درسنامه آموزشی پرورش و تولید غلات و گیاهان صنعتی کلاس دوازدهم امور زراعی

در این پودمان پرورش سه غله گندم، برنج و ذرت آورده شده است با توجه به شرایط و سیاست‌های کلان کشور یک گیاه انتخاب و مورد ارزشیابی قرار می‌گیرد.

پرورش گندم وجو

آیا می‌دانید که ...؟

- آیا به خوشه‌های زیبای گندم و جو نگریسته‌اید؟
- آیا اندیشیده‌اید که چگونه از یک دانه گندم یا جو، ده‌ها دانه دیگر از همان نوع به عمل می‌آید؟
- پشت پردۀ این آفرینش و رویش و تکثیر کیست؟
- مگر نه این است که افزایش این چنینی، قدرت، حکمت و محبت می‌طلبد؟
- مگر نه این است که این موهبتی است به انسان‌ها برای روزی رسانی به ایشان؟
- آیا موجودی به جز خدای یکتا و بی همتا چنین قدرتی دارد؟

ضرورت و اهمیت کشت گندم و جو

حدود 60 درصد سطح مزارع جهان را غلات تشکیل می‌دهد که از این مقدار 33 درصد به کشت گندم اختصاص دارد.

در ایران زراعت گندم به دلیل سهمی که در تأمین غذای مردم دارد به تنهایی بیش از 50 درصد زراعت کشور را به خود اختصاص داده است. در ایران متوسط سهم گندم در تأمین کل انرژی موردنیاز، حدود 40 درصد است. به‌طور کلی می‌توان گفت که گندم، به‌طور مستقیم با تغذیه و اقتصاد جهانی رابطه دارد و بیش از 35 درصد از جمعیت جهان، از لحاظ تغذیه‌ای به گندم وابسته‌اند. اگرچه گندم را به عنوان یک منبع غذایی نشاسته‌ای در نظر می‌گیرند ولی دارای سایر مواد غذایی با ارزش، مانند پروتئین‌ها، مواد معدنی و ویتامین‌ها نیز می‌باشد.

گندم و جو در شرایط متنوع آب و هوایی کشت می‌شود و نسبت به بیماری‌ها، کم آبی و شوری مقاوم است، به طوری که هیچ محصول دیگری مجموع این ویژگی‌ها را ندارد. گندم معمولاً در پاییز کاشته می‌شود و با توجه به شرایط آب و هوایی از نیمه‌های بهار تا اوایل تابستان برداشت می‌شود بنابراین مقدار زیادی از آب موردنیاز آنها از بارندگی‌ها تأمین می‌شود.

در دنیای امروز، گندم نه تنها یک ماده غذایی اساسی و مهم است بلکه از لحاظ سیاسی نیز اهمیتی همپایِ نفت و حتی برتر از آن دارد، در واقع باید گفت سلاح گندم از سلاح نظامی قدرتمندتر است.

ویژگی‌های گیاه‌شناسی گندم و جو

گندم و جو از خانواده گندمیان (Graminae)، دارای ریشه افشان و ساقه‌ای تو خالی و بندبند هستند که ارتفاع آن برحسب شرایط محیطی، بین 30 تا 120 سانتی‌متر است.

برگ شامل دو قسمت اصلی غلاف و پهنک می‌باشد.

غلاف، ساقه را در برگرفته و طول هر غلاف از گره پایینی تا گره بالایی امتداد دارد. برگ دارای غلاف، پهنک، زبانک و گوشوارک است. غلاف علاوه بر انجام فعالیت فتوسنتزی، در جلوگیری از نفوذ آب به ساقه و در استحکام ساقه هم نقش دارد.

در امتداد ساقه، محور سنبله قرار دارد. سنبله از مجموع سنبلچه‌ها و هر سنبلچه از یک گلچه تشکیل یافته است و 1 تا 3 دانه دارد.

هر گل شامل یک مادگی یک برچه‌ای ساده با کلاله دو شاخه‌ای و 3 پرچم می‌باشد. کاسبرگ و گلبرگ در گندم وجود ندارد. اما برگ‌های تغییر شکل یافته‌ای به نام پوشینه مانند دو قاشقک اندام‌های زایای برگ را می‌پوشانند. به پوشینه داخلی پالئا و به پوشینه خارجی لما می‌گویند. درصد دگر گرده افشانی در این گیاه معمولاً 1 درصد و حداکثر به 4 درصد ممکن است برسد. خود گشنی گندم به این دلیل است که رسیدن پرچم‌ها، آزادکردن دانه‌های گرده و تلقیح حدود 99% گل‌ها قبل از بازشدن پوشینه از یکدیگر می‌باشد. عمل لقاح از میان طول سنبله شروع شده و به دو طرف ادامه پیدا می‌کند.

سرعت رشد جو در دمای پایین بیشتر از گندم است دمای بالا نیز زمان رسیدگی جو را جلوتر می‌اندازد. به همین جهت جو معمولاً زودرس‌تر از گندم است. جو قدرت پنجه‌زنی و رشد رویشی زیادی دارد و استحکام ساقه آن کم است. طول ساقه در اثر کمبود نور به شدت طویل می‌شود و به همین علت بسیار حساس به خوابیدگی است. رشد و توسعه جو در شرایط معمولی مشابه گندم است.

به طورکلی در بیشتر نواحی که گندم تولید می‌شود (به استثنای نواحی پرباران ساحل دریای خزر) می‌توان به کشت و تولید جو پرداخت. جو نسبت به گندم و سایر غلات مقاومت بیشتری نسبت به شوری دارد. مقاومت جو به خشکی به خصوص انواع دو ردیفه بیشتر از گندم است ولی تحمل جو نسبت به سرما کمتر از گندم است.

آماده‌سازی زمین برای کاشت گندم و جو

یکی از بخش‌های اساسی تولید محصولات زراعی عملیات خاک‌ورزی است. هدف از انجام آن تأثیر بر خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک است به گونه‌ای که شرایط برای جوانه‌زنی و رشد گیاه فراهم شود، البته این عملیات می‌بایست به گونه‌ای انجام شود که هدر رفت آب و یا فرسایش خاک به کمترین مقدار برسد.

خاک‌ورزی ممکن است در دو مرحله انجام شود:

خاک‌ورزی اولیه:

هدف اصلی در این مرحله ایجاد خلل‌وفرج کافی برای جذب آب و عبور هوا و ایجاد محیطی مناسب برای نفوذ ریشه در خاک و همچنین ممکن است برای مخلوط‌کردن یا زیر خاک‌کردن بقایای گیاهی صورت گیرد.

خاک‌ورزی تکمیلی:

خاک‌ورزی تکمیلی به منظور آماده‌سازی خاک دانه‌ها و تماس بیشتر بذر با خاک انجام می‌شود و یک یا دو هفته بعد از خاک‌ورزی اولیه انجام می‌شود. این عملیات قبل از کاشت بذر انجام می‌شود و شامل دیسک‌زنی، تسطیح و یا مخلوط‌کردن کود و علف‌کش می‌باشد.

زمان عملیات خاک‌ورزی در مناطق سرد و معتدل

	عملیات اولیه	عملیات تکمیلی
کشت پاییزه	بعد از برداشت محصول قبل	قبل از کاشت در پاییز
کشت بهاره	بعد از برداشت محصول قبل و قبل از بارندگی	قبل از کاشت در بهار

آماده‌سازی زمین برای کاشت گندم و جو به دو روش حفاظتی و مرسوم امکان‌پذیر است؛ اما توصیه می‌شود روش‌های حفاظتی با رعایت پیش‌نیازهای آن مورد استفاده قرار گیرد.

در روش مرسوم کشت دیم نیز بهتر است از گاوآهن قلمی استفاده شود و گاوآهن برگردان دار مورد استفاده قرار نگیرد. ضمناً رعایت رطوبت مناسب خاک برای شخم اولیه (در حد گاورو) جهت کاهش شدت و تعداد دفعات خاک‌ورزی تکمیلی ضروری است. همچنین رعایت زمان مناسب انجام عملیات خاک‌ورزی تکمیلی (دیسک بعد از شخم) در کاهش تعداد دفعات دیسک‌زنی مؤثر است.

عملیات خاک‌ورزی در زراعت دیم گندم و جو

خاک‌ورزی اولیه عموما در عمق بیش از 15 سانتی‌متر خاک انجام می‌شود و هدف‌های اصلی و مورد انتظار از آن، شکافتن خاک برای نفوذ آب، هوا و ایجاد محیطی مناسب برای رشد و توسعه ریشه است. در مناطق دیم اصول حاکم در عملیات زراعی بایستی با هدف ایجاد شرایط مناسب به منظور استفاده بهینه از بارندگی‌ها و حفاظت از خاک باشد.

در این راستا عملیات خاک‌ورزی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته و باید تأمین‌کننده موارد زیر باشد:

1- افزایش نفوذپذیری خاک که در هنگام بارندگی سبب کاهش روان آب و جلوگیری از فرسایش آبی و بادی می‌گردد.
2- افزایش قابلیت نگهداری آب در خاک.
3- حفظ مواد آلی در خاک و امکان افزایش آن.

کاشت

مراحل رشد

آشنایی با مراحل مختلف رشد گندم و جو برای پایش و نگهداری مزرعه مانند زمان آبیاری، مصرف کود، کنترل علف‌های هرز، کنترل آفات و بیماری‌ها مطابق با توصیه کارشناسان لازم و ضروری است. افزایش دقت در شرح و تشخیص مراحل رشد گیاه باعث اصلاح و بهبود توصیه‌ها خواهد شد.

مراحل رشد شامل:

مرحله جوانه‌زنی، مرحله پنجه‌زنی، مرحله ساقه رفتن، آبستنی (گل‌دهی)، خوشه رفتن و رسیدگی (دانه بستن). (شکل 3)

ارقام مناسب

با توجه به تنوع آب و هوایی در کشور ما در زراعت غلات کشور را به چهار اقلیم آب و هوایی شامل:

گرم و مرطوب سواحل خزر، گرم و خشک جنوب، معتدل و سرد تقسیم می‌کنند.

ارقام معرفی‌شده توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه بذر و نهال کشور برای هر منطقه و نوع کشت (آبی یا دیم) معرفی می‌گردد. (برای آشنایی با ارقام منطقه خود، کتاب همراه هنرجو را مطالعه کنید.)

انتخاب بذر

عوامل مؤثر در انتخاب بذر شامل:

بالابودن درصد جوانه‌زنی بذر، خلوص فیزیکی و ژنتیکی بذر و مخلوط‌نبودن با بذر سایر محصولات می‌باشد. همچنین گیاه و محصول این بذر علاوه‌بر سازگاری با منطقه، باید دارای خواص مناسبی مانند: پر محصولی و مقاومت نسبت به بیماری‌ها و سایر خطرات منطقه‌ای بوده و با سموم قارچ‌کش ضدعفونی شده باشد.

تناوب زراعی

تناوب زراعی هم از لحاظ تنوع محصولات و هم حفظ حاصلخیزی خاک به علت جلوگیری از خستگی زمین که نتیجه کشت پی‌درپی یک گیاه است، کاملاً ضروری است.

قرارگرفتن گندم و جو پس از زراعت‌های وجینی (پنبه، چغندرقند، ذرت و سویا) و صیفی‌جات انجام می‌شود. در مواردی هم گندم پس از گندم و یا جو پس از گندم در تناوب قرار می‌گیرد. در کشت دیم تناوب‌های دو یا سه ساله با رعایت سال آیش توصیه می‌شود.

تناوب دو ساله: آیش
گندم تناوب سه ساله: حبوبات- گندم- آیش

قرار گرفتن چغندرقند در تناوب با گندم با توجه به موارد زیر می‌تواند مفید باشد:

- وجینی‌بودن چغندرقند
- استفاده از کودهای فسفرِ به مقدار زیاد که قسمتی از آن هم به مصرف کشت بعدی (گندم) می‌رسد.
- سرزنی چغندر قند و افزودن مواد آلی قابل تجزیه به خاک

تردد ماشین‌های برداشت چغندرقند موجب فشردگی خاک‌های رسی می‌شود که عملیات تهیه زمین برای کاشت گندم را مشکل می‌کند. استفاده از ماشین‌های مرکب (کمبینات) به منظور کشت به موقع گندم تا حدودی این مشکل را حل می‌کند. زراعت درازمدت گندم پس از گندم نیز موجب افزایش علف‌های هرز، توسعه آفات و بیماری‌ها شده و از نظر تغذیه گیاهی نیز مشکلاتی ایجاد می‌کند. تناوب گندم، ذرت به مدت طولانی نیز به دلیل‌های زیر مناسب نیست:

- گسترش بیماری فوزاریم سنبله گندم به دلیل میزبانی هر دو گیاه نسبت به این بیماری
- تأثیر بد بعضی از علف‌کش‌های انتخابی ذرت مانند آترازین و آلاکلر بر زراعت گندم

ورود حبوبات و دانه‌های روغنی در تناوب با غلات ضمن حفظ حاصل‌خیزی خاک و بهبود آن، میزان کارآیی کیفی را نیز افزایش خواهد داد. ورود دانه‌های روغنی غیر تثبیت‌کننده نیتروژن مانند کلزا )به دلیل داشتن ریشه عمیق) و آفتابگردان در تناوب با گندم می‌تواند، اثرات مثبت و مفیدی برعملکرد گندم داشته باشد. برای مثال بهبود عملکرد دانه گندم در توالی پس از کلزا، دامنه‌ای بین 24 تا 30 درصد در مقایسه با شرایط تک کشتی گندم را به دنبال داشته است. باید توجه داشت که تناوب باعث ریشه‌کنی علف‌های هرز و آفات در گندم نمی‌شود بلکه جمعیت آنها را تحت کنترل در می‌آورد.

