درسنامه آموزشی پرورش و تولید غلات و گیاهان صنعتی کلاس دوازدهم امور زراعی

در این پودمان پرورش سه گیاه دانه روغنی (کلزا، آفتابگردان و سویا) آمده است که تنها پرورش یکی از این گیاهان ضرورت دارد و باید مورد ارزشیابی قرار گیرد. انتخاب می‌بایست با توجه به سیاست‌ها و الگوی کاشت توصیه‌شده برای منطقه انجام گیرد.

پرورش کلزا

آیا می‌دانید که ...؟

- روغن کلزا مناسب‌ترین ترکیب اسیدهای چرب ضروری بدن (امگا 3، امگا 6 و امگا 9) را دارد و برای ارتقای سلامتی و بهداشت جامعه اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.
- گیاه کلزا جدیدترین دانه روغنی جهان با قدمت حدود 40 سال است که توسط پژوهشگران کشاورزی از تلاقی شلغم روغنی و خردل هندی تولید شده است.
- توسعه کشت کلزا در جهان، برای پایداری عملکرد و تولید غلات به ویژه گندم ضروری است.

اهمیت و ضرورت توسعه کشت کلزا

کلزا در حال حاضر سومین منبع تأمین روغن بعد از سویا و نخل روغنی در جهان است و سالانه به‌طور متوسط 15 درصد از روغن موردنیاز انسان را تأمین می‌کند. نمودار (1) سهم برخی از منابع مختلف تأمین روغن را در جهان نشان می‌دهد.

کلزا یکی از گیاهان روغنی است که دانه آن دارای 48-40 درصد روغن و کنجاله آن دارای 40-36 درصد پروتئین است. روغن کلزا به دلیل داشتن کمترین میزان اسید چرب اشباع شده (7 درصد) و ترکیب مناسب اسیدهای چرب غیراشباع اسید اولئیک (امگا 9)، اسید لینولئیک (امگا 6)، اسید آلفا لینولنیک (امگا 3) با کیفیت‌ترین روغن خوراکی است. کنجاله کلزا نیز به عنوان یکی از مناسب‌ترین منابع در تغذیه دام و طیور است.

ویژگی‌های گیاه شناختی کلزا

کلزا از تیره شب بو یا چلیپائیان است و از گیاهان زراعی روغنی یک ساله است که به دلیل انعطاف‌پذیری و سازگاری با شرایط مختلف، در بیشتر نقاط کشور قابل کشت است. کلزا دارای تیپ رشد بهاره و زمستانه است. در ایران معمولاً هر دو تیپ آن در پاییز کشت می‌شود. تیپ زمستانه برای گل‌انگیزی نیاز سرمایی دارد و با مناطق سرد سازگاراست. تیپ بهاره نیاز سرمایی ندارد و برای مناطق گرم و معتدل که زمستان سرد ندارند مناسب است.

کلزا دارای یک ریشه اصلی، ضخیم و قوی با تعداد زیادی ریشه فرعی است. طول ریشه اصلی به حدود 1/5 متر می‌رسد. ارتفاع نهایی گیاه بسته به نوع رقم تا 180 سانتی‌متر هم می‌رسد. برگ‌ها در مرحله ابتدایی روزت طویل، عریض با حاشیه گرد می‌باشند و در مرحله ایستاده از حاشیه دندانه‌دار زیادی برخوردار است. گل‌های کلزا بیشتر به رنگ زرد می‌باشند.

به میوه کلزا غلاف یا خورجین گفته می‌شود. غلاف‌ها به ترتیب از پایین به بالا تشکیل شده و هم زمان با توسعه گل تکامل می‌یابند. دانه‌ها در زمان تشکیل سبز رنگ بوده و موقع برداشت از کِرم روشن تا سیاه تغییر رنگ می‌دهند، وزن هزار دانه کلزا بین 5/5- 3 گرم متغیر است.

آماده‌سازی زمین برای کاشت کلزا

آماده‌سازی زمین و تهیه بستر مناسب یکی از شرایط اصلی موفقیت زراعت کلزا است. بستر کاشت در زراعت کلزا باید به گونه‌ای باشد که باعث جوانه‌زنی، استقرار سریع گیاه و سبزشدن یکنواخت مزرعه شود و شرایط برای رقابت گیاه زراعی کلزا با علف‌های هرز و دیگر خطرات احتمالی مناسب‌تر گردد.

از آنجایی که بذر کلزا ریز است، تهیه بستر بذر مناسب جهت سبزشدن یکنواخت و ایجاد پوشش گیاهی کافی اهمیت ویژه‌ای دارد. به‌طور کلی عملیات تهیه زمین مشابه گندم و جو بوده و شامل شخم، دیسک، تسطیح (لولر) و کاشت با بذرکار است. در سیستم‌های نوین کشاورزی که در سال‌های اخیر در کشور ما نیز توسعه پیدا کرده است (کشاورزی حفاظتی) با حفظ بقایای گیاهی در سطح خاک و بدون انجام عملیات تهیه زمین از بذرکارهای بدون شخم برای کشت استفاده می‌گردد.

کاشت کلزا

مراحل رشد گیاه کلزا

مراحل رشدی گیاه کلزا را می‌توان به 7 مرحله تقسیم نمود:

1- مرحله جوانه‌زنی و سبزشدن (خروج گیاه از خاک)
2- مرحله تشکیل برگ‌ها و روزت (6 تا 8 برگی)
3- مرحله ساقه‌دهی در این مرحله گیاه شروع به ساقه‌دهی می‌نماید و میان گره‌ها قابل دیدن می‌باشند.
4- مرحله غنچه‌دهی
5- مرحله گلدهی در این مرحله ابتدا غنچه‌های گل از هم جداشده و اولین گل‌ها بازشده و به تدریج به تعداد گل‌های باز شده افزوده می‌شود.
6- مرحله شکل‌گیری و تشکیل غلاف‌ها
7- مرحله تشکیل و رسیدگی دانه‌ها

اهمیت کلزا در برنامه تناوب زراعی

- کشت کلزا در تناوب غلات به ویژه گندم برای پایداری عملکرد و تولید آنها اجتناب‌ناپذیر است.
- در مناطق شالیزاری کشور، کشت دوم کلزا بعد از برنج منبع درآمد خوبی برای شالیکارها است.
- ورود زراعت کلزا در برنامه تناوب زراعی موجب کاهش جمعیت آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز می‌گردد.
- افزایش عملکرد محصولات بعد از کلزا (گندم تا 27 درصد، ذرت تا 23 درصد، پنبه تا 20 درصد و...)
- کلزا به علت قابلیت کشت پاییزه و بهاره (به‌صورت دیم و آبی) و استفاده از نزولات آسمانی اهمیت ویژه‌ای دارد.

تناوب زراعی معمول مناطق مختلف کشور بر اساس نوع کشت و اقلیم است. برای نمونه:

1- گندم- کلزا- گندم- کلزا
2- گندم- سویا- گندم- کلزا
3- برنج- کلزا- برنج- کلزا

تاریخ کاشت کلزا

منظور از تاریخ کاشت، تاریخ اولین آبیاری (تأمین رطوبت بذر) است، کاشت در زمان مناسب در مناطق سرد و معتدل سرد سبب می‌شود بوته کلزا قبل از شروع سرما به مرحله‌ای از رشد برسد که بیشترین مقاومت به سرما و یخبندان را داشته باشد. به این مرحله روزت گفته می‌شود. در این مرحله قطر طوقه گیاه حدود 0/8 تا 1 سانتی‌متر بوده و گیاه 6 تا 8 برگ کامل و ضخیم دارد. کاشت در زمان مناسب در مناطق گرم سبب می‌شود گیاه کلزا به موقع با رشد رویشی خوبی (طول ریشه 35 تا 40 سانتی‌متر و قطر طوقه 15 تا 20 میلی‌متر) وارد مرحله زایشی شود و قبل از فصل گرما مرحله پرشدن دانه را بدون خسارت سپری نماید. در مناطق سرد گیاه کلزا با 4 تا 6 برگ تا منهای 15 درجه سلسیوس و با 8 برگ کامل و پوشش برف تا منفی 25 درجه سلسیوس را تحمل می‌کند. به‌طور کلی تاریخ کاشت کلزا 3 تا 4 هفته زودتر از گندم و در مناطق سرد حداقل 45 روز قبل از اولین یخبندان است.

تاریخ کاشت در مناطق مختلف متفاوت است. تاریخ‌های کاشت زیر برای مناطق مختلف توصیه می‌شود.

- مناطق سردسیر کشور: 10 شهریور تا 10 مهر ماه
- مناطق معتدل سرد: 15 شهریور تا 15 مهر ماه
- مناطق سواحل خزر (گرگان، مازندران و مغان): 10 مهر تا 30 آبان ماه
- مناطق گرمسیر: 15 مهر تا آخر آبان ماه

ارقام کلزا

کلزا دارای دو تیپ زمستانه و بهاره بوده که ارقام زمستانه در مناطق سرد و معتدل سرد و ارقام بهاره در مناطق گرمسیر و سواحل خزر کشت می‌شود. کشت کلیه ارقام برای استفاده بهینه از بارندگی‌ها بیشتر در پاییز انجام می‌شوند. در مناطق سرد و معتدل سرد که به هر دلیلی امکان کشت پاییزه وجود نداشته باشد کشت ارقام بهاره را می‌توان در آخر زمستان و بلافاصله بعد از رفع خطر سرمازدگی کشت نمود.

ارقام کلزا، آزاد گرده افشان (OP) و یا هیبرید هستند.

تراکم بوته و میزان بذر موردنیاز:

کلزا در دامنه وسیعی از تراکم بوته سازگاری دارد، اما تراکم مناسب به شرایطی مانند؛ منطقه کشت، آماده‌سازی زمین، روش کاشت و دستگاه کاشت، زمان کاشت، وزن هزار دانه و درصد جوانه‌زنی و رقم بستگی دارد که با چگونگی توزیع بوته یا آرایش گیاهان در سطح زمین تعیین می‌گردد. تراکم مناسب ارقام زمستانه 60op تا 80 بوته و ارقام هیبرید 40 تا 50 بوته و ارقام بهاره 70 تا 90 بوته در مترمربع است. به‌طور کلی میزان بذر موردنیاز کلزا در هر هکتار، 2/5 تا 4 کیلوگرم برای ارقام زمستانه 4 تا 6 کیلوگرم برای ارقام بهاره است. کشت کلزا معمولاً در ردیف‌های بافاصله 60 تا 75 سانتی‌متر با دو تا سه ردیف روی پشته انجام می‌گیرد.

تراکم پایین بوته در مزرعه کلزا سبب افزایش تراکم علف‌های هرز می‌شود. همچنین سبب ایجاد ساقه‌های ضخیم در کلزا شده و هنگام برداشت با برخورد به هد کمباین به این ساقه‌ها سبب ریزش شدید دانه می‌شود. از طرفی تراکم زیاد بوته علاوه‌بر هزینه اضافی سبب افزایش خوابیدگی بوته‌ها، حساسیت به سرما و همچنین تشدید بیماری‌ها و نهایتاً کاهش عملکرد در کلزا می‌شود.

عمق کاشت

عمق مناسب کاشت یکی از عوامل بسیار مؤثر در ایجاد سطح سبز کلزا است، که بسته به شرایط بین 1 تا 3 سانتی‌متر می‌باشد.

روش کاشت

با توجه به اینکه کلزا به شرایط ماندایی حساس است، بهتر است به‌صورت جوی پشته کشت شود، به گونه‌ای که چند ردیف کاشت روی یک پشته قرار گیرد. با این روش علاوه بر کاهش تلفات بذر عملیات آبیاری نیز راحت‌تر انجام می‌شود. برای کاشت کلزا می‌توان از بذرکارهای یک تا دو ردیفه برای ارقام زمستانه و سه تا چهار ردیفه برای ارقام بهاره یا هر بذرکاری که بذر را روی پشته بکارد استفاده نمود. آرایش کاشت مناسب برای پوشش سطح خاک و کنترل رشد علف‌های هرز اهمیت ویژه‌ای دارد.

البته در کشت مسطح کلزا و روش آبیاری نواری، بارانی و قطره‌ای می‌توان از بذرکارهای کمبینات، پنوماتیک و یا خطی‌کارهای ریزدانه کار با فاصله خطوط 12 تا 30 سانتی‌متری هم استفاده کرد.

در اراضی شور که جوانه‌زنی بذرهای کلزا با محدودیت مواجه می‌شود استفاده از بذرکارهای کف‌کار مناسب‌تر است.

نگهداری مزرعه کلزا

آبیاری و تغذیه

کمبود آب و کاهش تدریجی منابع آبی باکیفیت مناسب، از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولیدات زراعی در کشور ما به شمار می‌رود. استفاده بهینه از آب، انتخاب روش آبیاری، ارقام و تغذیه مناسب از راهکارهای کلیدی افزایش تولید است.

تعیین زمان آبیاری

در روش خشکه‌کاری برای تأمین رطوبت لازم جهت جوانه‌زنی بذر، پس از بذرکاری حتماً باید آبیاری مزرعه صورت بگیرد. این مرحله از آبیاری خاک آب نامیده می‌شود. نکته مهم در آبیاری خاک آب تلاش در حفظ موقعیت بذرها است. باید طوری آبیاری شود که در اثر جریان آب، جابه‌جایی خاک و فرسایش محل استقرار بذر و یا عمق آن تغییر نکند.

برای استقرار مطلوب گیاه و سبزشدن یکنواخت مزرعه، پس از بذرکاری و آبیاری اول (خاک آب) در صورت نیاز آبیاری دوم با توجه به شرایط خاک بین 4 تا 7 روز بعد توصیه می‌شود.

دور آبیاری‌های بعدی با توجه به شرایط اقلیمی و پوشش مزرعه متفاوت است. تأمین رطوبت در مراحل زیر بسیار اهمیت دارد:

- مرحله ساقه رفتن پس از سپری‌شدن فصل سرما همراه با اولین کود سرک
- مرحله ظهور گل همراه با کود سرک دوم
- مرحله تشکیل غلاف
- مرحله پرشدن دانه
- زمانی که 20 درصد غلاف‌های ساقه قهوه‌ای شده‌اند.

هر 20 تا 30 میلی‌متر بارندگی با توجه به شرایط یک نوبت آبیاری محسوب می‌شود و می‌توان از انجام آبیاری در آن مرحله صرف‌نظر کرد و این میزان بارندگی را به عنوان یک نوبت آبیاری تلقی نمود.

تنش در مرحله رشد رویشی در بهار و تنش در مرحله گلدهی و تشکیل غلاف بیشترین تأثیر را در کاهش عملکرد دانه کلزا دارد بنابراین باید برنامه‌ریزی آبیاری به گونه‌ای تنظیم شود که گیاه در این مراحل با کم آبی روبه‌رو نشود. در صورت کم آبی بهتر است تنش در مرحله رسیدگی کلزا اعمال شود تا تأثیر کمتری در کاهش عملکرد داشته باشد.

