پیاز

عامل بیماری نوعی قارچ است که این قارچ برای ورود به گیاه نیاز به زخم ندارد اما وجود زخم روی غده کمک مؤثری به شروع و پیشرفت بیماری می‌کند. میزبان اصلی آن پیاز، نوعی موسیر و به ندرت سیر می‌باشد.

نشانه‌های بیماری:

در ابتدا به‌صورت زردشدن نوک برگ‌ها و پژمردگی تک بوته در مزرعه آشکار شده و بعد از تشکیل پیاز عامل بیماری سبب پوسیدگی ریشه و پوکی سوخ و لهیدگی آن می‌شود و ریشه‌ها قهوه‌ای، صورتی یا بنفش رنگ می‌گردند.

کنترل

1- عدم استفاده زیاد از کودهای ازته
2- کنترل حشرات (خاک‌زی) به منظور جلوگیری از ایجاد زخم
3- تناوب طولانی به ویژه با یونجه
4- ضدعفونی بذر و یا نشا با قارچ‌کش

آنتراکنوزپیاز

علائم بیماری به‌صورت لکه‌های سیاه رنگ به شکل دوایر متحدالمرکز روی پوست پیاز دیده می‌شود. این لکه‌ها باعث کاهش بازارپسندی محصول می‌شود.

روش‌های مناسب برای کنترل این بیماری عبارت‌اند از:

1- کشت پیاز رنگی به جای پیاز سفید، زیرا مشخص شده پیاز رنگی به این بیماری مبتلا نمی‌شود.
2- تناوب
3- برداشت سریع محصول قبل از آلودگی
4- رطوبت زیر 3 درصد برای انبارداری

4- لهیدگی باکتریائی پیاز

غده‌های پیاز در انبار مورد حمله چندین گونه باکتری قرار می‌گیرند و این پوسیدگی ممکن است در مزرعه نیز اتفاق بیفتد.

نشانه‌های بیماری:

این بیماری بیشتر در انبار خسارت وارد می‌کند و از راه گردن پیاز هنگامی که رشد گیاه کامل می‌گردد واردشده و یک یا چند فلس از پیاز آلوده می‌شود در این مرحله بافت‌های مورد حمله آب سوخته به نظر می‌رسند و رنگ زرد یا قهوه‌ای روشن دارند. به تدریج پوسیدگی پیشرفت می‌کند و فلس‌ها نرم می‌گردند. پیازهای آلوده اگر فشار داده شوند یک مایع آبکی با بوی بد از ناحیه گردن پیاز به بیرون تراوش می‌کند. این بیماری فقط توسط زخم وارد می‌شود.

برای جلوگیری از گسترش و کنترل این بیماری به کارگیری راه‌های زیر مفید است:

1- اندام‌های هوایی پیاز باید قبل از برداشت کاملاً رسیده باشند.
2- در هنگام برداشت و خرمن‌کردن باید از زخمی‌شدن پیاز جلوگیری شود.
3- انبار باید خوب تهویه گردد تا رطوبت در سطح پیاز جمع نشود. باید دمای انبار صفر درجه سلسیوس و رطوبت نسبی 3 درصد تنظیم گردد.