تاریخ کاشت

کشت به موقع در مناطق سرد به دلیل ضرورت استقرار گیاه و گذراندن مراحل اولیه رشد، تکمیل مرحله پنجه‌دهی قبل از کاهش دما به منظور کاهش خطر ناشی از سرمازدگی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به‌طور کلی می‌توان گفت رقم‌هایی که دارای تیپ زمستانه هستند در نیمه اول مهرماه و رقم‌هایی که دارای تیپ رشد دو فصلِ (بینابین) هستند، در نیمه دوم مهرماه کشت شوند.

عمق کاشت

عمق کاشت بذر با توجه به بافت خاک تا حدودی متفاوت است. در زمین‌هایی که دارای خاکی با بافت سبک هستند، 6 تا 10 سانتی‌متر و در زمین‌هایی که خاک متوسط و رسی دارند، 3 تا 5 سانتی‌متر توصیه می‌شود. در مناطق سردسیر عمق کاشت را حدود 5 تا 6 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند.

روش‌های کاشت گندم و جو

به‌طور کلی گندم و جو را بر اساس شرایط، در سه منطقه از خاک می‌توان کشت کرد:

- روی پشته
- روی زمین مسطح
- داخل جوی

کشت روی پشته

در این روش هدایت آب در زمین از طریق جویچه‌ها انجام می‌شود، به طوری که رطوبت به‌صورت نشتی به محل استقرار بذرها نفوذ می‌کند و حالت غرقابی ایجاد نمی‌شود. کشت روی پشته به دو صورت زیر انجام می‌شود:

1- روش فارویی:

در این روش پس از شخم، دیسک‌زدن و تسطیح، با بذرپاش سانتریفیوژ بذر را در سطح زمین پاشیده و سپس با شیارکش جوی و پشته ایجاد می‌کنند. در این روش عمق کاشت بذر رعایت نمی‌شود و ممکن است تراکم بوته کمتر از حد مطلوب باشد. این روش کاشت به جز در موارد خاص توصیه نمی‌شود. (شکل 4)

2- کاشت بر روی پشته‌های عریض: 

یکی دیگر از روش‌های جدید کاشت گندم و جو روش کاشت بر روی پشته‌های عریض (Raised bed system) است. در این روش روی پشته‌های عریض 3 تا 4 ردیف بذر کشت می‌شود. در این روش ممکن است به روش نوار تیپ یا ثقلی آبیاری شود. (شکل 5 و 6)

برای کاشت از خطی کارهای دارای فاروئر (3 تا 5 ردیف روی پشته) استفاده می‌شود. (شکل 7)

کشت روی سطح مسطح

در کشت روی سطح مسطح تفکیکی بین محل قرارگرفتن بذر و محل حرکت آب انجام نمی‌شود. در این نوع کشت ممکن است آبیاری به‌صورت بارانی، نوار تیپ و یا غرقابی انجام شود و یا کشت به صورت دیم باشد. در شرایط آبیاری بارانی یا نوار تیپ زمین فرم داده نمی‌شود و هیچ‌گونه مرزی در سطح زمین ایجاد نمی‌شود. در این روش کاشت معمولاً با خطی کار انجام می‌شود (شکل 10)

در روش آبیاری غرقابی به دو صورت کرتی (شکل 8) و کرتی نواری (شکل 9) انجام می‌شود. در این روش ابعاد کرت یا نوارها به شیب زمین، بافت خاک و دبی آب آبیاری بستگی دارد. این روش در سطح کم قابل اجرا است و توصیه نمی‌شوند هر چند در صورتی که شیب زمین مناسب باشد و تسطیح به درستی انجام شود روش نواری از روش کرتی بهتر است.

کشت در داخل جوی

این روش کشت در دیم‌کاری گندم و جو مناسب است. در این روش جویچه‌هایی به عمق 5 سانتی‌متر ایجاد می‌شود که لوله‌های سقوط بذر گندم و جو را در کف جوی و در عمق 5 تا 8 سانتی‌متری می‌کارند. رطوبت در جویچه‌ها در زمان بارندگی ذخیره شده و سبب یکنواختی در سبزشدن مزرعه می‌شود.

تعیین مقدار بذر

میزان مصرف بذر برای مناطق مختلف متناسب با شرایط و رقم توسط کارشناسان مرکز تحقیقات تعیین شده است که این مقدار نیز با توجه به روش کاشت، تاریخ کاشت و خطرات احتمالی قابل تغییر است.

همان‌گونه که شما سال گذشته در درس کاشت گیاهان زراعی، آموختید، مهم‌ترین تنظیمات ماشین‌های کارنده گندم و جو تنظیم میزان خروج بذر و کود، عمق کاشت و فاصله خطوط است.

تمامی کارنده‌ها دارای جدولی هستند که تنظیم مقدار بذر کاشته شده با استفاده از آن انجام می‌گیرد. این جدول همان‌گونه که سال پیش آموختید روی درپوش محفظه جعبه دنده چسبانیده شده است. برای مثال با انتخاب تنظیمات انجام گرفته 155 کیلوگرم بذر گندم در هکتار کاشته می‌شود.

نگهداری مزرعه گندم با جو

آبیاری

از آنجا که واکنش گندم و جو نسبت به آب در مراحل مختلف رشد یکسان نیست، برای برنامه‌ریزی مناسب آبیاری ضروری است تا حساسیت این گیاهان در مراحل مختلف رشد نسبت به آب را بدانیم. به‌طور کلی اجزای عملکرد گندم دارای سه جزء اصلی به شرح زیر است:

1- تعداد بوته در واحد سطح
2- تعداد دانه در سنبله
3- وزن هزار دانه

مراحل حساس گندم و جو نسبت به کم آبی گل‌دهی و ساقه رفتن می‌باشند و کمبود آب در این مراحل سبب کاهش تعداد دانه در سنبله خواهد شد. از بین اجزای عملکرد تعداد دانه در سنبله بیشترین نقش را در افزایش عملکرد دارد. تعداد دانه در سنبله در مرحله‌ای که ساقه 1 تا 2 سانتی‌متر طول دارد مشخص می‌شود. بنابراین تغذیه مناسب و آبیاری به موقع سبب بیشترین تعداد دانه در سنبله می‌شود. جلوگیری از کمبود آب سبب حفظ و بقای گل‌ها در سنبله می‌شود.

برای افزایش عملکرد نیاز است تا هر کدام از سه جزء بالا از نقطه نظر آبیاری در مراحل مختلف رشد به درستی مدیریت شوند.

روش‌های آبیاری

آبیاری کرتی:

یکی از روش‌های آبیاری گندم در قطعات کوچک که دارای خاک‌هایی با شدت نفوذپذیری کم تا متوسط و با شیب یکنواخت و کم هستند، آبیاری کرتی است.

آبیاری نواری کرتی:

در آبیاری نواری کرتی گندم، نوارهایی به شکل مستطیل به طول 100 تا 400 متر و عرض 3 تا 30 متر ایجاد می‌شود که وجه مشخص این نوارها، طولانی و باریک‌بودن آنها است. در این روش، آب در ابتدای نوار جریان یافته و در هنگام پیشروی در طول نوار به خاک نفوذ می‌کند. مقدار جریان باید طوری باشد تا زمان لازم برای جذب آب موردنیاز گیاه در انتهای نوار را تأمین کند و سپس آب ورودی نوار قطع شود. برای جلوگیری از جاری‌شدن آب و افزایش راندمان، می‌توان انتهای نوار را بست یا رواناب را به ابتدای مزرعه پمپاژ کرد.

آبیاری بارانی:

در مناطقی که تبخیر تعرق متوسط یا پایین و باد هم کم باشد، روش آبیاری بارانی در مزارع گندم و جو می‌تواند مناسب باشد.

آبیاری قطره‌ای نواری (تیپ):

یکی از بهترین روش‌ها برای افزایش راندمان آب و افزایش تولید گندم، که مورد تأیید مراکز تحقیقاتی هم می‌باشد، آبیاری قطره‌ای نواری است. این روش هر چند هزینه بیشتری نسبت به روش‌های دیگر دارد، اما استفاده بهینه از آب و افزایش تولید در این روش هزینه اضافی را جبران و سبب درآمد بیشتر نیز خواهد شد.

تغذیه گندم و جو

میزان کمبود در گیاهان و مناطق مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. با استفاده از سه روش می‌توان کمبود عناصر غذایی را در گندم مشخص کرد که شامل روش آزمون خاک، تجزیه گیاه و علائم قابل رویت است.

آزمون خاک که عموما در علوم کشاورزی استفاده می‌شود به مفهوم تجزیه و تحلیل شیمیایی خاک است. بر اساس این تعریف، هدف اولیه آن ارائه مبنایی برای توصیه کودی است که توسط کارشناسان تعیین می‌گردد.

زمان، روش و مقدار مصرف کود

کودهای نیتروژنِ:

در خاک‌هایی که دارای بافت سبک هستند بهتر است یک چهارم نیتروژن قبل از کاشت، یک چهارم در مرحله پنجه‌دهی، یک چهارم در مرحله ساقه‌رفتن و یک چهارم در مرحله گل‌دهی مصرف گردد.

در شرایطی که کود نیتروژنِ لازم است در چندین نوبت مصرف شود و همچنین در زمانی که مصرف کود با ماشین‌های کودکار به دلیل بلندی بوته‌های گندم در مزرعه امکان‌پذیر نباشد مصرف کود از راه نظام کود- آبیاری و نیز محلول‌پاشی بسیار مؤثر خواهد بود.

در خاک‌های شور بهتر است از کود اوره استفاده شود. در خاک‌های غیر شور می‌توان از نیترات یا سولفات آمونیم نیز استفاده نمود. (با توجه به میزان نیتروژن آنها)

در مرحله قبل از کاشت، مصرف اوره بهتر از نیترات آمونیم است، ولی در مرحله سرک مصرف نیترات آمونیم بر اوره برتری دارد.

کودهای فسفرِ:

تمام کودهای فسفاتِ بایستی قبل از کاشت مصرف گردد، این کودها بهتر است با کودکار زیر و کنار بذر با فاصله 5 تا 10 سانتی‌متر قرار گیرد.

کودهای پتاسِ:

کودهای پتاسِ معمولاً باید قبل از کشت مصرف و با شخم زیر خاک گردد. چنانچه پتاسیم موجود در خاک برای رفع نیاز گیاه کافی نباشد و کودهای پتاسیمی نیز قبل از کاشت مصرف نشده باشد، مصرف سرک کلرورپتاسیم در دو تا سه نوبت هم زمان با مصرف کودهای سرک نیتروژنِ در مراحل اولیه رشد گندم توصیه می‌شود.

برای محصول گندم مصرف سولفات پتاسیم یا کلرور پتاسیم در خاک‌های غیر شور تفاوتی ندارد، ولی در خاک‌های شور بهتر است از کود سولفات پتاسیم استفاده نمود.

مصرف کودهای ریزمغذی:

کمبود این عناصر در مناطق خشک و نیمه خشک و در خاک‌های قلیایی، خاک‌های شنی و خاک‌های فرسایش یافته و به ویژه در خاک‌های آهکی گسترش بیشتری دارد. در صورت تشخیص کارشناسان زراعی مبنی بر کمبود میزان عناصر ریزمغذی مصرف این عناصر ضروری است. در صورت کمبود، هر یک از آنها را می‌توان قبل از کشت مصرف کرد و یا آنکه با غلظت دو تا سه در هزار در مراحل پنجه‌دهی کامل، اوایل ساقه رفتن و حتی در مرحله گل‌دهی محلول‌پاشی کرد. همچنین می‌توان از کود میکروی کامل با غلظت سه در هزار با رعایت نکات فنی زیر در مراحل پنجه‌زنی، تولید ساقه (ظهور دومین گره) و ظهور خوشه (بعد از گل‌دهی) استفاده کرد.