در شرایطی که زراعت کلزا در مراحل انتهایی رشد با تنش خشکی مواجه می‌شود بهتر است فواصل آبیاری طولانی‌تر شود تا گیاه کلزا نفوذ بیشتری در خاک داشته و برای برخورد با تنش‌های آخر فصل سازگاری پیدا نموده و از کاهش شدید عملکرد دانه جلوگیری شود.

در استان‌های گیلان، مازندران و غرب گلستان که باران‌های پاییزه جهت تأمین نیاز آبی کلزا کافی است، آبیاری لازم نیست. در شرق استان گلستان و شرق مازندران در صورت عدم بارندگی در تاریخ کاشت مناسب و دوره پرشدن دانه، در صورت امکان آبیاری مزرعه توصیه می‌شود.

روش‌های آبیاری

کلزا را متناسب با شرایط به روش‌های سطحی (ثقلی) و تحت فشار (بارانی و نوار تیپ) آبیاری می‌کنند.

نیازهای غذایی کلزا

از مهم‌ترین عناصر ضروری موردنیاز کلزا در مراحل مختلف رشدی می‌توان به کودهای پرمصرف مانند: ازت، فسفر و پتاس اشاره نمود. که مقدار مصرف آنها بستگی به شرایط زراعت، منطقه و بنیه بوته‌ها دارد. به طورکلی برای عملکرد مناسب دانه (4 تن دانه در هکتار) متوسط مقادیر کودی موردنیاز به شرح زیر است:

- 140 کیلوگرم در هکتار نیتروژن خالص تقریباً معادل 300 کیلوگرم در هکتار اوره در سه مرحله: 70 کیلوگرم در هکتار در مرحله 3 برگی، 150 کیلوگرم در هکتار در مرحله ساقه‌دهی 80 کیلوگرم در هکتار و در مرحله غنچه‌دهی کامل

- 70 کیلوگرم فسفر خالص $({P_2}{O_5})$ تقریباً معادل 150 کیلوگرم در هکتار فسفات آمونیوم یا سوپرفسفات تریپل به‌صورت پایه

- 70 کیلوگرم پتاس خالص $({K_2}O)$ تقریباً معادل 150 کیلوگرم در هکتار سولفات پتاسیم به‌صورت پایه 

- 70 کیلوگرم در هکتار گوگرد خالص $(S{O_3})$ تقریباً معادل 150 کیلوگرم در هکتار سولفات آمونیوم در مرحله غنچه‌دهی کامل

جدول 2- زمان مصرف عناصر غذایی کلزا

قبل از کاشت	شروع ساقه دهی	غنچه دهی کامل و شروع گلدهی	بعد از گلدهی
$\frac{1}{3}$ کود نیتروژنِ کود فسفات کود پتاس کود گوگرد	$\frac{1}{3}$ کود نیتروژنِ (برای تأمین گوگرد موردنیاز ترجیحاً سولفات آمونیوم)	$\frac{1}{3}$ کود نیتروژنِ محلول‌پاشی عناصر میکرو	-
استفاده از کودهای آلی

کنترل علف‌های هرز

کنترل علف‌های هرز در زراعت کلزا با توجه به خسارت مستقیم روی عملکرد دانه و تأثیر نامطلوب دانه آنها به ویژه علف‌های هرز هم خانواده روی کیفیت روغن تولیدی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. علف‌های هرز هم خانواده بیشترین خسارت را به زراعت کلزا تا مرحله ساقه‌دهی وارد می‌کنند ضمناً در برداشت و انبارکردن مشکلات جدی ایجاد می‌کنند.

روش‌های مختلف کنترل علف‌های هرز در زراعت کلزا به شرح زیر است:

الف) کنترل زراعی:

1- رعایت تناوب زراعی:

استفاده از تناوب زراعی مناسب به ویژه با غلات، بهترین روش زراعی کنترل علف‌های هرز است. کنترل علف‌های هرز نازک برگ در مزرعه کلزا و علف‌های هرز پهن‌برگ در مزارع غلات با علف‌کش‌های موجود به آسانی امکان‌پذیر است. تناوب کلزا با محصولات وجینی تراکم علف‌های هرز را در مزارع کلزا به حداقل می‌رساند.

2- رعایت تاریخ کاشت:

کشت کلزا در تاریخ کاشت توصیه‌شده موجب رشد سریع کلزا و پوشش گیاهی مناسب شده و محدودیت جدی برای رشد علف‌های هرز ایجاد می‌کند. با رعایت تاریخ کاشت در مناطق سردسیر، علف‌های هرز هم خانواده کلزا که زودتر به گل می‌روند با اولین یخبندان خشک شده و از بین می‌روند.

3- نم‌کاری (هیرم‌کاری):

آبیاری مزرعه قبل از کشت کلزا موجب سبزشدن علف‌های هرز شده و کنترل جمعیت آنها به وسیله دیسک یا علف‌کش‌های عمومی فراهم می‌شود. همچنین خسارت ناشی از سله بستن با این روش به حداقل می‌رسد.

4- کنترل مکانیکی:

کنترل علف‌های هرز مزرعه در بین ردیف‌ها توسط کولتیواتور سبک یا به‌صورت وجین دستی امکان‌پذیر است.

ب) کنترل شیمیایی

استفاده از علف‌کش‌های قبل از کشت:

پس از انجام عملیات شخم و دیسک، قبل از کاشت، مزرعه توسط علف‌کش ترفلان به میزان (1/5 لیتر در خاک‌های سبک و 2/5 لیتر در خاک‌های سنگین) در هکتار به همراه 500-300 لیتر آب به‌طور یکنواخت سم‌پاشی و بلافاصله توسط دیسک سبک با خاک مخلوط گردد. جهت افزایش اثر علف‌کش بهتر است خاک مرطوب بوده و سم‌پاشی در هنگام صبح یا غروب انجام گیرد. این علف‌کش بسیاری از علف‌های هرز نازک برگ و طیف وسیعی از پهن برگ‌ها و حدود 20 درصد علف‌های هرز هم خانواده را کنترل می‌کند.

استفاده از علف‌کش‌های بعد از کشت و قبل از سبزشدن:

علف‌کش بوتیزان استار به میزان 2/5 لیتر در هکتار بعد از کاشت و قبل از سبزشدن کلزا می‌تواند در کنترل گروه وسیعی از علف‌های هرز نازک برگ و پهن برگ به ویژه علف‌های هرز هم خانواده کلزا تأثیرگذار باشد.

استفاده از علف‌کش‌های بعد از سبزشدن:

برای کنترل علف‌های هرز نازک برگ استفاده از علف‌کش‌های نازک برگ‌کش مانند سوپر گالانت، سلکت سوپر و... از مرحله 3 برگی تا روزت کامل کلزا توصیه می‌شود. در دماهای روزانه پایین‌تر از 10 درجه سلسیوس و دماهای شبانه پایین‌تر از 2 درجه سلسیوس تأثیر کاربرد علف‌کش‌ها کاهش پیدا می‌کند. جهت کنترل بعضی از علف‌های هرز پهن برگ مانند ماشک، شبدر، یونجه وحشی، انواع کنگر، کاهو وحشی، بارهنگ، جعفری وحشی و انواع علف هفت بند توصیه می‌شود که از علف‌کش لونترل به میزان 800 میلی لیتر در هکتار زمانی که علف‌های هرز حدود 10 سانتی‌متر می‌باشند، استفاده گردد.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه کلزا

کنترل آفات

شته مومی کلزا:

یکی از آفت‌های کلزا در ایران است. حمله این آفت از ابتدای فصل که بوته‌های کلزا مرحله روزت را می‌گذرانند آغاز شده و فعالیت تغذیه‌ای آنها در مرحله ساقه‌دهی، تشکیل غنچه‌های گل و گلدهی تا رسیدن غلاف‌ها ادامه می‌یابد. پوره‌ها و حشره کامل از شیره کلزا تغذیه می‌کنند. این شته‌ها بیشتر در ساقه اصلی کلزا مستقر می‌شوند. مرحله گلدهی و غلاف‌دهی از حساس‌ترین مراحل رشدی کلزا به شته مومی است.

در صورت کنترل به وسیله دشمنان طبیعی مانند انواع کفشدوزک‌ها، مگس گل و زنبورهای پارازیتوئید نیاز به کنترل شیمیایی ندارد.

ولی در برخی سال‌ها با افزایش بارش‌های بهاری و ابری‌بودن هوا ممکن است نیاز به سم‌پاشی باشد. از آنجایی که حمله شته‌ها از حاشیه مزارع شروع می‌شود، از بین‌بردن علف‌های هرز اطراف مزارع بسیار مهم است. کنترل شته در مرحله روزت (در طول زمستان) و کانون کوبی مزرعه در کاهش شدید جمعیت این آفت مؤثر بوده و نیاز به سم‌پاشی با سموم شیمیایی را کاهش می‌دهد. استفاده از ارقام دیررس‌تر از ارقام توصیه‌شده در هر منطقه خسارت شته و نیاز به سم‌پاشی را افزایش می‌دهد.

سوسک گرده‌خوار:

 سوسک ریز (به طول حدود دو میلی‌متر) و سیاه رنگی است. این حشره با توجه به شرایط جوی در پایان بهمن و یا ابتدای اسفند ماه کم‌کم وارد مزرعه کلزا می‌شود. لاروها پس از خارج‌شدن از تخم درون غنچه‌ها و گل‌ها رشد و نمو می‌کنند. حشره کامل از غنچه و گرده گل تغذیه کرده و اگر جمعیت آفت زیاد باشد غنچه‌ها از بین رفته و سبب نارسی و عقیمی گل‌ها می‌شوند. در گل‌های آسیب دیده دوره گلدهی طولانی‌تر شده و رسیدگی نیز نامنظم و دیرتر انجام می‌شود. همچنین غلاف‌های کمتری در ساقه به ویژه ساقه انتهایی تشکیل می‌شود.

آستانه خسارت این آفت وجود 2 تا 3 عدد حشره کامل در هر بوته کلزای بهاره است، ولی در کلزای زمستانه زود کاشت، وجود 15 تا 20 عدد و در کلزای دیر کاشت 5 عدد در هر گیاه است. برای جلوگیری از خسارت این آفت، کاشت زودهنگام و کشت رقم‌های زودرس، سفارش می‌شود. در صورت نیاز و احتمال خسارت حتماً در مرحله غنچه‌دهی که 70 تا 80 درصد گل‌ها باز نشده‌اند، با استفاده از حشره‌کش‌های سفارش‌شده توسط کارشناسان کنترل شود.

سوسک منداب:

از آفات مهم کلزا در مرحله روزت و قبل از آن است که با تغذیه از برگ‌های گیاه، باعث کاهش مقاومت به سرما و در نهایت سبب کاهش عملکرد محصول کلزا می‌شود. این آفت معمولاً در طول پاییز و زمستان روی کلزا و بیشتر در مناطق کوهپایه و جنگلی دیده می‌شود. خسارت این آفت روی کلزا در پاییز و در مرحله رُوزت کلزا بیشتر است. با توجه به اینکه این آفت بیشتر به‌صورت لکه‌ای به مزرعه حمله می‌کند، بهتر است با مشاهده آلودگی در مزرعه، با سم‌پاشی لکه‌ها کنترل این آفت را انجام داد.

کک‌های کلزا:

سوسک‌های جهندۀ ریزی هستند که خسارت ناشی از حمله این آفت در مراحل اولیه رشد (از 4 تا 5 برگی) در بعضی مناطق به ویژه در کشت‌های کرپه مشاهده می‌شود. برای کاهش خسارت باید کاشت کلزا به موقع انجام شود و همچنین از بذرهای ضدعفونی شده استفاده گردد. خسارت کک‌ها به ویژه در هوای گرم و خشک و نبودن رطوبت زیادتر می‌شود و در هوای سرد و بارانی فعالیت و خسارت این آفت کاهش می‌یابد. در صورت تراکم بالای جمعیت کک، توصیه می‌شود مزرعه با آفت‌کش‌های سفارش‌شده از توسط کارشناسان مزرعه سم‌پاشی گردد.

پرندگان:

خسارت ناشی از پرندگان در مراحل اولیه رشد کلزا و زمان دانه بستن در بعضی مناطق کشور به ویژه مناطق جنوبی و غربی کشور وجود دارد. برای کاهش خسارت ایجادشده می‌توان از کشت به موقع و روش‌هایی نظیر ایجاد صدا و مترسک و پاشیدن گوگرد پودری روی برگ‌ها به میزان 15 کیلوگرم در هکتار در هر مرحله استفاده کرد.

کنترل بیماری‌های مهم کلزا

پوسیدگی سفید ساقه (پوسیدگی اسکلروتینیایی):

یکی از مهم‌ترین بیماری‌های کلزا در بیشتر نقاط دنیا است. این بیماری سبب پوسیدگی ساقه‌ها، خشکیدگی بوته‌ها و رسیدگی پیش از موقع کلزا می‌گردد. اولین علائم این بیماری مدتی پس از گلدهی به‌صورت لکه‌های کوچک خاکستری رنگ و آب سوخته روی برگ‌های کلزا آشکار شده و کم‌کم توسعه یافته و در شرایط مرطوب ریسه‌های سفید و پنبه‌ای بر روی آن نمایان می‌شود.

در مزرعه به‌صورت پوسیدگی‌های سفید در ساقه اصلی، شاخه‌ها و حتی خورجین‌ها دیده می‌شود. ساقه از داخل خالی شده و ورس و شکستگی ساقه و در نهایت زودرسی غیرعادی در مزرعه مشاهده می‌شود. برای کنترل در مناطق آلوده و پرخطر از جمله استان‌های مرطوب شمالی و نیز خوزستان اگر در زمان شروع گلدهی کلزا رطوبت هوا اشباع و دمای روزانه به مدت 5 روز بین 12 تا 15 درجه سلسیوس باشد سم‌پاشی مزرعه لازم خواهد بود.

کنترل این بیماری به روش‌های زیر انجام می‌گیرد:

1- جمع‌آوری و از بین‌بردن بقایای گیاهی بعد از برداشت
2- استفاده از بذرهای گواهی‌شده
3- برقراری تناوب زراعی 3 تا 4 ساله با گیاهان غیرمیزبان مشترک مانند غلات
4- انتخاب تاریخ کاشت مناسب
5- افزودن مواد آلی به خاک (کود دامی پوسیده، کمپوست و کود سبز)
6- سم‌پاشی مزارع با سموم سفارش‌شده توسط کارشناسان

ساق سیاه:

به نام بیماری فوما نیز مشهور است. در استان‌های شمالی ایجاد خسارت می‌کند. ایجاد ترک‌ها و شکاف‌های عمیق ساقه که به شکستگی و ورس بوته‌ها منتهی می‌شود از علائم بارز و خسارت اصلی بیماری است. بیماری در زمان 2 تا 4 برگی به‌صورت لکه‌های کرم رنگ روی برگ‌های گیاهچه‌ها و لپه‌ها دیده می‌شود. در فصل‌های پرباران در این مقطع از رویش گیاه شدت بیماری نیز بیشتر خواهد بود. استفاده از سموم توصیه‌شده مانند فولیکور در این زمان می‌تواند خسارت بیماری را کاهش دهد.

شدت بیماری نیز بیشتر خواهد بود. استفاده از سموم توصیه‌شده مانند فولیکور در این زمان می‌تواند خسارت بیماری را کاهش دهد.

لکه برگی آلترناریایی:

به صورت لکه‌های مواج قهوه‌ای تیره تا روشن در مناطق دیده می‌شود. استان‌های مرطوب شدت بالای بیماری را نشان می‌دهند. در صورت بروز شدید بیماری می‌توان از سموم توصیه شده استفاده کرد تا از کاهش شدید سطح برگ و به دنبال آن عملکرد دانه جلوگیری شود. در صورت شدت بیماری لکه‌های مدوّر تیره در روی خورجین‌ها نیز دیده شده و چروکیدگی بذرها را به دنبال دارد. سمومی مانند کربوکسین- تیرام یا رورال به میزان یک در هزار برای کاهش خسارت توصیه می‌شوند.

پرورش آفتابگردان

آیا تاکنون به شکوه و توانایی پروردگار در آفرینش آفتابگردان اندیشیده‌اید؟

گل آذین یا طبق آفتابگردان تا پیش از بازشدن کامل گلچه‌های روی آن، حرکت خورشید را در آسمان دنبال می‌کنند. طبق‌ها هنگام صبح رو به مشرق قرار می‌گیرند و در طی روز با حرکت خورشید به سمت غرب حرکت می‌کنند. هنگام شب به تدریج به سمت مشرق برگشته و صبحگاهان دوباره خورشید را همراهی می‌کنند. پس از گرده‌افشانی کامل این چرخش متوقف و طبق‌ها رو به شرق ثابت می‌شوند. برگ‌ها و نیز براکته‌های طبق در این حرکت نقش دارند. این خورشید گرایی نوعی سازش طبیعی گیاه برای افزایش فتوسنتز و تولید بیشتر دانه در گیاه است.

اهمیت کشت آفتابگردان

آفتابگردان یکی از مهم‌ترین گیاهان روغنی دنیا است. بیشتر روغن مورد نیاز ایران از طریق واردات تأمین می‌شود. با توجه به سازگاری وسیع آفتابگردان به مناطق مختلف ایران تولید آن می‌تواند به تأمین روغن گیاهی موردنیاز و کاهش وابستگی کمک کند. دانه آفتابگردان روغنی دارای 40 تا 50 درصد روغن است و حدود 90 درصد آن را اسیدهای چرب غیراشباع و ضروری اسیدلینولئیک (امگا 6) و اولئیک تشکیل می‌دهد و لذا مصرف آن در کاهش کلسترول خون و کاهش بیماری‌های قلبی نقش دارد. روغن آفتابگردان بی رنگ و بی بو بوده و برخوردار از آنتی اکسیدان طبیعی (آلفا توکفرول) است که نقش اساسی در ایمنی بدن دارد.

ویژگی‌های گیاه شناسی آفتابگردان

آفتابگردان زراعی از خانواده گل ستارگان و گیاهی یک ساله است. آفتابگردان دارای دو نوع ریشه فرعی و اصلی است و ریشه اصلی با نفوذ در اعماق خاک نقش اصلی در تأمین رطوبت موردنیاز آفتابگردان را دارد. برگ‌ها به تعداد 40-20 عدد در هر بوته به اشکال مختلف قلبی، تخم مرغی، مثلثی و... دیده می‌شوند. ساقهٔ آفتابگردان تک شاخه یا چندشاخه است. شاخه‌بندی آفتابگردان صفت نامطلوبی است و باعث غیریکنواختی مزرعه شده و عملیات زراعی از جمله برداشت را با مشکل مواجه می‌کند. در گل آذین آفتابگردان یا طبق دو نوع گل دیده می‌شود.

1- گل‌های زبانه‌ای یا شعاعی به‌صورت یک ردیف در حاشیه طبق عقیم و معمولاً زرد رنگ بوده و فقط در جلب حشرات نقش دارند.
2- گل‌های مرکزی به تعداد حدود 1500 عدد در نیم دایره‌هایی در سطح طبق تشکیل شده و در تولید دانه نقش دارند. گل‌های آفتابگردان دگر گرده افشان هستند و دانه گرده یک گل نمی‌تواند مادگی همان گل را بارور نماید لذا برای باروری و دانه‌بندی نیازمند فعالیت حشرات گرده افشان است. آفتابگردان دارای انواع روغنی، آجیلی، علوفه‌ای و زینتی است. در نتیجه فعالیت‌های اصلاحی درصد روغن آفتابگردان از حدود 20 درصد به 50 درصد افزایش یافته و این امر سبب توسعه آفتابگردان به عنوان گیاه روغنی در سراسر دنیا شده است.

شرایط اقلیمی و دمایی مناسب برای پرورش آفتابگردان:

آفتابگردان یکی از سازگارترین گیاهان به مناطق مختلف دنیا و از جمله کشور ما است. با این حال در آب و هوایی معتدل با ارتفاع کمتر از 1500 متر از سطح دریا عملکرد بالاتری تولید می‌کند. برای تولید آفتابگردان یک دوره 120 روزه بدون یخبندان لازم است. برای جوانه‌زنی و سبزشدن یکنواخت لازم است دمای خاک در زمان کاشت 10 درجه سلسیوس یا بیشتر باشد و همچنین دمای بهینه در طول دوره رشد 25 تا 28 درجه سلسیوس است. بهتر است در مناطق پر باران ارقام مقاوم به بیماری‌های قارچی و در مناطق بادخیز از ارقام پاکوتاه و مقاوم به ورس کشت شوند.

مراحل رشد و نمو آفتابگردان

بسته به شرایط محیطی طول دوره رشد و نمو ارقام روغنی آفتابگردان حدود 120-90 روز و انواع آجیلی 145-110 روز است. به‌طور کلی دوره رشد و نمو آفتابگردان به دو مرحله رویشی و زایشی تقسیم می‌شود و رشد زایشی از زمان ظهور طبق شروع می‌شود. عملیات زراعی با توجه به این مراحل صورت می‌گیرد.

آماده‌سازی بستر کاشت آفتابگردان

خاک‌ورزی و آماده‌سازی بستر کاشت یکی از مهم‌ترین عملیات زراعی پیش از کاشت آفتابگردان است که بر رشد و نمو گیاه و عملکرد نهایی دانه و روغن مؤثر است. حفظ رطوبت خاک، جلوگیری از فرسایش خاک و کنترل علف‌های هرز معیارهای اصلی است که در روش‌های گوناگون خاک‌ورزی در نظر گرفته می‌شوند. در این مرحله با روش خاک‌ورزی در زراعت آفتابگردان آشنا شده و می‌توانید بسته به شرایط منطقه و ماشین‌های موجود بستر مناسبی برای کاشت آفتابگردان آماده کنید.

زمان و شرایط عملیات خاک‌ورزی

زمان عملیات خاک‌ورزی بستگی به تاریخ برداشت محصول قبل و تاریخ کاشت آفتابگردان دارد. خاک‌ورزی نباید در شرایطی که خاک خیلی خشک یا خیلی مرطوب است صورت گیرد. لازم است شخم در شرایطی که زمین گاورو است صورت گیرد.

زمان عملیات خاک‌ورزی در مناطق سرد و معتدل

	کشت اول (پاییزه، زمستانه و بهاره)	کشت دوم (تابستانه)
عملیات اولیه	پاییز بعد از برداشت محصول قبل	بعد از برداشت محصول قبل
عملیات تکمیلی	قبل از کاشت	قبل از کاشت

خصوصیات خاک مناسب	خصوصیات خاک نامناسب
- خاک بستر حاصل‌خیز و عمیق باشد. - بافت خاک متوسط (لومی) باشد. - اسیدیته خاک در محدوده خنثی (7/5- 6/5) - زمین دارای زهکش مناسب باشد. - بستر خاک عاری از سنگ و مواد اضافه باشد. - خاک شور نباشد و هدایت الکتریکی آن کمتر از 4 میلی موس بر سانتی‌متر باشد. - درصد مواد آلی خاک بالای 1 درصد باشد.	- خاک‌های خیلی سنگین (رسی) - خاک‌های خیلی سبک (شنی) - خاک‌های شور - زمین‌هایی با ماندایی خاک

عملیات اولیه آماده‌سازی بستر

جهت آماده‌سازی زمین برای کشت اول آفتابگردان اولین گام انجام شخم اولیه با گاوآهن برگردان‌دار یا گاوآهن قلمی در عمق 25 تا 30 سانتی‌متری، بعد از برداشت محصول قبل است. شخم با گاوآهن قلمی مناسب‌تر بوده و سبب حفظ بقایا در سطح خاک می‌شود. افزایش نفوذپذیری، حفظ رطوبت و کاهش فرسایش بادی و آبی از مزیت شخم با گاوآهن قلمی است. در کشت دوم لازم است با خردکردن بقایای محصول قبل عملیات آماده‌سازی بستر کاشت تسهیل شود.

عملیات تکمیلی آماده‌سازی بستر

عملیات تکمیلی خاک‌ورزی قبل از کاشت و در مناطق سرد و معتدل در فصل بهار و در مناطق گرمسیر در پاییز و اواخر زمستان صورت می‌گیرد. این عملیات شامل دیسک‌زنی، تسطیح با لولر (در صورت لزوم)، پخش کود و علف‌کش ترفلان است. در کشت دوم یا تابستانه با توجه به محدودبودن زمان، بعد از برداشت غلات، بقایای باقی مانده از زراعت قبل لازم است توسط دیسک خرد شوند. برای انجام این کار می‌توان از هرس بشقابی نیز برای آماده‌سازی زمین بعد از جمع‌آوری محصول قبل استفاده کرد. در صورتی که شخم صورت گرفته است بعد از دیسک‌زنی و پخش کود و علف‌کش عملیات کشت صورت می‌گیرد. در شرایطی که زمین بیش از حد کلوخ‌های باشد به خصوص در کشت‌های دوم می‌توان از سیکلوتیلر به جای دیسک استفاده کرد. در شرایط دیم به منظور حفظ رطوبت فقط از پنجه غازی به منظور تکمیل عملیات خاک‌ورزی استفاده می‌شود.

کشت اول مناطق سرد و معتدل

پاییز: دیسک‌زنی در صورت وجود بقایای زیاد شخم ترجیحاً با گاوآهن قلمی
اواخر زمستان- اوایل بهار: پنجه غازی یا دیسک
قبل از کشت: تسطیح پخش کود پخش علف‌کش دیسک‌زنی
کاشت: کاشت با ردیف‌کار پنوماتیک

کشت اول مناطق

پاییز: دیسک‌زنی در صورت وجود بقایای زیاد شخم ترجیحاً با گاوآهن قلمی
اواسط پاییز- اواخر بهمن: پنجه غازی یا دیسک
قبل از کشت: تسطیح پخش کود پخش علف‌کش دیسک‌زنی
کاشت: کاشت با ردیف کار پنوماتیک

کشت دوم یا تابستانه

بعد از برداشت محصول قبل: جمع‌آوری بقایای اضافی شخم
قبل از کشت: دیسک‌زنی یا به کارگیری سیکلوتیلر جهت خردکردن کلوخ‌ها
قبل از کشت: پخش کود پخش علف‌کش دیسک
کاشت: کاشت با ردیف‌کار پنوماتیک

کشت دیم

پاییز: شخم پاییزه با گاوآهن قلمی
اواخر زمستان- اوایل بهار: پنجه غازی
کاشت: کاشت با ردیف‌کار پنوماتیک

مراحل مختلف آماده‌سازی بستر کاشت آفتابگردان در شرایط مختلف

کاشت آفتابگردان

تناوب زراعی

در تناوب زراعی آفتابگردان موارد زیر مهم است که بایستی مورد توجه قرار گیرند.

1- بیماری‌ها:

آفتابگردان یک گیاه پهن برگ بوده و حساس به بسیاری از بیماری‌های قارچی از جمله زنگ، سفیدک کرکی و انواع پوسیدگی است. برای کاهش میزان آلودگی لازم است کشت آفتابگردان در یک مزرعه هر 4-3 سال یک بار صورت گیرد.

2- ساختمان خاک:

آفتابگردان به ساختمان خاک حساس است و بایستی در تناوب زراعی بعد از گیاهانی قرار گیرد که سبب بهبود ساختمان خاک می‌شوند.

3- مقدار بقایای آفتابگردان:

مقدار بقایای آفتابگردان حدود 2 تا 2/5 برابر محصول آن است یعنی حدود 10 تا 12 تن بقایا تولید می‌کند که به دلیل پایین‌بودن مقدار نیتروژن بقایا جهت تجزیه به زمان، دما و رطوبت کافی و نیز فعالیت میکروارگانیسم‌ها نیاز دارد.

4- خاصیت قدرت دگرآسیبی بقایا (آللوپاتیک)

ثابت شده است که بقایای آفتابگردان دارای خاصیت دگر آسیبی است و مانع جوانه‌زنی بذر گیاهان دیگر می‌شود و از بین رفتن این خاصیت نیاز به 4-3 سال زمان دارد.

مزایای قرارگیری آفتابگردان در تناوب

- به دلیل ریشه عمیق‌تر نسبت به گندم و ذرت قادر به جذب آب از قسمت‌های عمیق‌تر خاک است.
- باعث شکسته‌شدن چرخه عوامل آفات و بیماری می‌شود.
- تراکم علف‌های هرز به خصوص نازک برگ در زراعت بعد کاهش می‌یابد.
- امکان کشت آفتابگردان در دامنه وسیعی از تاریخ‌های مختلف وجود دارد.
- پیشنهادهای زیر در تناوب زراعی نقاط مختلف کشور بر اساس اقلیم قابل توجه است.

تناوب سه ساله: آفتابگردان، گندم، ذرت

سال سوم یا کشت دوم (ذرت)	سال دوم (گندم)	سال اول (آفتابگردان)

تناوب چهارساله: آفتابگردان، گندم (جو)، سویا، ذرت

سال چهارم (ذرت)	سال سوم (سویا)	سال دوم (گندم)	سال اول (آفتابگردان)

کشت آفتابگردان دیم با بارندگی 350 میلی‌متر به بالا و توزیع پراکنش مناسب امکان پذیر است.

ارقام آفتابگردان

ارقام آفتابگردان به دو نوع آزاد گرده افشان و هیبرید تقسیم می‌شوند. ارقام هیبرید یکنواخت‌تر، مقاوم به بیماری، پاکوتاه بوده و عملکرد بیشتری دارند. خوشبختانه بذر هیبرید آفتابگردان در کشور ما نیز تهیه می‌شود و آخرین آنها هیبرید شمس در سال 1395 معرفی شده است. نوع آجیلی آفتابگردان نیز در کشور ما بیشتر در خوی، کرمانشاه و خراسان شمالی کشت می‌شود و دارای انواع مختلف بومی است.