باید توجه کرد که:

- محلول‌پاشی صبح زود یا عصر هنگامی که اشعه آفتاب مایل است انجام گیرد.
- به محلول کودی تهیه شده با غلظت سه در هزار، مادۀ سیتووت با غلظت 0/2 در هزار اضافه گردد. این کار سبب می‌شود، قطرات آب حالت پخشیده به خود گرفته و سطح تماس برگ با ذرات کودی افزایش یافته و در نتیجه میزان جذب برگی بالا می‌رود.
- هنگام محلول‌پاشی سرعت وزش باد حداقل باشد.
- پس از عمل محلول‌پاشی با حداقل فاصله زمانی آبیاری انجام گیرد.
- حرارت محیط در هنگام محلول‌پاشی کمتر از 29 درجه سانتی‌گراد باشد.
- در اراضی شور از کودهای میکروی کامل بدون بور استفاده گردد.
- در صورت استفاده از سایر کودهایی که دارای عناصر ریزمغذی بوده و دارای کیفیت مناسب باشند بایستی بر اساس دستورالعمل مربوط به آنها در زمان و غلظت موردنظر استفاده شوند.

کنترل علف‌های هرز

هدف از کنترل علف‌های هرز، ریشه‌کنی کامل آنها نیست. ولی مهار در حد مطلوب است. برای این منظور روش‌های مختلفی وجود دارد که با توجه به شرایط در مزارع گندم و جو مورد استفاده قرار می‌گیرند.

روش‌های مهار علف‌های هرز

1- اقدامات زراعی:

با هدف کاهش جمعیت علف‌های هرز و افزایش رقابت گیاه در مقابل علف‌های هرز

2- رعایت بهداشت زراعی:

به منظور جلوگیری از توسعه آلودگی و پیشگیری از ورود علف‌های هرز جدید به مزرعه

3- کنترل شیمیایی:

استفاده از علف‌کش‌های گوناگون به منظور جلوگیری از پدیده مقاومت در علف‌های هرز گندم و جو امری ضروری است. جهت به کارگیری علف‌کش‌های گندم باید با توجه به توصیه کارشناسان برای انواع علف‌های هرز (پهن برگ یا باریک برگ)، میزان مصرف، زمان مصرف علف‌کش از نظر مرحله رشدی علف هرز، مرحله رشدی گندم و... اقدام به کنترل علف‌های هرز با این روش نمود.

در موقع استفاده از علف‌کش‌ها باید به نکات زیر توجه کرد:

دمای هوا، وضعیت جوی و پایداری هوا از نظر وزش باد از اهمیت زیادی برخوردار است. در زمان سم‌پاشی دمای هوا نباید از 5 درجه سانتی‌گراد کمتر و از 30 درجه بیشتر باشد. در دمای پایین به دلیل توقف رشد علف هرز تأثیرپذیری علف‌کش کمتر بوده و در دمای بالا به دلیل تبخیر زیاد و بحث تجزیه فرمولاسیون علف‌کش کنترل علف هرز تا حدود زیادی کاهش یافته و این امر منجر به ایجاد لکه‌های گیاه سوزی بر روی گیاهان زراعی می‌شود. همچنین بارش باران باعث شسته‌شدن سموم از روی علف‌های هرزشده و وجود باد سبب پاشش غیریکنواخت و بادبُردگی و هدر رفتِ علف‌کش یا موجب خسارت در مزارع هم جوار می‌شود.

کنترل آفات و بیماری‌ها

سن گندم، شته‌ها (به ویژه شته روسی گندم)، تریپس گندم، زنبور ساقه‌خوار و پروانه برگ‌خوار گندم، سوسک قهوه‌ای غلات و سوسک سیاه گندم از مهم‌ترین آفت‌های مهم مشترک مزارع گندم و جو کشور هستند که خسارت زیادی به این محصول وارد می‌سازند.

سن گندم یکی از مهم‌ترین آفات گندم و جو در ایران است. میزان خسارت سن در گندم 60-50 درصد و در جو 30-20 درصد است. سن گندم بخشی از زندگی خود را در مزرعه گندم می‌گذراند و پس از تخم‌ریزی در مزرعه به همراه پوره‌ها به تپه‌ها و کوهستان‌های مجاور پناه می‌برد و در زیر بوته‌ها زمستان گذرانی می‌کند.

روش‌های کنترل

1- روش مکانیکی:

جمع‌آوری سن‌ها در محله‌های زمستان گذران

2- روش بیولوژیکی:

آلوده‌کردن محل زمستان گذران به قارچ «ووریا باسیانا» و رهاسازی زنبور پارازیت تخم سن بنام تریکوگراما کنترل یک مترمربع در محل‌های زمستان گذران معادل کنترل 500 متر در مزرعه است.

3- روش شیمیایی:

استفاده از سموم شیمیایی در زمان گل‌دهی

4- استفاده از ارقام مقاوم به سن گندم.

شته روسی گندم و جو حشره‌ای است سبز رنگ و مات به طول 2 میلی‌متر با شاخک‌هایی کوتاه که به مزارع غلات به ویژه در مناطق گرم و خشک خسارت زیادی وارد می‌کند و نشانه‌های خسارت شامل پیچیدگی برگه‌ای انتهایی گندم، ایجاد نوارهای ارغوانی و سفید رنگ در برگ، کوتاه ماندن بوته‌های گندم و خشک‌شدن کامل بوته در آلودگی‌های شدید است. با مشاهده 20 درصد آلودگی بوته‌ها در مزرعه تا پایان پنجه‌زنی و حدود 10 درصد آلودگی در مزرعه بعد از مرحله پنجه‌زنی، باید سم‌پاشی با سمومی مانند پریمور، مالاتیون، متاسیستوکس و یا دیمتوات صورت گیرد.

تریپس گندم جزو آفات درجه سوم گندم به شمار می‌آید و نیاز به مبارزه شیمیایی ندارد. به طور عمده در لابه‌لای برگ‌ها و دانه‌های نرم به رنگ قرمز دیده می‌شود و از شیره دانه تغذیه می‌کند.

سوسک سیاه گندم در مرحله گیاهچه به گندم آسیب می‌رساند و برای کنترل آن رعایت تناوب زراعی (کاشت گیاه غیر میزبان مانند کلزا)، شخم در اواخر تابستان و مبارزه شیمیایی در زمان ظهور گیاهچه تا پنجه‌زنی است.

سوسک قهوه‌ای نیز از آفات درجه دوم گندم به شمار می‌آید. در سال اول لارو آن از ریشه گندمیان تغذیه می‌کند و در سال دوم به گیاهچه‌های جوان حمله می‌کند. میزان خسارت آن در گیاهچه‌ها تا 12 درصد و در سنبله تا 15 درصد گزارش شده است.

سوسک برگ‌خوار غلات زمستان را به‌صورت حشره بالغ در سطح خاک بسر می‌برد و در پاییز به غلات مانند گندم، جو، یولاف و چاودار حمله کند. میزان خسارت آفت در حالت آلودگی مزرعه 25- 14 درصد است. کنترل شیمیایی به صرفه نیست و بسیاری از حشرات با سم‌پاشی علیه سن گندم از بین می‌روند.

آفت	مناطق انتشار	مرحله خسارت	روش و زمان کنترل
سن گندم	کلیه استان‌ها به جز گلستان، مازندران، گیلان و اردبیل	سن مادر و پوره	مدیریت تلفیقی (احیاء مراتع در ارتفاعات، برداشت سریع گندم، کنترل شیمیایی با سن مادر قبل از تخم‌ریزی و با پوره) سموم مورد مصرف فنیتریتیون، دلتامترین و...
شته روسی گندم	آذربایجان شرقی، سمنان، اصفهان، خراسان‌ها، فارس، قزوین	حشره کامل	شیمیایی (متاسیستوکس، روکسیان (دی متووآت)، پریمور و تلفیقی
تریپس گندم	آذربایجان غربی، سمنان، قزوین، کردستان، قم، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد، گیلان، اصفهان، خراسان جنوبی، فارس	حشره کامل و پوره	در صورت مبارزه با سن نیازی به مبارزه شیمیایی با این آفت نیست.
زنبور ساقه‌خوار گندم	اردبیل، اصفهان، تهران، چهار محال بختیاری، کرمان، لرستان، خراسان جنوبی، کردستان، مرکزی، مازندران	مرحله لاروی خسارت به ساقه	مدیریت تلفیقی (رقم‌های مناسب با دیواره ساقه ضخیم) مصرف کم کود ازته، با سم‌پاشی علیه سن مادر، زنبور ساقه‌خوار هم کنترل می‌شود.
سوسک برگ‌خوار غلات	آذربایجان غربی و شرقی، اصفهان، تهران، خراسان رضوی و جنوبی، کرمانشاه، گلستان، مازندران، خوزستان، فارس، جیرفت، هرمزگان، سمنان، اردبیل، البرز، مازندران	لاروی و حشره کامل	در صورت مبارزه با سن مادر این آفت نیز به خوبی کنترل می‌شود.
سوسک سیاه گندم	فارس، قزوین، کرمانشاه، گلستان، مازندران، همدان، اردبیل، خراسان رضوی و شمالی، خوزستان	در مرحله لاروی از بذر تازه جوانه‌زده و یا برگ و ساقه‌های تازه تشکیل‌شده تغذیه می‌کند. سوسک بالغ در مرحله خمیری‌شدن دانه از آن تغذیه می‌کند.	مدیریت تلفیقی تناوب، شخم پس از برداشت، سمپاشی علیه لارو چنانچه تعداد آن 5 عدد در متر مربع باشد (آبان و آذر)
سوسک قهوه‌ای گندم	فارس، کرمانشاه، مرکزی، زنجان، تهران، کردستان، همدان، لرستان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، قزوین، همدان، مازندران، گلستان	لاروها تغذیه از ریشه	تناوب، مبارزه شیمیایی کم انجام می‌شود.

بیماری‌ها

تشخیص زود هنگام آفات و بیماری‌ها و کنترل آنها، خسارت‌های اقتصادی ناشی از آنها را به کمترین اندازه می‌رساند. پایش پیوسته مزرعه با توجه به اهمیت تراکم بهینه برای رسیدن به عملکردهای خوب، باید ظرف 1 تا 2 هفته بعد از سبزشدن مورد ارزیابی قرار گیرد تا مناسب‌ترین زمان کنترل را از دست ندهیم.

در شرایط عادی پایش مزرعه هر دو هفته یکبار کافی است.

به طورکلی می‌توان بیماری‌های احتمالی گندم را در سه دوره زمانی مختلف مشاهده کرد:

1- مرحله پنجه‌زنی

برخی بیماری‌ها از نخستین روزهای سبزشدن گیاه در مزرعه آشکار می‌شود. برای نمونه می‌توان به بیماری‌های لکه خرمایی، زنگ زرد و سفیدک سطحی اشاره کرد.

زنگ زرد:

کنترل این بیماری بیشتر با استفاده از ارقام زراعی مقاوم صورت می‌گیرد ولی هنگامی که شدت بیماری بالا باشد از قارچ‌کش‌های برگی استفاده می‌گردد.

لکه خرمایی (لکه قهوه‌ای نواری):

زمانی که بارندگی و رطوبت در زمان خوشه‌دهی بالا باشد یا از سیستم آبیاری بارانی استفاده شود شدت بیماری به بیشترین حد می‌رسد. این بیماری بذرزاد بوده و علائم (نشانه‌های) آن روی دومین یا سومین برگ گیاهچه و برگ‌هایی که بعداً تشکیل می‌گردد دیده می‌شود. ضدعفونی‌کردن بذرها با قارچ‌کش‌های مناسب مانند ایپیریدیون+ کارباندازیم می‌تواند از خسارت این بیماری جلوگیری کند.

سفیدک سطحی (سفیدک پودری):

در اقلیم‌های مرطوب و سرد بیشترین خسارت را می‌زند. به ارقام زراعی و وحشی جو محدودشده و به سایر غلات دانه ریز مانند گندم، چاودار یا یولاف حمله نمی‌کند. این بیماری با استفاده از ارقام مقاوم قابل کنترل است.

در صورتی که از ارقام حساس استفاده شود باید با استفاده از قارچ‌کش‌های مناسب و در زمان آشکار‌شدن اولین نشانه، به‌صورت محلول‌پاشی روی گیاه به منظور جلوگیری از آلودگی اقدام نمود.

2- آشکار شدن برگ ماقبل پرچم (اواسط رشد):

نشانه بیماری‌های مرحله قبلی شدت بیشتری می‌یابد و زنگ قهوه‌ای، زنگ سیاه، نماتدگال و سپتوریوز برگ و سنبله در مزرعه آشکار می‌شود.