در ایران ارقام هیبرید زیر استفاده می‌شوند.

ویژگی‌های مناسب رقم‌های آفتابگردان

معمولاً ویژگی‌های مناسب زراعی در رقم‌های معرفی‌شده آفتابگردان وجود دارد. این ویژگی‌ها در شکل زیر نشان داده شده است. همراه با این ویژگی‌ها برای مناطق گوناگون ممکن است ویژگی خاصی نیز موردنظر باشد. برای نمونه در مناطقی با محدودیت فصل کشت مانند کشت‌های تابستانه یا در شرایط محدودیت آب رقم‌های زودرس مناسب‌تر هستند.

تاریخ کاشت:

زمانی که دمای خاک در عمق 10 سانتی‌متری به بیش از 10 درجه سلسیوس برسد می‌توان بذر آفتابگردان را کشت کرد. معمولاً این نیاز دمایی در خاک با رسیدن میانگین دمای شبانه‌روزی هوا به 15- 12 درجه سلسیوس تأمین می‌گردد. در کشت بهاره به منظور بهره‌برداری از رطوبت ذخیره شده زمستانه بهتر است کشت در اولین فرصت از اسفند تا اردیبهشت و با کمترین عملیات خاک‌ورزی صورت گیرد. کشت تابستانه با رقم‌های زودرس در مناطق معتدل تا دهه اول تیر و به شرط وجود حداقل 120 روز تا زمان کشت محصول پاییزه یا شروع اولین یخبندان امکان‌پذیر است. حفظ رطوبت خاک تا سبزشدن بذرها و استقرار کامل گیاهچه‌ها ضروری است. در مناطق گرم جنوب کشت در اواسط پاییز یا اواخر بهمن و اوایل اسفند صورت می‌گیرد و تاریخ کشت باید طوری تنظیم شود تا از هم زمانی گلدهی با گرمای شدید ممانعت شود. بنابراین بهتر است کشت در آخر بهمن یا ابتدای اسفند انجام شود. در شرایط دیم در مناطق سرد و معتدل سرد کشت در اولین فرصت در اسفند ماه و در مناطق گرمسیر با تعداد روز یخبندان کمتر از 20 روز نیمه دوم آبان ماه و در مناطقی با بیش از 20 روز یخبندان در سال، اواخر دی ماه تاریخ مناسب کشت آفتابگردان است.

میزان مصرف بذر

میزان مصرف بذر بستگی به وزن هزار دانه و تراکم مطلوب گیاهی دارد. برای ارقام هیبرید 6-5 و برای ارقام آزاد گرده‌افشان 8-6 کیلوگرم بذر در هر هکتار توصیه می‌شود. در شرایط آبی بیشترین و در شرایط دیم کمترین مقادیر ذکر شده مصرف می‌شود. درصد استقرار بر اساس پیش‌بینی میزان تلفات در نظر گرفته می‌شود، برای نمونه اگر تلفات 20 درصد باشد، میزان استقرار 80 درصد خواهد بود.

تراکم بوته:

کشت آفتابگردان در ردیف‌هایی به فواصل 60 تا 75 سانتی‌متر صورت می‌گیرد. در ردیف‌های 75 سانتی‌متری عملیات کولتیواتورزنی بین ردیف‌ها جهت کنترل علف‌های هرز و پخش نواری کود سرک تسهیل خواهد شد و در ردیف‌های 60 سانتی‌متری تراکم علف هرز کمتر بوده و میزان تبخیر نیز کاهش می‌یابد. در کشت‌های بهاره تراکم کمتر از کشت‌های تابستانه است.

عمق کاشت:

عمق کاشت مناسب آفتابگردان از 5- 3 سانتی‌متر بسته به نوع خاک و اندازة دانه متفاوت است. در خاک‌های سنگین و در شرایطی که بذرها ریز بوده و بافت خاک سنگین است کشت باید سطحی (3 سانتی‌متر) باشد. آفتابگردان نباید در عمق بیش از 7 سانتی‌متر کشت شود. تنظیم عمق کاشت توسط اهرم مربوطه روی ردیف‌کارها امکان‌پذیر است.

روش کاشت

کشت ردیفی مناسب کشت آفتابگردان است زیرا در این روش امکان کنترل علف‌های هرز در طی فصل از طریق کولتیواتورزنی بین ردیف‌های کشت وجود دارد. در صورت آبیاری بارانی کشت در شرایط مسطح به‌صورت ردیفی و در صورت آبیاری نشتی کشت بر روی پشته صورت می‌گیرد.

ماشین‌های کاشت آفتابگردان:

بهترین وسیله برای کشت آفتابگردان ردیف‌کارهای پنوماتیک هستند زیرا سبب صرفه‌جویی در مصرف بذر می‌شود. همچنین به دلیل عمق کشت یکسان، سبز کردن مزرعه یکنواخت بوده و مصرف بذر کمتر است. با توجه به کشت منظم ردیفی از کولتیواتور می‌توان برای کنترل علف‌های هرز استفاده کرد. ردیف‌کارهای مکانیکی به دلیل صدمه رساندن به بذر و مصرف بالای بذر مناسب کشت آفتابگردان نیستند. جهت کاشت دقیق لازم است از بذور گواهی‌شده آفتابگردان که هم اندازه می‌باشند استفاده شود.

جدول 2- تراکم مناسب آفتابگردان (بوته در متر مربع)

	کشت اول	کشت تابستانه
آبی	7-8	8-10
دیم	6-4	-

تنظیم ردیف کار:

همان‌گونه که در سال پیش آموختید، در ردیف‌کارهای پنوماتیک در اثر ایجاد مکش بذرها جذب سوراخ‌های صفحه موزع شده و موقع رسیدن بذر به نقطه سقوط، در اثر قطع مکش بذر از صفحه موزع جدا و در فواصل تنظیم شده در عمق تنظیم شده از طریق لوله سقوط به محل کشت هدایت می‌شود. در صورت استفاده از بذر یکنواخت و تنظیم صحیح ردیف‌کار کشت به‌صورت تک دانه خواهد بود، در غیر این صورت ممکن است چندین بذر در یک نقطه کشت‌ شده و نیازمند عملیات تنک در مراحل بعد شود. تنظیمات لازم از جمله عمق کشت با مراجعه به دفترچه راهنمای هر نوع ردیف‌کار صورت می‌گیرد. با انتخاب مناسب سه عامل صفحه موزع و چرخ‌دنده‌های انتقال نیرو و داخل گیربکس تنظیم فواصل بوته روی ردیف صورت می‌گیرد. جدول‌هایی بر روی ردیف‌کار نصب شده و چگونگی انتخاب این سه عامل را نشان می‌دهد. برای کشت آفتابگردان معمولاً از صفحات موزع با 26 سوراخ استفاده می‌شود.

نگهداری مزرعه آفتابگردان

کنترل علف‌های هرز

علف‌های هرز یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده عملکرد آفتابگردان بوده و می‌تواند تا 50 درصد سبب کاهش عملکرد شود. علف‌های هرز به دو گروه باریک برگ و پهن برگ تقسیم می‌شوند. در کشت‌های اول تراکم علف‌های هرز معمولاً بیشتر از کشت‌های دوم است. در کشت تابستانه به دلیل اینکه بیشتر علف‌های هرز سبزشده در اثر عملیات خاک‌ورزی کنترل می‌شوند و همچنین به دلیل سرعت رشد بالای آفتابگردان میزان خسارت نسبت به کشت‌های اول یا بهاره کمتر است.

روش‌های کنترل علف‌های هرز:

کنترل علف‌های هرز در یک ماه اول بعد از جوانه‌زنی مهم و ضروری است. روش‌های کنترل علف هرز در مزرعه آفتابگردان عبارت‌اند از:

1- پیشگیری:

استفاده از بذر بوجاری شده، استفاده از کودهای دامی پوسیده شده، جلوگیری از بذردهی علف‌های هرز در فصل آیش، کنترل آب ورودی مزرعه، ایجاد بادشکن برای ممانعت از ورود بذر علف‌های هرزی که توسط باد پراکنده می‌شوند، تمیزکردن ماشین‌ها و ابزارهای زراعی قبل از ورود به مزرعه 

2- کنترل مکانیکی:

وجین دستی یا ماشینی (کولتیواتور)

3- کنترل زراعی:

تغییر تاریخ کاشت، اعمال تراکم مناسب، شخم عمیق برای زیر خاک‌کردن بذر علف‌های هرز با قوه نامیه کم، خارج‌کردن ریزوم و بقایای علف هرز توسط دندانه بعد از شخم، تناوب زراعی

4 کنترل شیمیایی:

به کارگیری علف‌کش‌های پیش کاشت و پس رویشی. در شرایطی که رطوبت نسبی و دمای محیط مناسب و تابش مستقیم نور کم است تأثیر علف‌کش بهتر است، بنابراین بهتر است سم‌پاشی در ساعات پایانی روز و با استفاده از سم‌پاش‌های بومدار صورت گیرد.

کنترل علف‌های هرز قبل از کاشت:

رعایت تناوب زراعی، تراکم و تاریخ کاشت مناسب نقش مهمی در محدودکردن علف‌های هرز مزرعه آفتابگردان دارد. تعدادی از علف‌های هرز نیز در طی عملیات خاک‌ورزی از بین می‌روند. بهتر است آفتابگردان در تناوب با گیاهان باریک برگ کشت شود. در کشت‌های بهاره با تأخیر در کاشت بیشتر علف‌های هرز جوانه‌زده و هم زمان با عملیات خاک‌ورزی بسیاری از آنها کنترل می‌شوند.

کنترل علف‌های هرز بعد از کاشت:

در صورت کشت ردیفی می‌توان از کولتیواتور برای کنترل علف‌های هرز بین ردیف‌ها استفاده کرد. کولتیواتورزنی در مرحله 6-4 برگی آفتابگردان (با ارتفاع بوته 25-15 سانتی‌متر) انجام می‌شود و ضمن سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته باعث کاهش خوابیدگی نیز می‌شود. هم زمان بهتر است پخش کود نیتروژنه سرک نیز صورت گیرد.

زمان مناسب کنترل شیمیایی علف‌های هرز مزرعه آفتابگردان

جدول 4- کنترل علف‌های هرز مزرعه آفتابگردان توسط علف‌کش

علف‌کش	زمان و نحوه مصرف	مقدار مصرف (هکتار)	علف‌های هرز قابل کنترل
ترفلان (پیش کاشت)	قبل از کشت مخلوط‌کردن با خاک در عمق 10-8 سانتی‌متر	1/5 تا 2/5 لیتر	طیف وسیعی از پهن برگ‌ها و نازک برگ‌ها
گالانت سوپر (پس رویشی)	4 2 برگی تا پنجه‌زنی یک ساله‌ها ارتفاع 10 تا 30 سانتی‌متری چند ساله‌ها	0/6 تا 1/2 لیتر	باریک برگ‌ها

آبیاری

متوسط مصرف آب در زراعت آفتابگردان حدود 600-500 میلی‌متر است. بیشترین نیاز آبی آفتابگردان در مراحل غنچه‌دهی تا پایان گرده افشانی (20 روز قبل تا 20 روز بعد از گلدهی) است. با توجه به وجود ذخیره رطوبتی ناشی از بارش‌های زمستانه و بهاره در کشت‌های بهاره مناطق سرد و معتدل معمولاً نیازی به آبیاری تا مراحل ستاره‌ای نیست. وجود رطوبت در مراحل جوانه‌زنی و استقرار گیاه ضروری است ولی معمولاً در کشت‌های بهاره مناطق سرد و معتدل به دلیل وجود بارش کافی نیازی به آبیاری تا مرحله ستاره‌ای نیست.

در غیر این صورت لازم است آب موردنیاز از طریق آبیاری تأمین شود. آبیاری بیش از حد در مراحل رویشی می‌تواند توسعه ریشه را محدود کرده و علاوه بر افزایش تراکم علف‌های هرز و حساسیت به خشکی منجر به خوابیدگی بوته‌ها در مراحل بعدی شود. تأمین آب در مراحل غنچه‌دهی، اوایل گلدهی و پرشدن دانه ضروری است. در شرایط دیم مناطق گرمسیر و سردسیر انجام یکبار آبیاری در اوایل شروع گلدهی و یا مرحله ستاره‌ای سبب افزایش قابل توجه عملکرد دانه خواهد شد. آبیاری تکمیلی سنگین بعد از پایان گلدهی می‌تواند منجر به خوابیدگی بوته‌ها شود. تأمین رطوبت معمولاً در 5 مرحله رشد و نموی لازم است، با این حال به خاطر شرایط اقلیمی و خاک زراعی در برخی مناطق تعداد کمتر یا در برخی مناطق دفعات بیشتری آبیاری شود.

روش آبیاری

آبیاری سنتی به‌صورت کرتی یا غرقابی به دلیل مصرف زیاد آب، توسعه بیماری و کارایی کم روش مناسبی برای آبیاری مزرعه آفتابگردان نیست. آبیاری نشتی (فارویی) نسبت به آبیاری غرقابی بهتر است ولی تلفات آبیاری در این روش نیز زیاد است. آبیاری بارانی بخصوص در کشت‌های وسیع مناسب است. در مناطق آلوده این روش می‌تواند سبب تشدید بیماری به ویژه زنگ در مرحله پرشدن دانه شود. آبیاری با نوار تیپ روشی مناسب برای آبیاری آفتابگردان است.

آبیاری در شرایط محدودیت آب:

در صورت محدودیت آب می‌توان با استفاده از نوار تیپ زیر خاکی و آبیاری یک در میان خطوط کشت ضمن صرفه‌جویی در مصرف آب از تراکم علف‌های هرز مزرعه نیز تا حد زیادی کاسته می‌شود.

تغذیهٔ آفتابگردان

آفتابگردان در طول دوره نمو به عناصر پرمصرف و کم مصرف نیاز دارد. باید توجه داشت که بقایای گیاهی ضمن بهبود خصوصیات فیزیکی، در تأمین بخش بزرگی از نیازهای غذایی مخصوصاً نیتروژن، فسفر و پتاس نقش دارند و با شخم و برگرداندن بقایای زراعت قبل باعث تقویت خاک زراعی می‌شود. مصرف کود در زراعت آفتابگردان باید همانند سایر گیاهان زراعی بر اساس تجزیة خاک صورت گیرد.