3- ابتدای مرحله گل‌دهی (آخر فصل):

در این مرحله نیز علاوه بر گسترش بیماری‌های دو مرحله قبل، با رشد و نمو سنبله، ممکن است؛ علائم بیماری‌هایی مانند بادزدگی فوزاریومی سنبله، سپتوریوز سنبله، سیاهک‌های پنهان و آشکار، پوسیدگی قاعده پوشینه و کاه سیاه در مزرعه آشکار شود و نشانه‌های بیماری‌های پوسیدگی معمولی طوقه و ریشه را می‌توان به صورت سفیدشدن سنبله‌ها مشاهده نمود.

پرورش برنج

آیا می‌دانید که ...؟

- برنج در 20 استان کشورمان کشت می‌شود و حدود 75 درصد آن تنها در دو استان گیلان و مازندران تولید می‌شود.
- برنج تولید شده در کشور ما فقط دو سوم مصرف سالانه کشور را تأمین می‌کند و یک سوم آن از خارج وارد می‌شود.
- برنج در میان محصولات زراعی دومین غذای اصلی مردم جهان به شمار می‌رود.

اهمیت کشت برنج در ایران

در ایران با توجه به ذائقه مردم، برنج به عنوان یکی از اساسی‌ترین نیازهای روزانه کشور و کالایی ضروری، در سبد مصرف خانوارهای ایرانی است و بعد از گندم بیشترین مصرف را در کشور ما به خود اختصاص داده است. برنج تنها غله‌ای است که فقط برای تغذیه انسان کشت می‌شود.

جهت تأمین بخشی از نیاز غذایی کشور، کشت برنج در برخی مناطق کشور که با استفاده بهینه از منابع تولید در سیستم کشاورزی پایدار همراه با حفظ محیط زیست باشد، بسیار ضروری است.

ویژگی‌های گیاه شناختی برنج

برنج گیاهی یک ساله و علفی از خانوادۀ غلات (Graminae) است که در مناطق گرم و مرطوب استوایی و یا معتدل می‌روید. سرما و آب عامل محدودکننده رشد برنج هستند. این گیاه دارای ریشه افشان سطحی است، به همین دلیل مزرعه برنج نیازی به شخم عمیق ندارد. برنج دارای دو نوع ریشه است:

نوع اول ریشه‌های بذری است که از بذر منشأ می‌گیرند و عمر کوتاهی دارند و نقش آنها جذب مواد غذایی در ابتدای رشد است. نوع دوم ریشه‌های نابجا هستند که از گره‌های پایینی ساقه منشأ می‌گیرند و بیشترین جذب موادغذایی توسط این ریشه‌ها صورت می‌گیرد بنابراین هنگام انتقال نشا باید دقت شود به ریشه برنج آسیبی وارد نشود.

ساقه برنج راست، استوانه‌ای و تو خالی است و از تعدادی گره تشکیل شده است که در محل گره‌ها توپر است. ارتفاع ساقه بسته به رقم، شرایط آب و هوایی، مواد غذایی و آب به 60 تا 200 سانتی‌متر می‌رسد. برگ‌های برنج کشیده، منفرد و متقابل و دارای رگبرگ‌های موازی هستند. آنها از گره‌ها منشأ می‌گیرند و از دو بخش غلاف و پهنک تشکیل شده‌اند. در محل اتصال پهنک برگ یک زبانک طویل وجود دارد. محل اتصال غلاف به پهنک را یقه گویند. غلاف در طول خود تولید یک شکاف می‌کند. غلاف برگ به‌صورت حلقه تمام میان گره را در بر می‌گیرد. پهنک برگ باریک و دراز و دارای ناخنک بلند و کرک‌دار هستند (شکل 1)

اندام‌های تولیدکننده دانه در برنج شامل خوشه و خوشه چه است. برنج گیاهی خودگشن (خود بارور) است (دگرگشنی کمتر از 5 درصد). مناسب‌ترین رطوبت نسبی هوا در زمان گل‌دهی 70 تا 80 درصد است و در رطوبت‌های کمتر از 40 درصد و بیشتر از 90 درصد گل‌دهی و تلقیح صورت نمی‌گیرد.

روش‌های کشت برنج

روش کشت برنج به مقدار آب آبیاری و تیپ برنج بستگی داشته و به دو صورت نشاکاری یا کشت مستقیم بذر انجام می‌شود.

کشت مستقیم: 

در برخی از مناطق گلستان، خوزستان و آذربایجان ایران، کشت مستقیم بذر به دو روش زیر دیده می‌شود:

1- کشت روی خطوط موازی
2- کشت دست‌پاش یا درهم

در این روش‌ها، ابتدا آماده‌سازی زمین (شخم، نرم‌کردن خاک و تسطیح) را روی زمین اصلی انجام داده و در ادامه، زمین را مرزبندی می‌نمایند. پس از خیساندن و جوانه‌دار شدن بذرها، کرت‌های آماده شده را غرقاب نموده و اقدام به بذرپاشی می‌کنند. یک تا دو روز پس از بذرپاشی به مدت 2 تا 3 روز بسته به شرایط محیطی آب کرت‌ها را تخلیه می‌کنند تا بذرهای تازه سبزشده که جوانه‌های آنها نازک و کوچک است به خاک چسبیده و ریشه‌های قوی‌تری در تماس با خاک تولید نمایند. پس از سبزشدن تمامی بذرها، آبیاری دائم را شروع می‌کنند.

نشاکاری:

در بیشتر نقاط ایران مانند گیلان و مازندران، ابتدا با ایجاد خزانه و پخش بذرهای جوانه‌دار در سطح خزانه اقدام به تهیه و تولید نشا می‌نمایند. پس از آنکه نشاها به اندازه کافی رشد نمودند آنها را به زمین اصلی که قبلاً آماده شده منتقل می‌کنند. به دلیل اهمیت روش نشاکاری در این واحد یادگیری به این روش پرداخته می‌شود.

تولید نشا برنج

انتخاب بذر

تهیه بذر را می‌توان از مراکز خدمات کشاورزی و همچنین به روش انتخاب بذر از مزرعه انجام داد. نکاتی که برای انتخاب بذر در مزرعه باید انجام شود عبارت‌اند از:

- قسمتی از مزرعه که دارای شرایط مناسب است برای بذرگیری انتخاب گردد.
- از دو تا سه متری داخل مزرعه بذرگیری انجام شود.
- بذرگیری باید از بوته‌های بهتر مزرعه که همانند هم نیز هستند انجام شود.
- بهتر است بذرگیری از میانه خوشه به سمت بالا باشد.
- علف‌های هرز و شالی غیر تیپ را باید پیش از گل‌دهی از محل بذرگیری حذف کرد.
- باید توجه کرد در موقع بذرگیری مزرعه کاملاً رسیده باشد.
- هنگام خرمن‌کوبی دستگاه خرمن‌کوب کاملاً تمیز و بدون بذر سایر رقم‌ها و علف هرز باشد.
- دور خرمن‌کوب طوری تنظیم گردد که سبب شکستن و پوست کندن بذرها نشود.
- بذر به دست آمده پس از خشک‌شدن و کاهش رطوبت (14 تا 15 درصد) در محل خنک و خشک نگهداری گردد.
- بهتر است هر دو تا سه سال رقم مورد کشت در یک مزرعه تعویض گردد.

روش‌های تولید نشا:

تولید نشا برای کاشت در زمین اصلی با توجه به روش نشاکاری (نشاکاری دستی یا ماشین نشاکار) به دو روش سنتی (برای کاشت دستی نشا) و تولید در جعبه نشا (برای کاشت نشا با استفاده از ماشین نشاکار) انجام می‌شود. (شکل 4)

تولید نشاء به روش سنتی

برای پیشرس‌کردن مزرعه و جلوگیری از خسارت سرما پیش از فراهم‌شدن شرایط آب و هوایی، بذرها را قبل از انتقال به مزرعه، در محلی به نام خزانه می‌کارند. بدین منظور، معمولاً در محلی نزدیک به زمین اصلی و مناسب برای نگهداری و انتقال نشا، زمینی را انتخاب کرده و پس از آماده‌سازی، بذرهای جوانه‌دار شده را در آن می‌پاشند. سپس با استفاده از پوشش پلاستیکی روی آن را می‌پوشانند. اندازه مناسب برای خزانه، حدود 400 مترمربع برای هر هکتار (نسبت 1 به 25) زمین اصلی است.

آماده‌سازی بذر

پیش از کاشت بذر در خزانه می‌بایست بذرهای سنگین و مرغوب را با استفاده از آب و نمک جدا کرده و پس از شست‌وشو، ضدعفونی و جوانه‌دار کردن آماده بذرپاشی در خزانه نمود.

تولید نشا در جعبه

در صورتی که نشاکاری با ماشین نشاکار انجام شود می‌بایست نشا با استفاده از جعبه نشا تولید شود.

pH مناسب برای خاک جعبه 5/5 تا 6/5 است. خاک نسبتا سبک و دارای مواد غذایی کافی باشد و با قارچ‌کش مناسب ضدعفونی شود.

آماده‌سازی زمین اصلی

آماده‌سازی زمین اصلی با توجه به مساحت و شرایط محیطی به روش‌های گوناگون آماده می‌شود. در اراضی کوچک کوهستانی معمولاً با استفاده از گاو انجام می‌شود. اما در اراضی جلگه‌ای و دشت از تیلر و تراکتور استفاده می‌شود. برخی از کشاورزان بعد از برداشت محصول در پاییز زمین را با گاوآهن‌های برگردان‌دار (در حالت گاورو) شخم می‌زنند. ولی بیشتر کشاورزان به دلیل کمتربودن حجم کار در ماه‌های بهمن و اسفند و همچنین فراوان‌بودن آب در این زمان عملیات شخم اولیه را انجام می‌دهند. همان‌گونه که گفته شد با توجه به ریشه سطحی برنج عمق شخم اولیه حدود 15 تا 18 سانتی‌متر کافی است. در مناطق گیلان و مازندران هنگامی که شخم اولیه در بهمن و یا اسفند ماه باشد، مزرعه را هم زمان با آبیاری شخم می‌زنند.

شخم دوم که معروف به پادلینگ یعنی گِل آب کردن مزرعه است باعث کاهش نفوذپذیری آب در خاک، کنترل علف‌های هرز و نرم‌کردن خاک سطحی برای نشاکاری است. پادلینگ در دو مرحله به فاصله یک هفته انجام می‌شود. در پادلینگ چنانچه اراضی نیم باتلاقی یا دارای گل زیاد باشد بهتر است از تیلر چرخ باتلاقی یا شصت پر استفاده شود و در صورت به کارگیری تراکتور، پره‌های فلزی به چرخ عقب آن اضافه شود تا مانع از بکسوات گردد.

شخم سوم معمولاً نزدیک به نشاکاری انجام می‌شود تا با استفاده از ماله زمین تسطیح شده و عمق آب بر روی زمین یکنواخت گردد. کود پایه حداقل 2 تا 3 روز پیش از نشاکاری و پس از تسطیح و خارج‌کردن آب از مزرعه انجام می‌شود و بلافاصله با استفاده از چرخ‌های پره‌دار تراکتور و یا تیلر کود پایه را زیرخاک می‌کنند و تا 6 ساعت پس از آن آبیاری انجام نمی‌شود.

معمولاً در بیشتر اراضی کشت برنج حداقل باید 3 تا 4 هفته قبل از نشاکاری مزرعه شخم خورده و غرقاب گردد تا pH مناسب برای رشد نشا فراهم گردد.

مراحل رشد و نمو برنج (فنولوژی)

برنج گیاهی است که دارای ارقام زودرس (طول دوره رشد 100 تا 120 روز)، متوسط رشد (طول دوره رشد 120 تا 140 روز) و ارقام دیررس (طول دوره رشد 140 تا 160 روز) می‌باشد. رشد و نمو گیاه برنج به سه مرحله تقسیم می‌شود:

مرحله رویشی:

از مرحله جوانه‌زنی شروع شده و تا تشکیل خوشه اولیه ادامه دارد. مراحل رویشی شامل مراحل جوانه‌زنی، گیاهچه‌ای، پنجه‌زنی و طویل‌شدن ساقه می‌باشد.

مرحله زایشی:

از تشکیل خوشه اولیه تا گل‌دهی ادامه دارد.

مرحله رسیدن:

از گل‌دهی تا رسیدن کامل ادامه دارد.

انتقال نشا به زمین اصلی

برای نشاکاری با دست چند روز قبل از کندن نشا باید خزانه را آبیاری و غرقاب کرد تا کندن نشاها ساده‌تر انجام گرفته و ریشه‌ها کمتر آسیب ببینند. در صورت امکان انتقال نشاها به زمین اصلی با دست انجام نشود. برای دسته‌بندی نشاها پس از کندن نشا باید از نخ و یا کلش استفاده گردد و نباید از بوته‌های نشا برای این کار استفاده شود.

همچنین هنگام دسته‌بندی نشاها علف‌های هرز آن باید جدا شود. علف هرز سوروف از نظر ظاهری شباهت زیادی با گیاه برنج دارد. برای شناسایی و تشخیص این علف هرز به نکات زیر توجه کنید:

1- به انتهای بوته برنج پوسته شلتوک چسبیده است.
2- معمولاً سوروف بلندتر از بوته‌های برنج است.
3- رنگ برگ گیاه سوروف تیره‌تر از گیاه برنج است.
4- برنج دارای گوشوارک و زبانک بوده ولی سوروف یکی یا هر دو (زبانک و گوشوارک) را ندارد.

زمان کندن نشا برای نشاکاری با دست باید به گونه‌ای انتخاب شود که نشا پس از کندن به زمین اصلی منتقل و بلافاصله نشاکاری انجام گیرد. جعبه نشا را 2 تا 3 ساعت قبل از نشاکاری از خزانه خارج و در مکانی نزدیک زمین اصلی قرار داده تا آب اضافی آن خارج گردد.

کیفیت نشاها برای نشاکاری تأثیر زیادی بر عملکرد و کیفیت محصول برنج دارد، برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن عبارت‌اند از:

- بوته‌های نشا باید سبز و برگ‌های شاداب و ساقه ضخیم و قطور داشته باشند.
- طول بوته نشا در حدود 18 تا 20 سانتی‌متر با 4 تا 6 برگ مناسب‌تر است.
- ریشه‌های زیاد به رنگ قهوه‌ای متمایل به سفید داشته باشد.
- بدون علف هرز و بیماری‌های گیاهی باشند.

کاشت نشا

نشاکاری با دو روش دستی و ماشینی انجام می‌شود.

نشاکاری دستی:

باید توجه کرد که در نشاکاری به روش دستی اگر آب مزرعه زیاد باشد می‌بایست آب آن را تخلیه کرد تا به حداقل ممکن برسد و نشاکاری بهتر انجام گیرد. در این روش، نشاکاری به‌صورت درهم و بدون ردیف و نامنظم است. معمولاً بسته به شرایط و رقم فاصله نشاها بین 20 تا 25 سانتی‌متر است. در ارقام زودرس فاصله کمتر از ارقام دیررس در نظر گرفته می‌شود. تعداد بوته در هر کپه برای کاشت بین 3 تا 5 بوته است.

نشاکاری با ماشین نشاکار:

برای نشاکاری با نشاکار پس از آماده‌سازی زمین باید یک تا دو روز صبر کرد تا گل‌و‌لای آن کاملاً ته‌نشین شده و کمی سفت شود. معمولاً پس از این مدت دوباره مزرعه را به مقدار کم آبیاری کرده تا کمی آب در سطح مزرعه قرار گیرد. این کار باعث می‌شود که هنگام نشاکاری گل‌ولای مزرعه جابه‌جا نشود و همچنین مانع حرکت نشاکار نگردد.

فاصله بین ردیف‌های کاشت 30 سانتی‌متر و فاصله بوته‌ها روی ردیف بسته به رقم و شرایط 12 تا 20 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. طول مناسب نشا برای نشاکاری در این روش بین 17 تا 20 سانتی‌متر است. جهت خطوط کاشت نشا برای دسترسی به نور بیشتر بهتر است شرقی- غربی باشد. پاگیری و پنجه‌دهی بوته‌های برنج در این روش دیرتر از روش دستی صورت می‌گیرد این موضوع سبب می‌شود برخی از عملیات داشت مانند کنترل شیمیایی علف‌های هرز یا کوددهی با تأخیر بیشتری نسبت به روش دستی انجام شود.

نگهداری مزرعه برنج

آبیاری و تغذیه مزرعه برنج

آب‌هایی که دارای Ec یا میزان شوری آنها کمتر از 0/75 دسی زیمنس بر متر و pH آن در حد خنثی باشد برای آبیاری مناسب هستند. مدیریت مصرف آب در کنترل علف‌های هرز، آفات و بیماری‌ها، مسمومیت و گازهای زیان‌آور، مصرف کود و جذب عناصر غذایی، افزایش پنجه‌دهی و جلوگیری از خوابیدگی مزرعه و در نهایت در بهبود عملکرد نقش حیاتی دارد.

نکاتی که در مدیریت آبیاری باید مورد توجه قرار گیرد عبارت‌اند از:

- اگر پس از نشاکاری، مزرعه سه تا چهار هفته پرآب نگه داشته شود، می‌تواند در کنترل علف‌های هرز مفید باشد. البته این نکته را نیز باید در نظر گرفت که پرآبی ممکن است پنجه‌دهی را کمتر کرده و حتی سبب خوابیدگی مزرعه شود.
- در برخی موارد ممکن است با وجود عناصر پتاس و روی، گیاه در اثر پرآبی و تجمع گازهای زیان‌آور نتواند این عناصر را جذب کند. می‌توان با تخلیه آب مزرعه به مدت یک تا دو روز، امکان جذب این عناصر را فراهم کرد.
- گاهی به علت شرایط غرقابی و نبود اکسیژن در برخی از مزارع جذب آهن و منگنز بیش از اندازه صورت می‌گیرد که سبب مسمومیت می‌گردد. بنابراین در این گونه مزارع نسبت به تخلیه آب و بی آب نگه داشتن مزرعه به مدت چند روز (تا آستانه ترک‌خوردگی) می‌توان شدت مسمومیت را کاهش داد.
- به منظور دستیابی به افزایش عملکرد و کاهش مصرف آب باید از سه تا چهار هفته پس از نشاکاری تا هنگام برداشت نسبت به برقراری آبیاری متناوب اقدام کرد. در آبیاری متناوب پس از غرقاب‌شدن از ورود و خروج آب جلوگیری می‌شود. در اثر تبخیر و تعرق و نفوذپذیری خاک، ارتفاع آب در مزرعه کاهش یافته تا به صفر می‌رسد، سپس به مدت یک تا دو روز مزرعه بدون آب باقی مانده و پس از آن آبیاری می‌گردد. این عمل تا نزدیک به برداشت ادامه پیدا می‌کند. در آبیاری متناوب ضمن دستیابی به افزایش عملکرد، حدود 30 تا 40 درصد نسبت به آبیاری دائم از مصرف آب، صرفه‌جویی می‌گردد.
- با کم آب و یا بی آب نگه داشتن مزرعه می‌توان شدت، گسترش و انتقال برخی بیماری‌ها مانند ژیبرلا، شیت بلایت و بلاست را کاهش داد.
- با کنترل عمق آب می‌توان از مصرف علف‌کش‌ها، سموم گرانول و کودها راندمان بیشتری به دست آورد.
- با جریان آب در مزرعه و خروج مازاد آن می‌توان نسبت به کاهش گرمای بیش از اندازه محیط و کاهش گازهای زیان‌آور اقدام کرد.
- کمبود آب و تنش آن در مرحله استقرار گیاه (در هفت روز اول پس از نشاکاری) و آشکارشدن خوشه و گل‌دهی اهمیت زیادی دارد.

جدول 2- روش کنترل آبیاری در مراحل رشد گیاه برنج

مراحل رشد و نمو گیاه	مرحله پاگیری یا استقرار نشا	مرحله پنجه‌دهی	حداکثر پنجه دهی و تشکیل خوشه اولیه	آشکارشدن خوشه و گل‌دهی	شیری	خمیری	رسیدن
زمان متناسب با مراحل رشد و نمو گیاه	از کاشت نشا تا 7 روز پس از آن	از 7روز پس از نشاکاری تا حدود 3 هفته پس از آن	4 هفته پس از نشاکاری تا رسیدن دانه
روش کنترل آبیاری	آبیاری دائم با عمق زیاد	آبیاری دائم با عمق کم	آبیاری متناوب

عناصر موردنیاز گیاه برنج

گیاه برنج علاوه بر کربن، اکسیژن و هیدروژن که از راه آب و هوا تأمین می‌شود به عناصری مانند: نیتروژن، پتاس، فسفر، کلسیم، گوگرد و منیزیم که به دلیل مصرف زیاد آنها به عناصر پرمصرف معروف هستند و همچنین عناصری مانند: روی، آهن، منگنز، مس، بور، مولیبدن، کلر و... که عناصر کم مصرف نامیده می‌شوند، نیاز دارد. در صورتی که عناصر موجود در خاک و آب نتواند نیاز گیاه برنج را به عناصر گفته شده تأمین کند از طریق کوددهی کمبود آنها جبران می‌شود.

کوددهی شالیزار

نیتروژن

پرنیازترین عنصر گیاه برنج است. گیاهان نیتروژن را به‌صورت آمونیوم و نیترات جذب می‌کنند، که در گیاه برنج به دلیل شرایط احیایی و غرقابی، بیشتر جذب نیتروژن به‌صورت آمونیوم است. برخی از نکاتی که در خصوص مصرف کودهای نیتروژنی باید مورد توجه قرار گیرد عبارت‌اند از:

- کودهای نیتروژنی با توجه به شرایط کشت و کار برنج (غرقابی و احیایی) حدود 40 تا 70 درصد آن هدر می‌رود بنابراین باید کاری کرد که هدررفت آن را کاهش داد تا ضمن کم‌کردن هزینه، از آلودگی محیط زیست جلوگیری شود. برای کاهش هدررفت آن باید قبل از کوددهی سرک کرت‌ها را پر آب کرد.
- کودهای نیتروژنی موردنیاز گیاه بهتر است به‌صورت تقسیم‌بندی شده در مراحل مختلف رشد و بر اساس نیاز آن مصرف شود.
- در اراضی شور و اراضی قلیا مصرف سولفات آمونیوم بهتر از اوره است.
- کود اوره را نباید یکباره در اراضی شالیزاری مصرف کرد، زیرا هدررفتن کود در این صورت خیلی زیاد شده و افزون بر هدردادن سرمایه کشاورز، موجب آلودگی محیط زیست نیز می‌شود. دیده شده است که برخی از کشاورزان کود پایه را حدود یک هفته تا 10 روز پس از نشاکاری مصرف می‌کنند که مصرف کود اوره در این مرحله تلفات زیادی را به همراه خواهد داشت. بنابراین توصیه می‌شود در صورت نیاز به کود پایه اوره، حتماً این کار را قبل از نشاکاری انجام دهند. با توجه به اینکه گیاه نمی‌تواند نیاز خود را به کود بیان کند وسایل کمکی اختراع شده‌اند که می‌توانند انسان را در تشخیص زمان مصرف کود سرک اوره در شالیزار یاری کنند.
- یکی از این وسایل که ارزان و استفاده از آن بسیار ساده است نمودار رنگ برگ (LCC) نام دارد. استفاده از این وسیله بسیار آسان بوده و راهنمای استفاده از آن نیز در پشت آن نصب شده است. (شکل 23)

نشانه‌های کمبود نیتروژن در برنج:

تعداد پنجه کاهش پیدا می‌کند، گیاه کوچک‌تر از حد معمول می‌شود، برگ‌های مسن یا پیر (پایینی) زرد رنگ شده و گیاه زودتر از حد معمول وارد فاز زایشی می‌شود.

پتاس:

بعد از نیتروژن پرمصرف‌ترین عنصر برای گیاه برنج است که آن را به‌صورت کاتیون $({K^{^ + }})$ جذب می‌کند. کودهای قابل مصرف به‌صورت‌های سولفات پتاسیم و کلرور پتاسیم می‌باشند. کمبود آن در برگ‌های پایینی گیاه آشکار می‌شود. اراضی باتلاقی، ماندابی و اراضی با خاک سبک و متوسط و همچنین اراضی که از چشمه و چاه آبیاری می‌شوند نیاز بیشتری به کود پتاس دارند. در صورتی که کمبود پتاس در خاک زیاد باشد باید قسمتی از آن را قبل از کاشت و بقیه آن در آخر مرحله پنجه‌دهی و در ابتدای رشد زایشی به‌صورت سرک به زمین داد و در صورتی که کمبود پتاس زیاد نباشد تنها به‌صورت سرک مصرف می‌شود.

در اراضی شور، اراضی قلیایی و اراضی با زهکش ضعیف باید سولفات پتاس مصرف شود.

نشانه‌های کمبود پتاس:

برگ‌های پایین گیاه به رنگ زرد متمایل به نارنجی تا به رنگ زرد متمایل به قهوه‌ای درآمده و رنگ پریدگی از نوک برگ‌های مسن‌تر آغاز شده و به تدریج به قسمت‌های پایین برگ گسترش می‌یابد. پنجه‌زنی در کمبود خیلی شدید پتاسیم کاهش می‌یابد. وقوع بیشتر ورس محصول (خوابیدگی) و درصد زیاد دانه‌های عقیم یا پوک و کاهش وزن هزاردانه از دیگر عوارض کمبود پتاسیم در مزرعه برنج است.