نیتروژن

علائم کمبود نیتروژن عبارت از کاهش رشد و زردی عمومی بخصوص در برگ‌های مسن می‌باشد. توصیه نیتروژن بستگی به نوع کشت (آبی یا دیم)، عملکرد مورد انتظار و شرایط مزرعه و آب و هوا دارد. میزان نیتروژن موردنیاز 5 درصد عملکرد مورد انتظار آفتابگردان در نظر گرفته می‌شود. در خاک‌هایی که مقدار مادة آلی خاک کم باشد (کمتر از 1 درصد) کود نیتروژنه بیشتری موردنیاز است. تماس کود نیتروژنه با بذرهای جوانه‌زده سوختگی گیاهچه را سبب می‌شود، بنابراین بهتر است به‌صورت نواری در 5 سانتی‌متری زیر بذر و کنار بذر مصرف شود. توصیه می‌شود یک سوم کود نیتروژنه در زمان کاشت و بقیه در دو نوبت جداگانه قبل از غنچه‌دهی (در زمانی که حداکثر ارتفاع بوته 30 سانتی‌متر است) هم زمان با عملیات کولتیواتورزنی بین ردیف‌ها مصرف شده و بلافاصله آبیاری انجام شود. در صورت تأخیر، عملیات کولتیواتورزنی می‌تواند به بوته‌های آفتابگردان صدمه بزند. با توجه به نیاز گوگردی بهتر است کود سرک اول به‌صورت سولفات آمونیوم باشد.

فسفر

علائم کمبود فسفر کاهش رشد، تیرگی رنگ برگ‌های جوان و نارنجی‌شدن خفیف برگ‌های مسن است. فسفر در زمان کاشت و به‌صورت نواری یا پاششی مصرف می‌شود. در خاک‌های اسیدی و آهکی مقدار فسفر قابل دسترس کم است.

پتاسیم

در اثر کمبود پتاسیم برگ‌ها کوچک و ساقه ضعیف می‌شود. بنابراین مصرف پتاسیم استحکام ساقه در برابر خوابیدگی را افزایش می‌دهد. کمبود پتاسیم معمولاً در خاک‌های شنی اتفاق می‌افتد. گیاهچه‌های آفتابگردان حساس به تماس با پتاسیم هستند. سولفات پتاسیم و نیترات پتاسیم از انواع کودهای پتاسه می‌باشند. در بیشتر مناطق دیم مصرف کود پتاسه توصیه نمی‌شود مگر اینکه نتایج تجزیه خاک کمبود این عناصر را در خاک نشان دهد. پتاسیم نیز هم زمان با کاشت به‌صورت نواری مصرف شود.

عناصر دیگر:

بر اساس نتایج تجزیه خاک ممکن است عناصر دیگری از جمله روی، منیزیم و آهن نیز در زراعت آفتابگردان موردنیاز باشد.

سولفات روی	سولفات منیزیم	سولفات آهن
50	100	50

تقویت آفتابگردان در مرحله نموی:

برای اطمینان از نیاز غذایی می‌توان با نمونه‌برداری و ارسال به آزمایشگاه و مشاوره با کارشناسان در مراحل مختلف از کمبود عناصر غذایی در گیاه مطلع و نسبت به رفع آن طبق توصیه کارشناسان اقدام کرد. در طی مراحل نموی می‌توان با روش محلول‌پاشی روی برگ‌ها گیاهچه‌های آفتابگردان را تقویت کرد. برای تقویت گیاه می‌توان برگ‌پاشی با کود کامل میکرو با غلظت 3 در هزار در مرحله 6-4 برگی انجام داد.

مصرف کود حیوانی پوسیده در حدود ده تن در هکتار برای افزایش ماده آلی خاک توصیه می‌شود.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه آفتابگردان

آفات آفتابگردان

آفاتی که به آفتابگردان خسارت می‌زنند به‌طور کلی به چهار گروه تقسیم می‌شوند.

آفات ریشه:
- کرم‌های مفتولی
- کرم‌های طوقه بر

آفات ساقه و برگ:
- سرخرطومی یا شپشۀ ساقه
- تریپس ها

آفات دانه وطبق:
- پروانۀ دانه‌خوار آفتابگردان
- پرندگان

آفات انباری:
- پروانه آردی
- موش

آفات مخصوصاً لاروهایی که از ساقه و طبق تغذیه می‌کنند زمینه را برای ورود عوامل بیماری‌زا فراهم می‌کنند. دانه آفتابگردان قابل نگهداری در انبار نیست و آفتابگردان روغنی بلافاصله بعد از تولید لازم است به کارخانه روغن‌کشی تحویل داده شود. آفتابگردان آجیلی نیز بهتر است فراوری‌شده و به بازار مصرف منتقل شود زیرا در صورت نگهداری طولانی مدت کیفیت آن کاهش می‌یابد.

آفات ریشه	روش کنترل	تصویر
کرم های مفتولی: این کرم‌های قهوه‌ای رنگ با 2 تا 5 سانتی‌متر از ریشه گیاهچه یا بذر جوانه‌زده تغذیه کرده باعث پژمردگی آن می‌شوند.	ضدعفونی بذر یا سم‌پاشی با حشره‌کش مناسب
کرم‌های طوقه برُ: آگروتیس مهم‌ترین نوع این آفات است. لاروهای این آفت شب هنگام بوته‌های جوان را از ناحیۀ طوقه در زیر سطح خاک و یا روی سطح خاک قطع می‌کنند.	استفاده از طعمۀ مسموم (سبوس گندم آغشته به سموم) در پای بوته‌ها
سرخرطومی: لاروهای این آفت با تغذیه از بافت ساقه با ایجاد تونل باعث شکستگی بوته‌های آلوده می‌شود.	استفاده از سموم توصیه شده قبل از نفوذ لاروها درون ساقه، شخم پاییزه
تریپس‌ها: حشره‌ای ظریف با بال‌های حاشیه‌دار به رنگ سفید نیمه شفاف تا زرد هستند که در سطح زیرین برگ‌ها به ویژه مرحلۀ گیاهچه‌ای تا 6- 4 برگی از بافت‌های جوان تغذیه می‌کنند. ناحیۀ خسارت‌دیدۀ برگ‌ها براق و نقره‌ای هستند. با افزایش تغذیه باعث پیچش برگ‌ها می‌شوند.	در صورت شدت آلودگی در ابتدای فصل رویش استفاده از سموم حشره‌کش مناسب توصیه می‌شود. از بین‌بردن علف‌های هرز نیز می‌تواند به کاهش خسارت آفت کمک کند.
پروانۀ دانه‌خوار آفتابگردان: مهم‌ترین آفت آفتابگردان است که زمینه را برای بیماری پوسیدگی ناشی از ریزوپوس نیز ایجاد می‌کند. لاروهای این آفت در اوایل از گل‌ها و برگچه‌ها تغذیه کرده و سپس به دانه‌ها حمله می‌کنند.	شخم زمستانه برای از بین‌بردن لاروها و شفیره‌های زمستان گذران، کنترل با سموم حشره‌کش در دو نوبت هم زمان با تشکیل گل و 10 روز بعد از آن
پرندگان: پرندگان گوناگون در مرحله سبزکردن از گیاهچه‌ها تغذیه نموده و باعث خسارت شدید به محصول می‌شوند. بعد از گلدهی و در مرحله دانه‌بندی خسارت شدیدتر پرندگان (کبوتر و گنجشک) مشاهده می‌شود.	کشت در سطوح بالا، استفاده از وسایل صوتی (گنجشک پران)

کنترل بیماری‌های آفتابگردان

خسارت بیماری‌های آفتابگردان در مقایسه با آفات بیشتر است. در کشور ما سه بیماری سفیدک کرکی، پوسیدگی اسکلروتینیایی و زنگ از مهم‌ترین بیماری‌های شایع در مناطق کشت آفتابگردان هستند.

مشخصات و نحوه کنترل برخی از بیماری‌های رایج آفتابگردان به شرح زیر است:

بیماری	روش کنترل	تصویر
سفیدک داخلی یا کرکی: این بیماری قارچی سبب کوتولگی بوته، کوچک ماندن طبق و لکه‌های رنگ پریده در طول رگبرگ اصلی می‌شود. کاهش دما بعد از کاشت به همراه رطوبت بیماری را تشدید می‌کند.	کشت ارقام مقاوم، ضدعفونی بذر با قارچ‌کش سیستمیک، تناوب زراعی، از بین‌بردن بوته‌های آلوده، کشت در زمینه‌ای زهکشی شده، کاشت به موقع
زنگ آفتابگردان: در اثر این بیماری قارچی جوش‌های قهوه‌ای گرد ابتدا در برگ‌های پایینی و سپس در برگ‌های بالایی و در نهایت روی دمبرگ، ساقه و پشت طبق ظاهر می‌شود.	ضدعفونی بذر با قارچ‌کش سیستمیک، کشت ارقام مقاوم، رعایت تناوب زراعی و تراکم مناسب، از بین بردن بقایای گیاهی و بوته‌های آلوده و خودرو. مصرف مناسب کود نیتروژنه، کنترل شیمیایی آلودگی‌های اوایل فصل
پوسیدگی های اسکلروتینیایی: قارچ عامل این بیماری‌ها سبب پوسیدگی ریشه، ساقه و طبق آفتابگردان می‌شود. پوسیدگی ریشه، زخم‌هایی در طوقه و پژمردگی ناگهانی بوته از علایم بیماری است. پوسیدگی ساقه معمولاً در زمان گلدهی دیده شده و با خوابیدگی بوته همراه است.	کشت بذر گواهی‌شده، کنترل علف‌های هرز و آفتابگردان‌های خودرو، رعایت تناوب و تاریخ کاشت، نابودکردن بقایای گیاهی، رعایت بهداشت زراعی، تقویت گیاه، استفاده از کودآلی پوسیده، عدم کشت در کنار زمین‌های کشاورزی آلوده
پوسیدگی ذغالی: عامل این بیماری قارچی خاک‌زاد است و سبب سیاه‌شدن ساقه و پاره‌پاره‌شدن بافت طوقه می‌شود. آلودگی در ابتدای فصل ایجاد می‌شود ولی علائم آن گاهی تا زمان گلدهی دیده نمی‌شود. تنش‌های مختلف بیماری را تشدید می‌کند. رسیدگی زودتر از موعد و کاهش عملکرد از تبعات آلودگی است.	جلوگیری از بروز تنش در مزرعه، تنظیم تاریخ کاشت برای جلوگیری از هم زمانی مرحلۀ پرشدن دانه‌ها با تنش دمایی، آبیاری به موقع و کشت رقم‌های مقاوم و دیررس
پوسیدگی سیاه ساقه آفتابگردان: این بیماری قارچی سبب شکستگی ساقه، بوته میری و افتادگی طبق می‌شود. شروع سیاه‌شدن ساقه از هر جای ساقه ممکن است ولی تا جایی که آب می‌رسد ادامه می‌یابد.	کشت رقم‌های مقاوم، کشت خطی و جلوگیری از غرقاب‌شدن مزرعه و ایجاد زهکش مناسب در کنترل بیماری مؤثر است.
پوسیدگی نرم طبق: این بیماری قارچی قهوه‌ای و نرم‌شدن طبق منتهی می‌شود. آلودگی توسط خراش پرندگان یا تگرگ ایجاد می‌شود. دمای بالا و بارندگی با تناوب دوره خشکی سبب شیوع بیماری می‌شود.	از بین‌بردن بقایای گیاهی، رعایت تناوب زراعی، تیمار بذر با قارچ‌کش. کشت رقم‌هایی که طبق صاف و با خمش زاویه دار دارند.
پوسیدگی باکتریایی: یک نوع بیماری ناشی از باکتری است و در گیاهان تنش دیده به ویژه در انتهای فصل و دوره‌های مرطوب رخ می‌دهد. بیماری به‌صورت سیاه‌شدن ساقه و بیشتر در ناحیۀ اتصال دم برگ به ساقه آشکار می‌شوند و توسط زخم حشرات شدت می‌یابد. در اثر آلودگی طبق‌ها پوسیدگی نرم و آبکی ایجاد می‌شود.	رعایت تناوب زراعی، از بین‌بردن بقایای گیاهی، علف‌های هرز و آفتابگردان‌های خودرو

پرورش سویا

آیا می‌دانید که ...؟

- اگرچه سویا یکی از مهم‌ترین منابع تولید روغن‌های گیاهی در دنیا محسوب می‌شود.
- از دانه این گیاه بیش از یک صد محصول تجاری تولید می‌شود.
- از دانه سویا محصولات لبنی مانند شیر، پنیر، کره گیاهی (مارگارین)، فرآورده‌های دارویی مانند داروهای ضدپوکی استخوان و ضد سرطان تولید می‌شود.
- دانه سویا دو برابر گوشت قرمز و پنیر و ده برابر شیر پروتئین دارد.
- کشت این گیاه به دلیل تثبیت بیولوژیکی نیتروژن، موجب تقویت خاک‌های زراعی می‌شود.

اهمیت و ضرورت کاشت سویا

سویا یکی از مهم‌ترین گیاهان روغنی است که از ابعاد مختلف دارای اهمیت است. کشت این گیاه به دلیل تثبیت بیولوژیکی نیتروژن، موجب تقویت خاک‌های زراعی می‌شود و ازنظر اکولوژیکی نقش مهمی در پایداری اکوسیستم‌های زراعی دارد. از نظر مصرف نیز علاوه‌بر دانه، از شاخ و برگ آن به عنوان علوفه استفاده می‌کنند. از دانه این گیاه بیش از 100 نوع فرآورده جانبی به دست می‌آید که ازنظر ارزش تجاری بسیار مهم می‌باشند. محصولات لبنی مانند شیر، پنیر، مارگارین، فرآورده‌های دارویی مانند داروهای ضد پوکی استخوان و ضدسرطان، محصولات غذایی مانند نوشیدنی، شکلات و غیره تنها تعدادی از محصولات جانبی این گیاه محسوب می‌شوند. پروتئین دانه سویا دارای یک فیت بالایی است و نقش مهمی در جیره غذایی دام و طیور دارد. از پروتئین دانه سویا می‌توان در غذای انسان استفاده کرد. دانه سویا حدود 18 تا 22 درصد روغن و 35 تا 40 درصد پروتئین دارد. پروتئین دانه دارای بسیاری از اسیدهای آمینه ضروری است. کنجاله پروتئینی سویا نقش ویژه‌ای در تغذیه طیور دارد و در جیره غذایی دام نیز کاربرد دارد.

ویژگی‌های گیاه‌شناسی سویا (لوبیای روغنی)

سویا گیاهی یک ساله و دولپه از تیره باقلا (Papilionaceae یا Fabaceae یا Leguminosae) است که به‌صورت بوته‌ای استوار و با شاخ و برگ زیاد رشد می‌کند. این گیاه متعلق به مناطق نیمه گرمسیر و گرمسیر است، اما در مناطق معتدل و سرد نیز رشد می‌کند.

ریشه سویا مستقیم و با انشعابات زیاد است. ریشه در عمق 30 تا 40 سانتی‌متری خاک پراکنده است، اما در خاک‌های عمیق تا بیش از یک متر توسعه می‌یابد. رشد ریشه تا زمانی که ساقه رشد می‌کند ادامه می‌یابد و بسته به عادت رشدی گیاه پس از گلدهی در ارقام رشد محدود و در مرحله پرشدن دانه در ارقام رشد نامحدود متوقف می‌شود.

در مناطق کشت سویا، روی ریشه برآمدگی‌هایی وجود دارد که به‌صورت گرد ظاهر می‌شوند که به آنها غده یا گره گفته می‌شود. این گره‌ها دارای باکتری‌هایی هستند که با ریشه سویا دارای همزیستی هستند و می‌توانند نیتروژن هوا را تثبیت و در اختیار گیاه قرار دهند.

ساقه سویا راست، گرد، غالباً کرک‌دار و تعداد شاخه آن به نوع رقم بستگی دارد. ارتفاع ساقه در ارقام تجاری سویا بیش از یک متر می‌رسد. روی ساقه برآمدگی‌هایی وجود دارد که به آن گره گفته می‌شود. گره محل خروج برگ سویا است. گیاه کامل سویا می‌تواند 19 تا 24 گره روی ساقه داشته باشد. در سویا تعداد ساقه‌های فرعی در ارقام دیررس زیاد بوده و بر عکس در ارقام زودرس تعداد آنها کمتر است.

برگ‌های سویا شامل برگ‌های لپه‌ای که روی گروه اول ساقه تشکیل می‌شود. برگ‌های تک برگچه‌ای که روی گره دوم تشکیل می‌شود و برگ‌های مرکب که سه برگچه‌ای بوده و از گروه دوم تشکیل می‌شوند.

برگچه‌ها نوک تیز تا تخم مرغی شکل و پهن، کرک‌دار هستند. دم برگ برگچه وسطی گیاه بلندتر از دو برگچه دیگر است. تنوع قابل توجهی نیز ازنظر اندازه برگ در ارقام سویا وجود دارد. شرایط حاصل‌خیزی خاک‌نیز در اندازه برگ‌ها دخالت دارد. برگ‌های گیاه با نزدیک‌شدن به مرحله رسیدگی کامل ریزش کرده و گیاه رسیده کامل بدون برگ است.

گل‌های سویا کوچ کبه رنگ‌های سفید تا صورتی، ارغوانی و بنفش دیده می‌شوند. گل‌ها در سویا به‌صورت منفرد یا خوشه‌ای روی گره‌ها و از محل زاویه بین دم برگ و ساقه آشکار می‌شوند. گلدهی از بخش‌های میانی به سمت بالا صورت می‌گیرد. دوره گلدهی در سویا از کمتر از ده روز تا یک ماه در ارقام مختلف به طول می‌انجامد. گرده‌افشانی در این گیاه خودگشنی است و میزان دگرگشنی وابسته به فعالیت حشرات کمتر از یک درصد است. میوه گیاه سویا غلاف یا نیام نامیده می‌شود. تعداد غلاف در ارقام تجاری به‌طور متوسط بیش از 30 نیام در هر گیاه است. در هر غلاف دو تا پنج دانه وجود دارد. هرچند بیشتر ارقام در هر غلاف حدود سه دانه دارند.

رسیدن غلاف‌ها در گیاه سویا به‌صورت یکنواخت نبوده و از بخش‌های میانی تا پایینی آغاز شده و به سمت انتهای گیاه گسترش می‌یابد.

دانه‌های سویا به‌صورت گرد تا بیضی دیده می‌شود. رنگ دانه‌ها در ارقام سویا متفاوت است و از کرم، زرد تا قهوه‌ای و سیاه دیده می‌شود. رنگ ناف نیز از مشخصات دیگر بذر سویا است. رنگ ناف ممکن است به رنگ روشن تا سیاه دیده شود. وزن هزار دانه سویا در بیشتر رقم‌های زراعی بین 60 تا 250 گرم تغییر می‌کند.

سازگاری (شرایط محیطی مناسب برای پرورش سویا)

سویا در انواع مختلف خاک‌ها می‌تواند رشد کند، اما در خاک‌های لومی کاملاً زهکشی شده و حاصلخیز، بیشترین محصول را تولید می‌کند. خاک‌های شنی برای این گیاه مناسب نیستند. در خاک‌های فشرده، بوته‌های سویا کوچک و چوبی شده و رشد ریشه آنها محدود می‌شود. همچنین تعداد و فعالیت غده‌های تثبیت‌کننده نیتروژن روی ریشه کاهش می‌یابد. سویا در خاک‌های نسبتاً اسیدی تاکمی قلیایی رشد می‌کند، اما pH مناسب برای گیاه در محدوده 6 تا 7 است. خاک‌های اسیدی و قلیایی فعالیت باکتری‌های همزیست تثبیت‌کننده نیتروژن را کاهش می‌دهد.

سویا شرایط مرطوب آب‌وهوایی را می‌پسندد و بهترین رشد را در شرایط آب‌وهوایی معتدل دارد. سویا با نور کافی بیشترین عملکرد را تولید می‌کند، به ویژه در زمان رسیدن بهتر است هوا آفتابی باشد. کاهش شدت نور به دلیل ابری‌بودن هوا سبب کاهش تعداد شاخه‌های فرعی، گره‌های روی ساقه، غلاف‌ها و در نتیجه کاهش عملکرد دانه می‌شود.

میزان تحمل گیاه سویا به شرایط خشکی، بستگی به تاریخ کشت و استقرار گیاه، گروه رسیدگی، زمان و طول مدت شرایط خشکی دارد. دماهای بالا و طول روزهای کوتاه، دوره رشد رویشی را کوتاه و دماهای پایین و طول روزهای بلند این دوره را طولانی‌تر می‌کنند.

آماده‌سازی بستر کاشت

گیاهچه سویا بسیار حساس است و سختی خاک‌ را نمی‌تواند تحمل کند. بنابراین تهیه بستر بذر مناسب برای ایجاد سبز یکنواخت ضروری است. هدف نهایی و اساسی از آماده‌سازی زمین تهیه بستری مناسب برای کشت است تا ماشین‌های کاشت بتوانند بذر را در عمق مناسب کشت کنند و عملیات داشت به ویژه آبیاری و برداشت محصول به درستی و ساده‌تر انجام شود.

برای کشت بهاره بهتر است پس از برداشت محصول قبلی در فصل پاییز، زمین را شخم زد. در صورتی‌که انجام شخم در فصل بهار به تأخیر افتد، توجه به رطوبت خاک به ویژه در اراضی دارای خاک‌های سنگین بسیار اهمیت دارد. شخم خاک با رطوبت زیاد سبب فشردگی و تشکیل کلوخه‌هایی می‌شود که خردکردن آنها بسیار دشوار است. پس از شخم زمین دیسک خورده و پس از تسطیح آماده کشت می‌شود.

در مناطقی که سویا به عنوان کشت دوم بعد از برداشت غلات مانند گندم، جو یا بعد از برداشت برنج زودرس کشت می‌شوند پس از برداشت، زمین شخم کم عمق یا نیمه عمیق خورده و پس از دیسک و تسطیح آماده کشت می‌شود.

در مناطقی که در طول فصل رشد، بارندگی کافی وجود دارد به دلیل عدم آبیاری تهیه جوی و پشته ضروری نیست. اما در مناطقی که بارندگی کافی در طول فصل رشد وجود ندارد با استفاده از فاروئر، جوی و پشته ایجاد می‌گردد.

در بین گیاهان روغنی سویا از بیشترین وزن دانه برخوردار است. گیاه سویا به تراکم و سله خاک بسیار حساس است. این موضوع به ویژه برای رقم‌های زودرس که تولید شاخه کمی می‌کنند از اهمیت زیادی برخوردار است. در صورتی‌که درصد سبز مزرعه کافی نباشد، استفاده بهینه از شرایط محیطی فراهم نمی‌شود و عملکرد دانه در واحد سطح کاهش می‌یابد.

در برخی مناطق، برای کاشت سویا از روش‌های بدون شخم استفاده می‌شود. در این شرایط بقایای گیاه قبلی پس از برداشت روی سطح زمین باقی می‌ماند. در استان‌های شمال کشور نیز از روش‌های بدون شخم در تولید سویا در تناوب با گندم استفاده می‌کنند.

کاشت سویا

مراحل رشد سویا

مراحل رشد و نمو گیاه سویا به دو مرحله اصلی شامل رشد رویشی و نمو زایشی تقسیم می‌شود. مراحل رشد رویشی بعد از خروج از خاک، از بالاترین گره‌ای که برگ‌های کاملاً توسعه‌یافته دارد تعیین و شمارش می‌شود. یک گره با برگ‌های کاملا توسعه‌یافته گره‌ای است که برگ بالای آن دارای برگ‌های بازشده یا آشکارشده است. جوانه‌زنی بذر به‌صورت روخاکی (Epigeal) است.

مرحله نمو زایشی با بازشدن اولین گل در گیاه آغاز می‌شود. شاخه‌ها چند روز دیرتر از ساقه اصلی گل می‌دهند. در ارقام رشد نامحدود ارتفاع گیاه کمتر از 50 درصد زمان رسیدگی است اما در ارقام رشد محدود زمان گلدهی هم زمان با توقف رشد رویشی و ارتفاع گیاه است. مرحله شروع تشکیل غلاف با آشکارشدن غلاف‌ها آغازشده و با رشد سریع غلاف ادامه می‌یابد. مرحله آغاز پرشدن دانه به وسیله رشد سریع دانه و پرشدن دانه مشخص می‌شود. در این مرحله ارقام رشد نامحدود، گیاه به حداکثر ارتفاع، تعداد گره و سطح برگ رسیده است. سرعت تثبیت نیتروژن به حداکثر رسیده و بعد از آن‌ رو به کاهش می‌رود و دانه یک دوره سریع انباشت مواد غذایی را شروع می‌کنند. زردشدن برگ‌ها (پیری ظاهری) کمی بعد از پرشدن کامل حفره غلاف آغاز و تا رسیدن کامل ادامه می‌یابد. زردشدن و ریزش برگ‌ها از پایین‌ترین گره شروع می‌شود. شروع رسیدن با ظهور یک غلاف معمولی روی ساقه اصلی به رنگ رسیده (معمولاً قهوه‌ای و یا قهوه‌ای مایل به زرد برحسب رقم) مشاهده می‌شود.

جدول 1- مراحل رشد رویشی سویا

خروج: لپه‌ها از سطح خاک بیرون آمده‌اند و به خوبی بازشده و دیده می‌شوند.	VE
ظهور برگ تک برگچه‌ای	VC
ظهور اولین برگ سه برگچه‌ای	${V_1}$
ظهور دومین برگ سه برگچه‌ای	${V_2}$
ظهور چهارمین برگ سه برگچه‌ای	${V_4}$
ظهور n امین برگ سه برگچه‌ای که بسته به نوع رقم و منطقه کشت می‌تواند متفاوت باشد.	V(n)

جدول 2- مراحل نمو زایشی سویا

شروع گلدهی: وجود یک گل در یکی از گره‌های ساقه اصلی	${R_1}$
گلدهی کامل: وجود یک گل در یک از دو گره بالای ساقه	${R_2}$
شروع تشکیل غلاف: وجود غلافی به طول 5 میلی‌متر در یکی از چهار گروه بالای ساقه اصلی	${R_3}$
غلاف کامل: وجود غلافی به طول 2 سانتی‌متر در یکی از چهار گروه بالای ساقه اصلی	${R_4}$
شروع پر شدن دانه: دانه‌ای به طول 3 میلی‌متر در یکی از غلاف‌های تشکیل شده در چهار گره بالای ساقه	${R_5}$
پر شدن کامل دانه: دانه‌ها حفره غلاف تشکیل‌شده در یکی از چهار گره ساقه اصلی را کامل پر می‌کنند.	${R_6}$
شروع رسیدن: یک غلاف طبیعی روی ساقه اصلی به رنگ رسیدگی در می‌آیند.	${R_7}$
رسیدن کامل دانه: 95 درصد غلاف‌ها به رنگ رسیدگی در می‌آید.	${R_8}$

تناوب زراعی

انتخاب نوع گیاهان مورد کاشت در تناوب و تقدم و تأخر آنها باید به شکلی باشد که علاوه بر سازگاری محیطی، پاسخگوی نیازهای اقتصادی (درآمد) و کم‌کردن هزینه کنترل علف‌های هرز، آفات و بیماری‌ها نیز باشد.

باکتری‌های روی ریشه سویا نیتروژن هوا را تثبیت می‌کند. مقداری از این نیتروژن در خاک باقی می‌ماند و زراعت بعدی به نیتروژن کمتری نیاز خواهد داشت. همچنین نقش مؤثری در اصلاح بافت خاک دارد. تناوب مناسب سبب شکسته‌شدن چرخه عوامل آفات و بیماری می‌شود و تراکم علف‌های هرز را کاهش می‌دهد. کشت سویا پس از برداشت زراعت اول به‌صورت کشت دوم می‌تواند درآمدزا باشد.

در مناطق معتدل می‌توان سویا را بعد از برداشت گندم، جو و کلزا کشت کرد. در استان‌های شمال کشور مانند استان گلستان سویا بعد از برداشت محصول گیاهانی همچون گندم، جو، سیب زمینی، کاهو و باقلا کاشته می‌شود.

تاریخ کاشت سویا

کشت سویا هم به‌صورت بهاره و هم در زراعت تابستانه انجام می‌شود. گیاه سویا توانایی تحمل سرما را ندارد. اصولا زمانی که دمای خاک در عمق کاشت به 10 درجه سلسیوس برسد، می‌توان اقدام به کاشت سویا کرد. زمانی باید سویا را کشت کرد که مطمئن باشیم سرمای اوایل بهار رخ نمی‌دهد. در کشت بهاره معمولاً از نیمه اردیبهشت انجام می‌شود. اما کشت تابستانه بسته به تاریخ برداشت محصول گیاهان پاییزه و با توجه به شرایط آب و هوایی، بین 10 خرداد، تا 20 تیر ماه است. در مناطق گرم مانند خوزستان کشت سویا پس از برداشت محصول گیاهان پاییزه در نیمه دوم تیرماه انجام می‌شود. عملکرد دانه سویا درکشت بهاره از کشت تابستانه بیشتر است.

طول دوره رشد در کشت بهاره بیشتر از کشت تابستانه است. بنابراین می‌توان از ارقام با طول دوره رشد بیشتر در کشت بهاره استفاده کرد. رقم‌های زودرس سویا را می‌توان در کشت دوم یا تابستانه کشت کرد. در مناطقی که رقم‌های دیررس کاشته می‌شود در فصل بهار سویا را می‌کارند. با توجه به اینکه سویا در اواخر تابستان، اوایل تا نیمه پاییز می‌رسد، زمانی باید سویا را بکاریم که اطمینان داشته باشیم زمان رسیدن با دمای پایین هوا مواجه نشود و شرایط بدون بارندگی برای برداشت سویا فراهم باشد.

انتخاب بذر

بذر خوب از نظر اندازه و وزن یکنواخت و دارای درصد جوتنه‌زنی بیش از 80 درصد است. رقم‌های سویا حساسیت قابل توجهی به طول روز نشان می‌دهند و هر رقم در طول روز معینی وارد مرحله نمو زایشی می‌شود. رقم‌های سویا از نظر طول دوره رشد به 13 گروه از 000،00،0، یک تا ده تقسیم می‌شوند با افزایش گروه رشدی طول دوره رشد رقم‌ها افزایش می‌یابد بنابراین گروه 000 زودرس‌ترین و گروه 10 دیررس‌ترین رقم‌ها را در خود جای داده است. در کشور ما امکان کاشت رقم‌های گروه دو تا هفت وجود دارد.