فسفر:

در ایران کودهای فسفردار بیشتر به‌صورت سوپر فسفات تریپل، فسفات دی آمونیوم، سوپر فسفات ساده و بیوفسفات وجود دارد. کودهای فسفردار بیشتر قبل از کاشت استفاده می‌شوند ولی اگر به هر دلیل قبل از کاشت مصرف نشد در اولین زمان بعد از کاشت مصرف می‌شود.

نشانه‌های کمبود فسفر:

کمبود فسفر از اندام‌های پایینی گیاه آشکار می‌شود. ایجاد رنگ ارغوانی در اندام‌های پایینی گیاه آشکار می‌شود افزون بر آن رنگ برگ‌ها تیره‌تر می‌شود. کمبود فسفر موجب کاهش پنجه‌دهی و طول گیاه شده و رشد زایشی گیاه به عقب می‌افتد.

کودهای کم مصرف:

بیشترین مصرف کودهای کم مصرف در شالیزارها، مربوط به روی و مس است. توصیه می‌شود کودهای روی و مس به‌صورت پایه مصرف شود ولی اگر به هر دلیل پیش از کاشت نتوانستیم استفاده کنیم بهتر است به روش محلول‌پاشی در مراحل اولیه رشد به گیاه داده شود.

کنترل علف‌های هرز، آفات و بیماری‌های مزرعه برنج

کنترل علف‌های هرز

به‌طور کلی علف‌های هرز برنج به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1- نازک برگ‌ها 2- جگن‌ها 3- پهن برگ‌ها

مهم‌ترین علف هرز نازک برگ برنج شامل سوروف و بندواش است. سوروف از خانواده غلات و از گیاهان چهار کربنه است که به همین دلیل دارای رشد سریع است. این گیاه به وسیله بذر تکثیر می‌شود. در شمال ایران دو نوع گیاه سوروف وجود دارد.

مهم‌ترین علف‌های هرز پهن برگ برنج عبارت‌اند از: سلواش، قاشق واش، تیرکمان آبی.

مهم‌ترین علف‌های هرز جگن‌ها عبارت‌اند از: اویارسلام، پیزر (جگن)

یکی از گیاهان مهم که در ابتدای فصل زراعی موجب آزار و اذیت کشاورزان منطقه می‌شود آزولا است. آزولا نوعی سرخس با برگ‌های کوچک به رنگ سبز تیره تا قرمز قهوه‌ای است. آزولا در همزیستی جلبک سبز آبی توانایی جذب نیتروژن هوا را به دست می‌آورد. آزولا در شکل‌های متفاوت سه گوشه، چندگوشه و یا دایره‌ای دیده می‌شود.

روش‌های کنترل علف‌های هرز مزرعه برنج

پیشگیری:

- استفاده از بذرهای استاندارد و گواهی‌شده که توسط مؤسسه تحقیقات برنج و با نظارت مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال تهیه و توسط مراکز خدمات کشاورزی توزیع می‌شوند.
- استفاده از بذرهای بوجاری‌شده و بدون بذر علف‌های هرز
- استفاده از شخم‌های پاییزه و شخم‌های تکمیلی در بهار
- کنترل علف‌های هرز در خزانه و جداکردن علف‌های هرز از دسته‌های نشا پیش از انتقال به زمین اصلی استفاده از علف‌کش‌های پیش کاشت

کنترل زراعی:

- استفاده از تناوب زراعی، استفاده از نشاهای بلند و پرآب نگه‌داشتن مزرعه

کنترل مکانیکی:

- وجین‌کردن علف‌های هرز

کنترل شیمیایی:

- به کارگیری سموم علف‌کش

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه برنج

کنترل افات‌

مهم‌ترین آفات مزارع برنج به ویژه در شمال کشور ما به ترتیب خسارت‌زایی عبارت‌اند از: کرم ساقه‌خوار، کرم برگ‌خوار، کرم شب پره تک نقطه‌ای، پرندگان (گنجشک)، مگس خزانه، سن، ملخ، آبدزدک، موش

کرم ساقه‌خوار برنج:

این آفت در تمام مراحل رشد گیاه از خردادماه به بعد به مزارع برنج خسارت می‌زند.

روش‌های کنترل این آفت:

کنترل بیولوژیکی و فیزیکی، به روش‌های زیر انجام می‌شود:

نصب کارت‌های تریکوگراما در خزانه و زمین اصلی، استفاده از تله‌های فرمونی و نوری، کنترل مکانیکی در نسل اول با حذف و معدوم‌کردن تخم و لارو آن از سطح خزانه و مزرعه، پرورش اردک در مزرعه

کنترل شیمیایی:

در صورتی که آلودگی بوته‌ها در مزرعه بیش از یک درصد باشد از روش شیمیایی استفاده می‌شود. کنترل شیمیایی زمانی موفقیت‌آمیز خواهد بود که بیش از 70 درصد لاروها (کرم‌ها) ریز (در سن 1 و 2) باشند.

نسل اول این آفت در خردادماه به دلیل جمعیت کم، خسارت زیادی ندارد اما بیشترین خسارت را از تیرماه به بعد در نسل‌های 2 و 3 به مزرعه برنج می‌زند. طغیان این آفت در شرایط گرم و مرطوب بیشتر از گرم و خشک است.

کرم برگ‌خوار:

بیشترین خسارت این آفت در خرداد و تیرماه است. در هوای ملایم و مرطوب جمعیت آن افزایش می‌یابد ولی در هوای خشک و گرم کم می‌شود. تغذیه این آفت از برگ برنج است و جمعیت این آفت در کناره‌های مزرعه بیشتر است. کنترل این آفت بیشتر به روش شیمیایی انجام می‌شود. با کنترل شیمیایی کرم ساقه‌خوار برنج این آفت نیز کنترل می‌شود.

کرم شب پره تک نقطه‌ای:

این آفت بیشتر در سال‌های خشک و کم باران طغیان می‌کند. ابتدا این آفت به برگ علف‌های هرز کنار مزرعه حمله کرده و در ادامه به مزرعه برنج حمله می‌کند. این آفت در مرحله رویشی گیاه و در شب از برگ‌ها تغذیه کرده و روز در قسمت‌های پایینی و خنک بوته استراحت می‌کند. وقتی این گیاه به خوشه رفته باشد به خوشه‌ها حمله کرده و سبب ریزش سنبلچه می‌گردد.

موش:

برای کنترل موش می‌توان از مخلوط پودر گچ و شکر و خرده نان یا گردو و... استفاده کرد.

کنترل بیماری‌ها

مهم‌ترین بیماری‌های برنج به ترتیب برحسب میزان خسارت عبارت‌اند از: بیماری بلاست، بیماری شیت بلایت، بیماری ژیبرلا، بیماری لکه قهوه‌ای

بیماری بلاست:

این بیماری در شرایط گرم و مرطوب بیشتر خسارت می‌زند و در اثر مصرف زیاد کودهای نیتروژنی و کمبود کودهای پتاس و سیلیس افزایش می‌یابد. در ارقام کم محصول مانند هاشمی، طارم معمولی، دم سیاه و بی نام بیشتر از ارقام پر محصول مانند ندا، شیرودی و فجر خسارت می‌زند.

کشت زود هنگام برنج، جمع‌آوری نشاهای اضافی و معدوم‌کردن آنها و همچنین آبیاری متناوب مزرعه به کنترل این بیماری کمک می‌کند. برای کنترل شیمیایی این بیماری با توصیه کارشناسان با استفاده از قارچ‌کش‌ها می‌توان اقدام به کنترل این بیماری کرد.

بیماری شیت بلایت:

ارقام پرمحصول و پرپنجه به دلیل نداشتن تهویه مناسب بیشتر به این بیماری مبتلا می‌شوند. تراکم کمتر و مصرف کمتر کودهای نیتروژنی و دادن کودهای پتاس و سیلیس تا حدودی از شدت این بیماری کم می‌کند.

بیماری ژیبرلا:

این بیماری از طریق بذر منتقل می‌شود، بنابراین برای کنترل این بیماری باید قبل از جوانه‌دار کردن بذر با توصیه کارشناسان با استفاده از سموم قارچ‌کش آنها را ضدعفونی کرد. بذرهای شدیداً آلوده، جوانه نمی‌زنند و یا در صورت سبزشدن در مرحله یک یا دو برگی می‌میرند. در خزانه، نشاهای آلوده بلندتر و ضعیف و به رنگ سبز مایل به زرد و دارای برگ‌های باریک و ریشه‌های کم و کوچک و قهوه‌ای تا تیره رنگ هستند و به راحتی از خاک جدا می‌شوند. مشخص‌ترین علایم بیماری طویل‌شدن غیرطبیعی بوته‌های برنج است که در خزانه و مزرعه به خوبی مشهود است.

پرورش ذرت دانه‌ای

آیا می‌دانید که ...؟

- ذرت در گذشته برای مصرف مستقیم انسان استفاده شده است. ولی امروزه بیشتر مصرف ذرت دانه‌ای برای تغذیه دام است.
- در برخی از کشورهای پیشرفته حدود 60 درصد ذرت دانه‌ای در تولید شربت ذرت غنی از فروکتوز و اتانل سوختی و حدود 40 درصد آن در تولیدات مصرفی غذاهای مختصر (خوراکی بین روزی)، غلات صبحانه‌ای و پلاستیک‌های قابل تجزیه مصرف می‌شود.
- در آینده ممکن است ذرت برای تولید و ذخیره ترکیبات شیمیایی کاملاً متفاوت مانند مواد شیمیایی، دارویی و صنعتی مورد استفاده قرار گیرد.

اهمیت کشت ذرت دانه‌ای

ذرت پر محصول‌ترین غله در جهان محسوب می‌شود به گونه‌ای که از لحاظ مقدار تولید در رتبه اول و از نظر سطح زیر کشت، پس از گندم در رتبه دوم قرارگرفته است.

ذرت از محصولات مهمی است که به عنوان خوراک انسان و دام مطرح است، بنابراین نه تنها کمیت بلکه کیفیت مطلوب دانه و علوفه آن نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. گیاه ذرت مواد قندی و نشاسته زیادی دارد و کل تولید ذرت در دنیا بر اساس آمار سازمان خواروبار ملل متحد در سال 2012 بیش از 875 میلیون تن با متوسط عملکرد 4944/3 کیلوگرم در هکتار دانه گزارش شده است.

بر اساس آمارنامه سال 1393 کشورمان ایران سطح زیر کشت ذرت دانه‌ای حدود 178606 هکتار با تولید کل 1232993 تُن تولید، گزارش شده است. متوسط عملکرد جهانی ذرت دانه‌ای در هکتار حدود 4/3 تن گزارش شده است.

ویژگی‌های گیاه شناختی ذرت

ذرت گیاهی زراعی از تیره گندمیان است. ذرت دارای ریشه، ساقه و برگ است. ریشه‌های ذرت به سه دسته اولیه (جنینی)، ثانویه (تاجی) و هوایی (نگه دارنده) تقسیم می‌شوند. ریشه‌های جنینی از بذر منشأ می‌گیرند و تعداد آنها 3 تا 5 عدد است و جذب آب و موادغذایی را در مراحل اولیه رشد انجام می‌دهند. ریشه‌های تاجی از محل اتصال ساقه به خاک به وجود می‌آیند و نقش آنها جذب آب و موادغذایی تا پایان رشد گیاه است. ریشه‌های نگه‌دارنده از گره‌های بالای سطح خاک ساقه به وجود می‌آیند و وظیفه آنها نگهداری و استحکام ساقه است.

برگ‌های ذرت دارای غلاف، پهنک و زبانک است. غلاف ساقه را به‌طور کامل در بر می‌گیرد و زبانک در محل اتصال پهنک به غلاف قرار دارد و مانع نفوذ آب باران به ساقه می‌شود.

ساقه ذرت بندبند و در محل گره‌ها توپر است. هر ساقه دارای تعداد 8 تا 15 میان گره است. برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد گل‌های نر و ماده ذرت دانه‌ای به واحد یادگیری پرورش ذرت علوفه‌ای در کتاب پرورش و تولید گیاهان علوفه‌ای مراجعه نمایید.

شرایط محیطی مناسب رشد و نمو ذرت دانه‌ای

عوامل محیطی مختلفی بر رشد و نمو ذرت دانه‌ای مؤثر می‌باشند که در زیر به عواملی مانند دما، رطوبت، نور و خاک اشاره می‌شود.

دما (درجه حرارت):

نیاز حرارتی ذرت در طول فصل رشد زیاد است و کاشت آن در مناطق گرم بهترین محصول را تولید می‌کند. نیاز حرارتی آن بیش از گندم و جو است و به سرما حساس است. حداقل نیاز حرارتی آن برای جوانه‌زنی بذر 8 تا 10 درجه سلسیوس است. در صورتی‌که دما در 5 سانتی‌متر لایه بالایی خاک به 10 درجه سلسیوس برسد جوانه‌زنی آغاز می‌شود ولی مدت زمان لازم برای تولید جوانه و خروج آن از خاک 6 تا 20 روز طول می‌کشد. در خاک‌هایی که دمای آنها بین 16 تا 20 درجه سلسیوس باشد مدت لازم برای سبزشدن 4 تا 6 روز طول می‌کشد. در این شرایط یکنواختی سبزشدن افزایش می‌یابد.

رطوبت:

بذر ذرت در مرحله جوانه‌زنی به 120 درصد وزن خشک خود به آب نیاز دارد. به همین دلیل کاشت ذرت به روش نم‌کاری (آبیاری قبل از کاشت) انجام می‌شود. مقدار آب موردنیاز ذرت در دوره رشد نسبت به تغییرات درجه حرارت و مراحل مختلف رشد متفاوت است.

نور:

اثر نور بر رشد ذرت به عواملی مانند کیفیت، کمیت و تناوب نوری بستگی دارد. شدت نور زیاد معمولاً رشد را در گیاهان به عقب می‌اندازد و نورهای خیلی زیاد در گیاهان موجب پاکوتاهی می‌شود. نور خیلی ضعیف از سرعت فتوسنتز می‌کاهد و در نبودن نور ترکیبات زردرنگی ساخته می‌شوند که موجب طویل‌شدن ساقه (اتیوله‌شدن) می‌گردند. ذرت از نظر واکنش به طول روز گیاهی روز کوتاه است و در طول روزهای کمتر از 12 ساعت به گل می‌رود.

خاک:

خاک ذرت بایستی دارای عمق کافی، نفوذپذیر و تهویه کافی باشد و از نظر ماده آلی (1 تا 1/5 درصد) و از نظر آهک غنی باشد. مناسب‌ترین اسیدیته خاک برای ذرت 5/5 تا 6/5 است و در اسیدیته خنثی نیز محصول قابل توجهی تولید می‌کند. ذرت در مرحله جوانه‌زنی به شوری حساس است و شوری‌های بالای 4 میلی‌موس بر سانتی‌متر موجب کاهش عملکرد دانه می‌گردد.

آماده‌سازی بستر کاشت ذرت دانه‌ای:

برای اطلاعات بیشتر درباره آماده‌سازی بستر کاشت ذرت به واحد یادگیری پرورش ذرت علوفه‌ای از کتاب پرورش و تولید گیاهان علوفه‌ای مراجعه نمایید.

کاشت ذرت دانه‌ای

مراحل رشد ذرت

رشد ذرت شامل دو مرحله است.

1- مرحله رشد رویشی که با (V) نشان داده می‌شود. 
2- مرحله رشد زایشی که با (R) نشان داده می‌شود. 

در شکل (3) مراحل رشد ذرت در دو مرحله رشد رویشی و زایشی نشان داده شده است.

گروه‌های رسیدگی ذرت:

گروه رسیدگی ارقام بر انتخاب آنها برای کاشت در یک منطقه مؤثر است.گروه‌های رسیدگی ذرت بر اساس طول دوره رشد از جوانه‌زنی تا رسیدگی دانه به‌صورت زیر است:

جدول 1- گروه‌بندی ارقام ذرت بر اساس طول دوره رشد و نمو تا رسیدن دانه

گروه رسیدگی	روز تا رسیدن
زودرس	85 تا 100
متوسط رس	101 تا 130
دیررس	131 تا 147

تناوب زراعی ذرت:

کاشت متوالی گیاهان زراعی به منظور حفظ و افزایش حاصل‌خیزی خاک، کنترل آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز است. ذرت دارای دوره رشد نسبتاً کوتاهی است اما چون به موادغذایی بالایی نیاز دارد در تناوب زراعی بعد از گیاهانی کاشته می‌شود که موادغذایی لایه بالایی خاک را تخلیه نمی‌نمایند. برای نمونه چغندرقند از لایه‌های پایینی خاک تغذیه می‌کند و می‌تواند پیش از ذرت کاشته شود. به دلیل نیاز بالای نیتروژنی ذرت کشت آن در تناوب زراعی پس از یونجه، سویا، شبدر و سایر لگوم‌ها توصیه می‌شود. برای نمونه در زیر تناوب زراعی با دوره تناوب 4 سال برای ذرت پیشنهاد شده است. (جدول 2)

جدول 2- نمونه تناوب زراعی 4 ساله

سال/ قطعه	قطعه 1	قطعه 2	قطعه 3	قطعه 4
سال اول	سویا	ذرت	چغندرقند	گندم
سال دوم	گندم	سویا	ذرت	چغندرقند
سال سوم	چغندرقند	گندم	سویا	ذرت
سال چهارم	ذرت	چغندرقند	گندم	سویا

انتخاب بذر:

با توجه به نقش و اهمیت بذر در تولید عملکرد دانه بایستی آن را از مراکز معتبر خریداری نمود. کیسه‌های بذر باید دارای برچسب ثبت و گواهی بذر باشند. نوع بذر یا رقم انتخابی بایستی با دوره رشد، شرایط منطقه و هدف از تولید مطابقت داشته باشد. درجه خلوص و درصد جوانه‌زنی بذرهای هیبریدی که برای کشت ذرت مورد استفاده قرار می‌گیرند باید به ترتیب حداقل 98 و 90 درصد باشد.

تراکم بوته:

انتخاب تراکم مناسب به شرایط اقلیمی هر منطقه و رقم موردنظر بستگی دارد و یکی از عوامل مهم برای تولید زراعت ذرت است. دستیابی به بیشترین پتانسیل عملکرد محصول، با تأمین رطوبت و تنظیم تراکم و آرایش گیاهی مناسب در واحد سطح میسر است.

افزایش تعداد بوته در یک مساحت مشخص باعث می‌شود که حجم خاک کمتری در اختیار هر یک از گیاهان قرار گیرد. این کاهش حجم، بیان‌کنندۀ کاهش میزان آب و موادغذایی است که در اختیار گیاه قرار می‌گیرد. همچنین افزایش تراکم موجب کاهش عبور نور به بخش پایین جامعه گیاهی می‌گردد. در نتیجه رقابت بین بوته‌ها جهت دریافت نور، سبب می‌شود که برگ‌های پایینی، سریع‌تر به پیری رسیده و ریزش نمایند. تراکم بوته باید بر اساس گروه رسیدگی هیبرید و تاریخ کاشت توصیه شده در هر اقلیم تعیین شود.

فاصله ردیف در ذرت معمولاً 75-70 و 70-60 سانتی‌متر و فاصله روی ردیف 15، 20 و 25 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند (شکل 4). ارقام هیبرید در تراکم‌های یکسان عملکرد متفاوت دارند و برای هر رقم هیبرید بایستی به تراکم توصیه شده آن در برچسب روی بسته توجه نمود.

عمق کاشت ذرت:

عمق کاشت بر اساس نوع خاک (سبک، متوسط و سنگین)، زمان کاشت (کرپه‌بودن، هراکشت و وراکشت) بین 3 تا 7 سانتی‌متر است. اگر کاشت بذر به هر دلیلی با تأخیر انجام شود و با گرمای زیاد هم زمان شود عمق کاشت را بیشتر در نظر می‌گیرند. عمق کاشت مناسب حدود 4 تا 5 سانتی‌متر است.

تاریخ کاشت:

تاریخ کاشت ذرت دانه‌ای باید به گونه‌ای انتخاب شود که در بعضی از مناطق (معتدل تا سرد) با سرمای ابتدای فصل رشد هم زمان نشود. همچنین در مناطق گرم کشور نیز مرحله گرده افشانی با درجه حرارت‌های بالا برخورد ننماید. بر همین اساس تاریخ کاشت در مناطق معتدلی مانند شیراز و کرمانشاه در نیمه فروردین تا نیمه اردیبهشت انجام می‌شود و در مناطق گرم کشور مانند خوزستان در دو تاریخ بهمن و پایان تیر تا نیمه اول مرداد ماه قابل کشت است.

روش‌های کاشت ذرت

کاشت ذرت به‌صورت مکانیزه و با بذرکار پنوماتیک ذرت انجام می‌شود. اما با توجه به شرایط منطقه رشد روش‌های زیر نیز در کشت ذرت انجام می‌شود.

1- کاشت ذرت به صورت جوی و پشته:

در این روش بذرهای ذرت روی پشته کاشته می‌شوند و شیارزن نیز با ایجاد شیار مناسب به عمق 25 سانتی‌متر شرایط را برای آبیاری فراهم می‌کند.

2- روش کاشت در بقایا:

در این روش با استفاده از بذرکارهای مناسب بذر به‌صورت ردیفی با فاصله ردیف 80 تا 90 سانتی‌متر و فاصله روی ردیف 15 تا 20 سانتی‌متر در تراکم‌های مختلف با توجه به هدف از کاشت، ذرت کاشته می‌شود. بقایای گیاه قبلی سبب کاهش دما در خاک می‌شوند و به همین دلیل در این روش امکان سبزشدن یکنواخت مزرعه کاهش می‌یابد. در این روش خاک تقریباً دست نخورده باقی می‌ماند و فعالیت‌های بیولوژیک در لایه سطحی خاک نسبت به روش شماره 1 افزایش می‌یابد. (شکل 5)

3- کاشت در کف جوی:

در این روش کاشت به منظور فرار از شوری به ویژه در اوایل فصل رشد بذرها در کف جوی کاشته می‌شوند و پس از استقرار (4 تا 5 برگی) و رسیدن ارتفاع بوته‌ها به 25 تا 30 سانتی‌متر با دستگاه کولتیواتور پشته‌ها تخریب می‌شوند و به جای آنها جوی ایجاد می‌گردد. در برخی از مناطق ذرت تا زمان برداشت در کف جوی باقی می‌ماند. (شکل 6)

4- کاشت دو یا چند ردیف روی پشته:

در این روش عرض پشته‌ها را 1/5 متر در نظر می‌گیرند و دو ردیف ذرت بر روی پشته با فاصله 70 سانتی‌متر کاشته می‌شوند. در این روش رقابت ذرت با علف‌های هرز بیشتر است و امکان استفاده از نور نیز نسبت به روش‌هایی با فاصله ردیف بالای 70 افزایش می‌یابد. برخی از کشاورزان با توجه به امکانات و توان مالی خود برای استفاده بهینه از آب آبیاری، روی هر پشته و بین دو ردیف، نوارتیپ پهن می‌نمایند و آبیاری به‌صورت نواری انجام می‌شود و جوی‌های ایجادشده در زمان وجود آب کافی مورد استفاده قرار می‌گیرند. (شکل 7)

 

5- کاشت روی زمین مسطح:

در این روش بعد از عملیات آماده‌سازی زمین (نم‌کاری) و تسطیح خاک، خیش‌های بذر کار را جدا می‌کنند و ردیف‌های با فاصله 70 تا 75 سانتی‌متر کاشته می‌شوند. سپس نوارهای تیپ روی سطح مسطح پهن می‌شوند و اقدام به آبیاری می‌نمایند. (شکل 8)

6- کشت نهایی:

در این روش کاشت، پس از آماده‌سازی زمین و تسطیح آن به منظور آبیاری بهتر و استفاده بهینه از آن و همچنین استقرار بوته ذرت از نوار تیپ برای آبیاری استفاده می‌نمایند. نشاها با استفاده از نشاکار کاشته می‌شوند و بلافاصله اقدام به آبیاری با نوار تیپ می‌نمایند. (شکل 9)

کشت مخلوط ذرت

در زراعت‌های نوین، ذرت به‌صورت مخلوط با گیاهان زراعی مختلف به‌صورت نواری کاشته می‌شود. در این شرایط عرض نوارها را بر اساس نیاز به گیاه زراعی، عرض ماشین کاشت و برداشت تعیین می‌نمایند. ذرت دارای ارتفاع بالای 2 متر می‌باشد و به عنوان گیاه نگهبان مورد استفاده قرار می‌گیرد. در مناطق بادخیز گیاهانی مانند لوبیا و بادام زمینی را در نوارهای کناری ذرت می‌کارند. کاشت لوبیای چشم بلبلی و ذرت به‌صورت مخلوط نیز انجام شده است. در این نوع کشت لوبیای چشم بلبلی از ذرت به عنوان قیم استفاده می‌کند و خود را به منبع نور می‌رساند. لوبیا نیز مقداری نیتروژن بین 120- 80 کیلوگرم در هکتار تثبیت می‌کند. (شکل 10)

فرسایش خاک برای کشاورزان مشکل عمده‌ای محسوب می‌شود و تلفات خاک سبب کاهش عملکرد گیاهان زراعی می‌گردد. کشت مخلوط نواری باعث می‌شود که خاک فرسایش نکند و عملکرد کل افزایش یابد. درکشت مخلوط ذرت با گیاهان مختلف تنوع زیستی افزایش می‌یابد و آفات و بیماری‌ها نیز کنترل می‌گردد. مدیریت این مزارع نسبت به تک کشتی ذرت پیچیده‌تر است و نیاز به مهارت دارد.