آزمایش‌های انجام شده در مناطق مختلف کشور نشان داده است که رقم‌های گروه‌های 2 و 3 زودرس برای مناطق معتدل و سرد مانند البرز، آذربایجان غربی و استان لرستان، گروه‌های 3، 4 و 5 برای مغان، استان‌های گلستان و مازندران و رقم‌های دیررس‌تر برای کشت در مناطق گرم جنوب کشور مانند دزفول مناسب بوده‌اند. با توجه به اینکه زمان کشت دوم در شمال استان خوزستان نیمه تیرماه است، کشت رقم‌های متعلق به گروه‌های 6 و 5 در چنین شرایطی پیشنهاد می‌شود. طول دوره رشد سویا در کشت اول 120-140 روز و در کشت دوم 100- 120 روز در مناطق مختلف کشور با توجه به گروه رشدی ارقام است.

جدول 3- گروه‌های رشدی و ارقام سویا برای مناطق مختلف کشور

ردیف	نام استان	گروه رشدی	ارقام مناسب
1	گلستان	5-3	سحر- ویلیامز- کتول- ساری- تلار- امیر- تلار
2	اردبیل	3	ویلیامز- زان- صبا- پارسا
3	مازندران	5-4	ساری- تلار- نکادر- کاسپین- تپور
4	لرستان	3-2	ویلیامز- صبا- پارسا- کوثر
5	خوزستان دزفول (کشت دوم)	7-5	صفی آبادی- سالند- کتول

میزان مصرف بذر و تراکم گیاه در واحد سطح

میزان مصرف بذر تحت تأثیر تراکم گیاهی قرار دارد. تراکم گیاهی مناسب برای سویا به طول دوره رشد گیاه و زمان کاشت آن بستگی دارد. میزان مصرف بذر سویا 80- 60 کیلوگرم در هکتار بسته به طول دوره رشد رقم و کشت بهاره یا تابستانه تغییر می‌کند. در کشت تابستانه تراکم گیاهی را بیشتر از کشت بهاره در نظر می‌گیرند. همچنین رقم‌های دیررس به دلیل آنکه رشد بیشتری می‌کنند از تراکم کمتری نسبت به رقم‌های زودرس برخوردارند. تراکم گیاه سویا در رقم‌های زودرس و میان‌رس حدود 35 تا 50 گیاه در مترمربع و رقم‌های دیررس بین 20 تا 30 گیاه در مترمربع است.

جمعیت گیاهی مناسب (تراکم مناسب) تأثیر زیادی بر میزان عملکرد دانه می‌گذارد و در هر منطقه باید تعیین گردد. جمعیت بالاتر گیاه در واحد سطح، موجب تشکیل اولین غلاف‌ها در ارتفاع بالاتری نسبت به سطح خاک می‌گردد و برداشت مکانیزه محصول را ساده‌تر می‌کند. با این حال باید توجه داشت مصرف بیش از اندازه بذر سبب خوابیدگی (ورس) گیاهان به ویژه در کشت با فواصل کم بین ردیف‌ها می‌شود. کاهش تولید شاخه، تعداد غلاف و تعداد دانه در بوته از معایب دیگر تراکم بسیار بیشتر از حد مطلوب است.

در مزارعی که تراکم مزرعه به دلیل جوانه‌زنی نامناسب یا حمله آفات یا شیوع بیماری‌های گیاهی کاهش یافته است ارقامی که توانایی تولید ساقه فرعی یا شاخه‌های بیشتری دارند می‌توانند محصول بیشتری تولید کنند.

در صورتی‌که به دلیل آماده‌سازی نامناسب زمین یا نبود کارنده مناسب، احتمال سبزشدن بذرها در مزرعه کاهش یابد، باید میزان مصرف بذر را افزایش داد تا به تراکم گیاهی مناسب دست یافت.

تغییر در تراکم با توجه به الگوی کاشت از طریق تغییر در فواصل بین ردیف‌ها و تغییر در فاصله‌های روی ردیف امکان‌پذیر است. کاهش فاصله ردیف‌های کشت به دلیل پوشش سریع‌تر گیاه در سطح خاک می‌تواند افزایش عملکرد را به دنبال داشته باشد.

آرایش کاشت سویا به دو صورت زیر است:

- دو ردیف کاشت روی هر پشته به عرض 75 سانتی‌متر: در چنین شرایطی برای دستیابی به تراکم مطلوب فاصله بوته‌ها روی خطوط کاشت 8- 3 سانتی‌متر با توجه به زمان کشت، طول دوره رشد و رقم توصیه می‌شود.
- یک ردیف کاشت بر روی پشته به عرض 50 تا 60 سانتی‌متر: در این صورت فاصله گیاهان روی ردیف کاشت با توجه به زودرس یا دیررس بودن رقم بین 5- 3 سانتی‌متر تغییر می‌کند. ارقام زودرس با تراکم بیشتری کاشته می‌شوند.

در مناطقی که نیاز آبی سویا از طریق بارندگی تأمین می‌شود. سویا روی زمین مسطح کاشته می‌شود. در چنین شرایطی می‌توان فاصله خطوط کاشت را کمتر نیز در نظر گرفت. در فاصله خطوط کاشت کمتر از 50 سانتی‌متر امکان استفاده از کولتیواتور برای از بین‌بردن علف‌های هرز وجود ندارد و لازم است از طریق روش‌های شیمیایی و تناوب، مدیریت علف‌های هرز را انجام داد.

آغشته‌سازی بذر با باکتری

در صورت تلقیح بذر با باکتری همزیست سویا (Bradurhizobium japonicum) یا وجود باکتری با جمعیت مناسب یا در خاک کنار ریشه، باکتری همزیست بر روی ریشه سویا به‌صورت غده‌هایی که قطر آنها چند میلی‌متر است تشکیل می‌شوند. باکتری همزیست سویا موادغذایی موردنیاز خود را از گیاه گرفته و به یون آمونیوم (نیتروژن قابل استفاده برای گیاه) تبدیل می‌کند. بنابراین آغشته‌سازی بذر با باکتری ضروری است و عدم آغشته‌سازی سبب کاهش رشد رویشی شده و تأثیر منفی بر نمو زایشی می‌گذارد که سرانجام سبب کاهش عملکرد دانه می‌شود.

با انتخاب باکتری مناسب در هر منطقه میزان تثبیت نیتروژن از طریق همزیستی افزایش یافته و علاوه بر کاهش مصرف کودهای نیتروژنی و هزینه مالی، از تخریب ساختمان خاک و آلودگی آب به دلیل مصرف کود شیمیایی جلوگیری می‌شود.

شرایط محیطی مناسب در فعالیت باکتری‌ها مؤثر است، هرچه مواد آلی خاک بیشتر باشد، تکثیر و فعالیت باکتری‌ها بیشتر خواهد بود. علاوه بر این رطوبت، تهویه و زهکشی مناسب نیز به بقاء بیشتر باکتری‌ها کمک می‌کند.

در صورتی‌که غده‌های روی ریشه را از وسط به دو نصف کنید، وجود رنگ قرمز پررنگ نشان‌دهنده فعالیت باکتری‌ها است و بقیه رنگ‌ها نشانه فعالیت کم یا فعالیت نکردن باکتری است. بیشترین فعالیت تثبیت نیتروژن غده‌ها در زمان حداکثر گل‌دهی تا زمان پرشدن دانه‌ها رخ می‌دهد و پس از آن فعالیت تثبیت نیتروژن شروع به کاهش می‌کند.

برای اطمینان از فعالیت باکتری در خاک هنگام رشد گیاه معمولاً بذر را با باکتری در زمان کاشت آغشته می‌کنند. در روش آغشته‌سازی که مرسوم‌ترین روش است، یک بسته باکتری به وزن حدود 200 گرم برای بذر موردنیاز یک هکتار سویا کافی است.

برای اطمینان از آغشته‌سازی مناسب به نکته‌های زیر توجه کنید:

- استفاده از محلول ده درصد قند به جای استفاده از آب
- باید توجه داشت که بذر فقط باید مرطوب باشد زیرا با خیس‌شدن بذر پوست آنها کنده شده و قوه نامیه خود را از دست می‌دهد.
- پاکت محتوی باکتری باید در جای خنک و خشک نگهداری شود.
- عمل آغشته‌سازی در سایه و دور از تابش آفتاب انجام گیرد.
- بلافاصله پس از آغشته‌سازی کشت انجام گیرد.
- باکتری‌ها در زمین خشک برای مدت طولانی توان زنده ماندن را ندارند. بنابراین در صورت کشت به روش خشکه‌کاری بهتر است بلافاصله پس از کاشت آبیاری انجام شود.

روش کاشت

کشت سویا به دو صورت خشکه‌کاری و نم‌کاری (هیرم‌کاری) انجام می‌شود:

خشکه‌کاری

در این روش پس از آماده‌سازی زمین، خطوط کشت ایجاد شده و کاشت بذر سویا در خاک انجام می‌شود. در این روش پس از کاشت اقدام به آبیاری می‌شود.

نم‌کاری

در این روش پس از برداشت محصول قبل و جمع‌آوری یا خردکردن کلش آن، زمین را آبیاری کرده و هنگامی که رطوبت آن به حد گاورو رسید با استفاده از ردیف کار کشت سویا انجام می‌گیرد. به این ترتیب شرایط خاک (رطوبت مناسب و نبودن سله) برای سبزشدن بسیار مناسب خواهد بود.

به طورکلی بر اساس شرایط آبیاری، سویا به دو صورت کاشته می شود:

- در مناطقی که نیاز آبی گیاه از بارندگی تأمین می‌شود، نیازی به ایجاد جوی و پشته در خاک نیست و سویا به‌صورت مسطح کشت می‌شود.
- در مناطقی که نیاز آبی سویا با آبیاری تأمین می‌شود و با توجه به حساسیت سویا به غرقابی به ویژه در زمان سبزشدن، با ایجاد جوی و پشته کشت می‌شود.

برای دستیابی به عملکرد بیشتر، سویا باید به روش ردیفی کشت گردد تا همۀ مراقبت‌های آن شامل آبیاری، وجین، سله‌شکنی و مبارزه با آفات و بیماری‌ها بهتر انجام شود.

ماشین‌های کاشت سویا

با استفاده از انواع کارنده‌های ردیف کار به ویژه پنوماتیک می‌توان سویا را کشت نمود. در مناطقی که نیاز آبی سویا از طریق بارندگی تأمین می‌شود فاصله کشت را کمتر در نظر می‌گیرند. کارنده را باید به گونه‌ای تنظیم کرد که عمق کاشت بذر سویا با توجه به شرایط (بافت خاک، تاریخ کاشت و ...) 3 تا 5 سانتی‌متر باشد.

در برخی مناطق نیز از عمیق کار دیم غلات برای کشت سویا به روش نم‌کاری استفاده می‌شود. اما پژوهشگران زراعت باور دارند، در کشت دو ردیفه با ردیف‌کار پنوماتیک میزان سبزشدگی و یکنواختی بهتر است.

نگهداری مزرعه سویا

آبیاری

میزان نیاز آبی سویا 5500- 3500 مترمکعب است. تعداد دفعات آبیاری در طول دوره رشد بسته به تاریخ کاشت، شرایط آب و هوایی، بافت خاک و روش آبیاری متفاوت می‌باشد.

با توجه به تلقیح بذر با باکتری در صورت خشکه‌کاری، بهتر است که پس از کشت، مزرعه آبیاری شود. اما درصورتی که رطوبت کافی در خاک وجود داشته باشد می‌توان آبیاری را با توجه به شرایط به تأخیر انداخت. در مناطق معتدل پس از سبزشدن مزرعه هر 7 تا 15 روز آبیاری می‌گردد. با افزایش دمای هوا، فاصله آبیاری‌ها کاهش می‌یابد. در اوایل دوره رشد فاصله آبیاری‌ها را کمتر و با کامل‌شدن پوشش مزرعه توسط گیاه فاصله آبیاری‌ها را افزایش می‌دهند. گیاه سویا در دو مرحله گلدهی و پرشدن دانه به کم آبی حساسیت بیشتری نشان می‌دهد. کمبود آب موجب ریزش گل‌ها و تولید دانه‌های ریز می‌شود، در نتیجه عملکرد دانه را به مقدار قابل توجهی کاهش می‌دهد.

آبیاری مناسب موجب درشتی دانه و افزایش مقدار روغن دانه می‌شود. در کشت اول مناطقی که در فصل بهار از بارش کافی برخوردارند مانند گرگان و مازندران کشت بدون آبیاری یا با یک یا دو آبیاری تکمیلی قابل انجام است. اما مناطقی که در طول دوره رشد بارندگی ندارند، برای دستیابی به عملکرد خوب نیاز به آبیاری است.

تغذیه سویا

نیاز سویا به نیتروژن زیاد است. اما بیشتر نیاز نیتروژنی گیاه از راه فعالیت باکتری‌های همزیست با ریشه تأمین می‌شود. در اوایل دوره رشد تا حدود یک ماه پس از سبزشدن، نیاز نیتروژنی سویا از خاک تأمین می‌شود و پس از آن با فعالیت باکتری‌های همزیست سویا و تشکیل غده‌ها روی ریشه، نیاز نیتروژنی گیاه از نیتروژن هوا تأمین می‌شود.

در حقیقت در تثبیت نیتروژن توسط باکتری‌های سویا سه مرحله وجود دارد که عبارت‌اند از:

1- در مرحله قبل از گلدهی که بین 30 تا 50 درصد نیتروژن تثبیت می‌شود.
2- در مرحله گلدهی تا تشکیل دانه که با حداکثر رشد و نمو گیاه همراه است. در این مرحله، تثبیت نیتروژن سریع‌تر شده و غده‌ها بین 80 تا 90 درصد نیتروژن تثبیت‌شده را منتقل می‌کند.
3- مرحله پرشدن دانه‌ها که با توقف رشد گیاه همراه است. در این مرحله تثبیت نیتروژن شروع به کندشدن کرده و رنگ داخل غده‌ها از قرمز پررنگ به‌ صورتی، سبز و کرم تغییر می‌یابد که نشان‌دهنده عدم فعالیت باکتری‌ها است. کاهش جریان مواد فتوسنتزی به طرف ریشه‌ها که در اثر حرکت مواد پرورده به طرف دانه صورت می‌گیرد ممکن است تثبیت نیتروژن و جذب عناصر غذایی را که در این مرحله گیاه به مقادیر زیادی از آنها نیاز دارد را محدود کند.