کاشت با بذرکار پنوماتیک ذرت

در روش‌های خطی عملیات کاشت بذر با دستگاه پنوماتیک انجام می‌شود و مقدار بذر را بسته به شرایط کاشت و رقم 15 تا 30 کیلوگرم در هکتار در نظر می‌گیرند.

توجه داشته باشید که در هنگام کاشت با بذرکارهای دارای مخزن کود و بذر می‌توان تمام کودهای فسفر، پتاس و یک سوم نیتروژن موردنیاز ذرت دانه‌ای را هم‌زمان با کاشت به‌صورت نواری در 5 سانتی‌متری زیر و کنار بذر به زمین داد.

نگهداری مزرعه ذرت

آبیاری

یکی از مسائل مهم و قابل توجه در زراعت ذرت تأمین آب موردنیاز آن در مراحل مختلف رشد این گیاه است. در مناطقی که در طول دوره رشد بارندگی کافی برای کاشت ذرت وجود نداشته باشد بایستی مزرعه را آبیاری نمود. آبیاری در مزرعه متناسب با شرایط آب و هوایی، بافت خاک و مرحله رشدی گیاه 7 تا 12 روز است. هرگاه آب به اندازه کافی در اختیار ریشه ذرت قرار نگیرد گیاه با کمبود آب روبه‌رو می‌شود. اگر گیاه در این شرایط در مرحله گلدهی باشد و کمبود آب تا 2 روز ادامه داشته باشد عملکرد محصول تا 25 درصد و اگر تا 6 روز ادامه یابد تا 50 درصد کاهش خواهد یافت. مهم‌ترین و حساس‌ترین مراحل آبیاری ذرت عبارت‌اند از:

1- مرحله تولید جوانه (جوانه‌زنی بذر)
2- مرحله ساقه رفتن (رشد سریع ساقه، یک ماه پس از سبزشدن)
3- مرحله پیدایش گل نر
4- مرحله پیدایش گل ماده $({R_1})$
5- مرحله تشکیل دانه $({R_2})$
6- مرحله شیری‌شدن دانه $({R_3})$

آب اضافی یا غرقابی مزرعه ذرت بسته به مرحله رشد و نمو گیاه ممکن است آسیب‌های جدی به محصول وارد نماید. مراحل حساس گیاه ذرت به غرقابی عبارت‌اند از:

1- مرحله 2 تا 4 برگی (یک هفته پس از سبزشدن).
2- مرحله گرده افشانی (مرحله پیدایش گل نر).

تغذیه و نیاز کودی ذرت

میزان کود شیمیایی موردنیاز ذرت با توجه به شرایط اقلیمی، آب قابل دسترس، بافت خاک، موادغذایی موجود در خاک، مرحله رشدی گیاه و نوع ذرت مورد کشت متغیر است. ذرت از گیاهانی است که نیاز بالایی به نیتروژن و پتاسیم دارد.

زمان مصرف موادغذایی موردنیاز ذرت

معیار مناسب جهت تأمین موادغذایی موردنیاز ذرت آزمایش خاک است. آزمون خاک می‌بایست پیش از کاشت انجام و با در نظرگرفتن عملکرد نهایی، کود موردنیاز تعیین و تأمین گردد. ذرت مرحله ساقه رفتن رشد سریع دارد بنابراین در این مرحله به موادغذایی به ویژه نیتروژن بیشتری نیاز دارد. حدود 63 درصد کل نیتروژن جذب شده توسط ذرت تا قبل از آشکارشدن گل نر و 37 درصد آن پس از گرده افشانی جذب می‌شود. در صورت نیاز به کود دامی 30 تا 40 تن در هکتار همراه با شخم پاییزه به زمین اضافه می‌شود.

همان‌گونه که گفته شد تمام کودهای پایه مانند فسفر، پتاس و قسمتی از نیتروژن موردنیاز ذرت دانه‌ای پیش از کاشت یا هم زمان با کاشت به زمین داده می‌شوند. کودهای سرک در مراحل مختلف رشد برحسب نیاز گیاه به زمین داده می‌شوند.

کود نیتروژن در دو مرحله به مزرعه ذرت داده می‌شود:

- مرحله اول به همراه سله‌شکنی هنگامی که ارتفاع بوته‌ها 30 تا 45 سانتی‌متر باشد.
- مرحله دوم در زمان گرده افشانی به روش نظام کود آبیاری (شکل 13)

عناصر ریزمغذی موردنیاز ذرت به‌صورت محلول‌پاشی و با رعایت اصول محلول‌پاشی در مرحله پیش از گلدهی (6 تا 8 برگی) به مزرعه داده می‌شوند.

نشانه‌های کمبود نیتروژن:

می‌توان به زردی و کم‌رنگ‌شدن اندام‌های سبز در گیاهان جوان اشاره نمود. زردشدن رنگ برگ به‌صورت V شکل است که این حالت در ادامه کمبود، منجر به سوختگی نوک برگ‌ها می‌شود. (شکل 14)

نشانه‌های کمبود فسفر در ذرت:

معمولاً منجر به کاهش رشد و کوتولگی گیاه می‌گردد و اگر کمبود فسفر شدید باشد، باعث به وجودآمدن عوارضی مانند ارغوانی‌شدن سریع برگ‌ها در طی فصل رشد و همچنین قهوه‌ای‌شدن قسمت نوک برگ‌ها می‌شود (شکل 15). همچنین بلال‌های آنها نیز بدشکل و بد قواره و ردیف‌های دانه در قسمت نوک بلال نامنظم می‌شود.

نشانه‌های کمبود پتاس:

می‌توان به زردی و حالت پژمردگی کنار برگ‌ها اشاره نمود. این نشانه‌ها معمولاً از برگ‌های پایین بوته آغاز شده، سپس به سمت برگ‌های بالاتر ادامه پیدا می‌کند و در اثر کمبود پتاس، گیاه اغلب دیررس شده و دوره رشد آن طولانی‌تر می‌گردد. در ضمن بیشتر بلال‌ها کوچک مانده، دانه‌های آنها ریز و در نوک گیاه تعداد کمی دانه تشکیل می‌گردد. کمبود پتاس در خاک‌های ماسه‌ای شنی و خاک‌های مرطوب متراکم تشدید می‌شود. (شکل 16)

نشانه‌های کمبود روی در ذرت:

ابتدا در برگ‌ها و اندام‌های جوان آشکار می‌گردد (شکل 17). این نشانه‌ها در اندام‌های مختلف ذرت متفاوت است. در برگ‌ها این نشانه‌ها از انتها و نوک برگ آغاز و به شکل نوارهای روشن بین رگبرگی به طرف لبه‌های برگ گسترش می‌یابد، اما کنار برگ‌ها، فواصل بین رگبرگی و نوک برگ‌ها سبز باقی می‌ماند. به علت کم‌شدن فاصله میان گره‌ها، گیاه کوتاه می‌ماند. کمبود روی می‌تواند موجب کچلی بلال و پرنشدن انتهای بلال آن گردد.

نشانه‌های کمبود آهن در ذرت:

به‌صورت راه‌راه شدن برگ ظاهر شده (شکل 18) که رگبرگ‌ها سبز و فواصل بین آنها زردرنگ است. کمبود آهن در خاک‌های آهکی مناطق خشک شایع‌تر است. برای رفع کمبود آهن می‌توان از کودهای آهن مناسب، از مرحله 6 تا 8 برگی ذرت به بعد تا 3 نوبت به فاصله 10 تا 15 روز یک بار استفاده کرد.

کنترل علف‌های هرز ذرت

بیشترین خسارت علف هرز به مزرعه ذرت در مرحله 2 تا 6 برگی اتفاق می‌افتد. در این مرحله ذرت به علف هرز بسیار حساس است و اقدامات لازم برای مبارزه با آن باید صورت گیرد.

مهم‌ترین علف‌های هرز مزارع ذرت عبارت‌اند از: تاج خروس، پیچک صحرایی، توق، سلمه تره، دم روباهی و قیاق.

کنترل علف‌های هرز پس از کاشت

امروزه به منظور مبارزه با علف‌های هرز از روش مبارزه تلفیقی (مکانیکی- شیمیایی) استفاده می‌شود. در این روش علف‌های هرز بین ردیف‌ها، توسط کولتیواتورهای رایج کنترل می‌شوند و برای علف‌های هرز روی ردیف (پشته)، به‌صورت شیمیایی مبارزه می‌شود. براساس مطالعات انجام شده مبارزه پس رویشی باید قبل از رسیدن علف هرز به ارتفاع 11 تا 13 سانتی‌متر انجام شود.

سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته‌ها

سله بعد از آبیاری ایجاد می‌شود. در این شرایط حدود یک ماه پس از سبزشدن ذرت به منظور تهویه خاک برای ریشه‌ها و عملیات کوددهی از دستگاه‌های کولتیواتور، پنجه غازی، چیزل و چنگک‌های گردان استفاده می‌شود. ضمن عمل سله‌شکنی با دستگاه کولتیواتور عمل خاک‌دهی پای بوته‌ها نیز انجام می‌شود (شکل 19).

توجه داشته باشید تمامی عملیات‌های کوددهی، کنترل علف‌های هرز، سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته‌ها هم زمان انجام می‌شود. هر چند ممکن است یکی از عملیات‌های گفته شده موردنظر باشد اما سایر عملیات‌ها نیز هم زمان با عمل موردنظر انجام می‌شوند.

کنترل آفات و بیماری‌های مزرعه ذرت

آفات ذرت

از مهم‌ترین آفات ذرت شامل کرم طوقه بر (آگروتیس)، کرم مفتولی (آگریوتس)، آبدزدک، کنه قرمز، کرم ساقه‌خوار اروپایی ذرت (پیرائوستا)، کرم ساقه‌خوار ذرت (سزامیا)، کرم برگ‌خوار (کارادرینا) و پروانه تک نقطه‌ای را می‌توان نام برد. (شکل‌های 20 و 21)

کنترل آفات ذرت

1- کنترل زراعی:

تناوب زراعی، رعایت تاریخ کاشت، استفاده از ساقه خردکن بلافاصله بعد از برداشت محصول، انجام شخم و دیسک، از بین‌بردن بقایای گیاهی ذرت در مزرعه، از راه‌های کنترل زراعی می‌باشد.

2- کنترل بیولوژیکی:

استفاده از عوامل زنده و پارازیت‌کننده جهت کنترل جمعیت و جلوگیری از خسارت آفات ذرت یکی از مناسب‌ترین روش‌های سازگار با طبیعت و محیط زیست و توسعه پایدار کشاورزی می‌باشد.

3- کنترل شیمیایی:

سموم شیمیایی به سبب داشتن اثرات سوء زیست محیطی و پیامدهای ناخواسته جانبی لازم است به عنوان آخرین روش و در کمترین مقدار ممکن در امر کنترل آفات ذرت به کار گرفته شود.

بیماری‌های ذرت

1- سیاهک ذرت (ustilago maydis) یا سیاهک معمولی ذرت:

نشانه‌های این بیماری روی کلیه اندام‌های هوایی ذرت (خوشه، برگ، ساقه و کاکل‌ها) دیده می‌شود. انتقال بیماری از طریق خاک و گاهی هم بذر صورت می‌گیرد.

2- سیاهک خوشه ذرت (sphacelotheca reiliana):

روی بلال ذرت آشکار می‌شود و موجب سیاه‌شدن دانه می‌گردد. انتقال بیماری هم از طریق خاک و هم بذر می‌باشد.

کنترل بیماری‌های ذرت

- استفاده نکردن بیش از حد کودهای نیتروژنِ
- استفاده نکردن از کودهای حیوانی تازه و نپوسیده
- آسیب‌نزدن به گیاه ذرت با ماشین‌های کشاورزی و یا به هر دلیل دیگر
- جلوگیری از گزند حشرات مکنده در گیاه ذرت
- رعایت تناوب سه ساله کشت ذرت
- رعایت اصول بهداشت زراعی و جمع‌آوری بوته‌های آلوده و دورکردن از مزرعه و سوزاندن آنها
- برگرداندن مزرعه پس از برداشت به منظور زیرخاک نمودن بقایای ذرت
- ضدعفونی‌کردن بذر با سموم قارچ‌کش مانند کاربوکسین تیرام به نسبت دو در هزار