در شرایط وقوع تنش‌های محیطی میزان انتقال موادغذایی از گیاه به غده‌ها کاهش می‌یابد. بنابراین فعالیت باکتری‌ها کاهش می‌یابد و نیتروژن کمتری تثبیت می‌شود. درصد نیتروژن جذب‌شده در اندام‌های مختلف گیاه در طول دوره رشد رویشی و نمو زایشی در شکل زیر نشان داده شده است.

در خاک‌هایی که از نظر حاصلخیزی ضعیف هستند، باید به خاک فسفر اضافه کرد. در خاک‌های اسیدی مصرف کود فسفر را باید افزایش داد. زیرا مقداری فسفر در خاک تثبیت و از دسترس گیاه خارج می‌گردد. اضافه‌کردن فسفر به خاکی که دچار کمبود پتاسیم باشد تأثیر چندانی در افزایش عملکرد نخواهد داشت. میزان مصرف کود با توجه به آزمایش‌های خاک‌شناسی تعیین می‌شود. اما به‌طور معمول حدود 50 یک لوگرم اوره و 150- 100 کیلوگرم فسفات آمونیم قبل از کاشت به زمین اضافه می‌شود.

سویا در هنگام رشد رویشی خود به مقدار زیادی پتاسیم نیاز دارد. کاربرد 100 تا 200 کیلوگرم سولفات پتاسیم در مزرعه با توجه به آزمون خاک توصیه می‌شود.

استفاده از کودهای آلی در مزرعه سبب رشد بهتر سویا در مزرعه می‌شود. کود دامی، کود سبز و کاه و کلش گندم درصورتی که به خوبی پوسیده شوند سبب افزایش عملکرد دانه سویا می‌شوند. در چنین شرایطی فعالیت باکتری‌های روی ریشه نیز افزایش می‌یابد و توانایی تثبیت نیتروژن نیز افزایش می‌یابد.

در خاک‌هایی که از نظر حاصلخیزی ضعیف هستند علاوه بر استفاده از کودهای پرمصرف لازم است از کودهای کم مصرف یا عناصر ریزمغذی نیز استفاده کرد. در بین عناصر ریزمغذی، کمبود آهن و روی ممکن است در مزرعه مشاهده شود. در شرایطی که میزان آهن در خاک به کمتر از حد نیاز برسد، لازم است این عناصر از طریق مصرف کود قبل از کاشت به صورت خاک کاربرد یا در زمان رشد گیاه به‌صورت محلول‌پاشی تأمین شود. بنابراین به منظور جبران این ریزمغذی‌ها با توجه به نتایج آزمون خاک هر مزرعه می‌توان برای جبران کمبود آهن از منبع سولفات آهن برای جبران روی از منبع سولفات روی و برای جبران کمبود مس از منبع سولفات مس (کات کبود) البته با احتیاط زیاد استفاده کرد. برای جبران کمبود منگنز نیز می‌توان از منبع سولفات منگنز استفاده کرد.

عناصر پرمصرف در زمان کشت به خاک اضافه می‌شود. اما عناصر کم مصرف می‌تواند در طول دوره رشد در اختیار گیاه قرار گیرد. در صورت محلول‌پاشی بهتر است این عناصر غذایی حداکثر تا قبل از گلدهی در اختیار گیاه قرار گیرد.

در جدول 4 میزان جذب عناصر غذایی در دانه و گیاه سویا (به ازای یک تن ماده خشک آورده شده است. در صورت عدم خروج بقایای گیاهی، بخشی از عناصر غذایی می‌تواند در خاک باقی بماند.

علف‌های هرز

علف هرز یکی از عوامل اصلی کاهش میزان محصول است. برای جلوگیری از خسارت اولین شرط این است که در زمان کاشت عملیات پیشگیرانه را انجام دهیم. گیاهچه جوان سویا توانایی رقابت با بسیاری از علف‌های هرز مناطق گرمسیری که رشد سریع دارند نیست. بنابراین کنترل علف هرز در این مرحله ضروری است. از مهم‌ترین علف‌های هرز مزرعه سویا می‌توان به سلمه تره، ارزن وحشی، تاجریزی، خرفه، تاج خروس، سوروف، تاتوره، توق، داکتیلیس، گاو پنبه و آفتاب پرست اشاره کرد.

معمولاً رشد سریع سویا یک راه کنترل علف هرز است در صورتی‌که بوته‌ها به‌طور منظم سبز شده باشند. کولتیواتورزنی یکی از روش‌های رایج است که علاوه بر دفع علف هرز سبب شکسته‌شدن سله و تهویه بهتر خاک می‌گردد. تراکم گیاهی زیادتر و عرض کمتر ردیف‌ها باعث رقابت بهتر بوته‌های سویا با علف‌های هرز و از بین رفتن آنها خواهد شد.

استفاده از علف‌کش‌ها روشی مؤثر و آنی در دفع علف هرز است که به‌صورت قبل و بعد از کشت و بعد از سبزشدن مورد استفاده قرار می‌گیرند. اما مطمئن‌ترین نوع علف‌کش‌ها از نوع قبل از سبزشدن است. میزان مصرف علف‌کش با توجه به دُز توصیه شده انجام می‌شود.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه سویا

آفت‌های سویا

آفات سویا به برگ‌ها، غلاف‌ها و دانه‌های سویا حمله می‌کنند و از راه‌های گوناگون مانند کاهش سطح برگ، تعداد غلاف و دانه سبب کاهش عملکرد و کیفیت دانه می‌شوند. حشرات، کرم‌ها ،لاروها و کنه‌ها از مهم‌ترین آفت‌های سویا به شمار می‌روند.

آگروتیس:

این آفت در مراحل اولیه رشد و در زمان جوانه‌زنی می‌تواند خسارت قابل توجهی ایجاد کند.

برای کنترل این آفت می‌توان از دو روش استفاده کرد:

استفاده طعمه سم زده:

در این روش اول مخلوطی از 100 کیلوگرم آرد یا سبوس گندم و سه کیلوگرم سم سوین به همراه 12 تا 14 لیتر آب استفاده می‌شود. پس از مخلوط‌کردن، ماده‌ای حالت خمیری شکل ایجاد می‌شود. این ماده را در پایان روز و قبل از غروب آفتاب که جمعیت آگروتیس در سطح خاک در حال افزایش است پخش می‌کنند.

مصرف سم:

عمل سم‌پاشی با استفاده از سم دورسبان به مقدار دو لیتر در هکتار انجام می‌گیرد که بهتر است در غروب و شب انجام شود.

کرم برگ‌خوار (کارادرینا):

کرم‌های جوان پس از خروج از تخم از پارانشیم برگ تغذیه می‌نمایند و باعث کاهش سطح سبز برگ می‌شود. ولی بعد از آنکه بزرگ‌تر شدند، تمام قسمت‌های برگ را می‌خورند. کرم‌ها دارای بدن صاف و بدون زائده‌های مویی بوده و رنگ آنها از سبز روشن تا پشت گلی و سیاه با نوارهای به رنگ سفید، سیاه و نارنجی است.

کنه دونقطه‌ای:

این آفت در تابستان‌های گرم و خشک باعث بروز خسارت در مزارع سویا می‌شود. کنه دو نقطه‌ای آفت بسیار ریزی است که طول آن کوچک‌تر از نیم میلی‌متر است و به رنگ زرد، زرد متمایل به سبز و قرمز دیده می‌شود. خسارت کنه با فروکردن خرطوم در قسمت زیر برگ و مکیدن شیره گیاهی است. این آفت به سرعت تکثیر می‌شود. بیشتر در پایان مرحله رویشی و آغاز مرحله زایشی شروع به خسارت‌زدن می‌کند. برگ‌های آسیب‌دیده زرد و قهوه‌ای شده و قبل از موعد می‌ریزد. خسارت زیاد هنگامی اتفاقمی افتد که فاصله بین گیاهان کم و مزرعه به خوبی آبیاری نشده باشد. شروع خسارت آفت از حاشیه مزارع آغاز شده و سپس به سایر نقاط منتقل می‌شود. شدت خسارت این آفت وقتی که فاصله بین بوته‌ها کم و مزرعه با کمبود آب مواجه شود بیشتر است.

کرم غلاف‌خوار سویا (کرم قوزه پنبه):

کرم غلاف‌خوار سویا یا هلیوتیس یکی از مهم‌ترین آفت‌ها در شمال کشور است. این آفت در مرحله تشکیل و بزرگ‌شدن غلاف‌ها و پرشدن دانه به مزرعه خسارت می‌زند. این آفت به‌صورت انفرادی در روی برگ‌های جوان، پرزهای ساقه و جوانه انتهایی تخم‌گذاری می‌نماید. لاروها پس از خارج‌شدن از تخم به غلاف‌ها حمله می‌کنند و سبب ریزش آنها می‌شوند.

بیماری‌های سویا

درحال حاضر حدود 100 نوع عامل بیماری‌زا در دنیا به سویا حمله می‌کنند که 40 عامل از لحاظ اقتصادی اهمیت دارند. بیماری‌های سویا در اکثر مناطق دنیا باعث کاهش حدود 30- 10 درصد محصول می‌شوند. شدت آلودگی و خسارت بیماری‌ها به مقدار زیاد به شرایط محیطی مانند حرارت، رطوبت، جنس خاک، علف‌های هرز، حشرات ناقل بیماری‌ها، رعایت‌نکردن تناوب زراعی و کاشت ارقام حساس به بیماری‌ها وابسته است. بیماری‌هایی که بیشترین خسارت را وارد می‌کنند آنهایی هستند که ریشه و گیاهچه را مورد حمله قرار می‌دهند لکه‌هایی که سبب ریزش برگ می‌شوند.

از مهم‌ترین بیماری‌های سویا در ایران می‌توان به پوسیدگی زغالی، پوسیدگی ریشه و گیاهچه میری و بیماری‌های ناشی از قارچ‌های Rhizoctonia solani و Phomapsis soja اشاره کرد. آبیاری بلافاصله بعد از کاشت تا حدودی می‌توان میزان خسارت را کاهش داد. همچنین استفاده از ارقام مقاوم به بیماری و روش‌های زراعی به کنترل بیماری‌ها کمک می‌کند.

پوشش بذر با قارچ‌کش‌ها بخصوص در کنترل عوامل بیماری‌های بذرزاد مؤثر است. اما ممکن است تأثیر منفی بر فعالیت باکتری‌های همزیست ریشه داشته باشد. قارچ‌کش‌هایی که به میزان زیاد تولید غده در ریشه را کاهش می‌دهند شامل ترکیبات مسی، اکسی کربوکسین و کاپتان می‌باشند. در حالی‌که بنزیمیدازول‌ها (بنومیل، کاربندازیم و تیوبندازول) و دی‌ تیوکاربامات‌ها (تیرام، مانب، زینب و مانکوزب) اثر کمتری بر فعالیت باکتری‌ها دارند.

بیماری پوسیدگی ریشه و ساقه (Phytophthora soja)

این قارچ خاک‌زاد عامل بیماری پوسیدگی ریشه و ساقه در گیاه سویا است. قارچ عامل بیماری بر روی بقایای گیاهان در خاک و حتی بدون وجود سویا در مزرعه باقی می‌ماند. این بیماری عمدتاً در خاک‌های رسی که زهکشی مناسبی ندارند دیده می‌شوند و بیماری با افزایش رطوبت خاک و بارندگی بروز و شدت می‌یابد.

آلودگی و خسارت در هر مرحله‌ای از رشد گیاه می‌تواند رخ دهد. علائم بیماری عبارت‌اند از کاهش سطح سبز از طریق مرگ دانه و جوانه، زخم‌هایی روی ساقه و ریشه و برگ‌های زرد، در طول تابستان برگ‌های مسن‌تر که آلوده شده‌اند، فاصله بین رگبرگ‌ها زرد می‌شوند و به دنبال آن پژمردگی و مرگ تمام برگ اتفاق می‌افتد. پوسیدگی ریشه و ساقه فیتوفترا سبب پژمردگی و مرگ برگ‌ها شده، اما معمولاً برگ‌ها متصل به گیاه باقی می‌مانند. کنترل این بیماری با استفاده از ارقام مقاوم، ایجاد زهکش مناسب در مزارع، تغییر روش آبیاری از غرقابی به نشتی (جوی و پشته) است. بهتر است که از کشت سویا در اراضی با زهکش ضعیف و یا با سابقه این بیماری پرهیز کرد. همچنین استفاده از روش شیمیایی می‌تواند در کنترل بیماری نقش داشته باشد.

در اراضی مناطق بیله سوار به دلیل نوع و روش آبیاری، مشکل زهکشی و عدم رعایت تناوب زراعی این بیماری بخصوص در کشت‌های دیرهنگام بیشتر مشاهده می‌گردد.

پوسیدگی ریشه فوزاریومی (Fusarium sp)

عامل این بیماری در بیشتر خاک‌ها موجود است و از فصلی به فصل دیگر روی بقایای گیاهی باقی مانده، ایجاد می‌گردد. این قارچ بذر، جوانه و ریشه‌ها و قسمت‌های پایینی ساقه سویا را آلوده می‌سازد. بذرها و جوانه‌های آلوده پوسیده شده و از بین می‌روند. گیاهان مسن‌تر به ندرت توسط قارچ از بین می‌روند، ولی وقتی رطوبت پایین است، پژمرده می‌شوند. بیماری بیشتر در سویاهای زود کاشت و خاک‌های رسی شدیدتر است. کشت بذرهای باکیفیت مناسب در خاک‌های گرم و زهکشی شده برای کنترل این بیماری توصیه می‌شود.

پوسیدگی زغالی (Macrophomina phaseolina)

این قارچ دامنه وسیعی از میزبان دارد و می‌تواند ریشه‌های سویا را بلافاصله پس از خروج جوانه و بدون هیچ علائمی آلوده سازد. زمانی که بوته‌ها در تنش رطوبتی یا کمبود موادغذایی فشردگی خاک، نماتدها و سایر عوامل بیماری‌زا باشند، شدت بیماری افزایش می‌یابد. پژمردگی و ریزش برگ‌ها وقتی که گیاه در معرض تنش خشکی قرار می‌گیرد چشمگیرتر است.

علائم در هوای گرم و خشک و معمولاً بعد از گلدهی آشکار می‌گردد. آلودگی معمولاً از طوقه گیاه آغاز می‌گردد ولی می‌تواند قسمت‌های هوایی را نیز آلودگی کند. در بافت‌های آلوده ریشه اصلی و قسمت پایین ساقه نوعی تغییر رنگ متمایل به خاکستری مشاهده می‌شود. روی ساقه نقاط آلوده سیاه رنگ تشکیل می‌شود که در زیرپوست گرد زغالی مانند ایجاد می‌کند. سرانجام بیماری گرداگرد ساقه را می‌گیرد و سبب پژمردگی و مرگ بوته می‌شود.

تاکنون رقم مقاوم و یا قارچ‌کشی برای کنترل بیماری شناخته نشده است. نگهداری بوته‌ها به شکل سالم و قوی خسارت را کم می‌کند، برای کنترل آن رعایت دور مناسب آبیاری، تغذیه مناسب گیاه و تراکم گیاهی مناسب توصیه می‌شود.