درسنامه آموزشی پرورش و تولید گیاهان علوفه‌ای کلاس دوازدهم امور زراعی

در این پودمان پرورش گیاهان علوفه‌ای «یونجه، ذرت علوفه‌ای و سورگوم» آورده شده است. هنرجویان کشتکار یک گیاه علوفه‌ای را که با توجه به شرایط و توصیه‌های الگوی کاشت هر منطقه انتخاب شده است، همراه با گیاه علوفه‌ای یونجه را فرا گرفته و تجربه می‌کنند. ارزشیابی این پودمان نیز تنها از پرورش یونجه و گیاه علوفه‌ای انتخابی خواهد بود.

پرورش یونجه

آیا می‌دانید ....؟

- یونجه نامی برگرفته از زبان ترکی این گیاه است و در زبان فارسی به آن اسپست باغی، سپست، سبیس یا درفا، گفته می‌شده است.
- یونجه مهم‌ترین گیاه علوفه‌ای دنیا و اولین گیاه علوفه‌ای اهلی شده است که بشر اولیه، آن را به درستی به عنوان یک گیاه با ارزش از لحاظ تغذیه دام تشخیص داده است.
- نام علمی یونجه برگرفته از داستان؛ شکست خشایار شاه در سال 479 پیش از میلاد و عقب نشینی ارتش ماد از خاک یونان است، یونانی‌ها برای اولین بار بقایای یونجه‌زارهایی را که در پشت سنگرهایشان جهت تغذیه اسب‌های ارابه‌کش، شترها، حیوانات اهلی و خانگی کاشته بودند، مشاهده کردند و این گیاه را به مناسبت اینکه به مادها تعلق داشت علف ماد یا (Media herba) نامیدند.

اهمیت کشت یونجه

یونجه مهم‌ترین گیاه علوفه‌ای در ایران است. این گیاه به دلیل بالابودن ارزش غذایی و امکان کاشت در اقلیم‌های مختلف به ملکه نباتات علوفه‌ای یا طلای سبز مشهور شده است. متوسط سطح زیر کشت یونجه در ایران طی ده سال گذشته 600 هزار هکتار (رده هشتم جهانی) بوده است.

از یونجه به‌صورت علوفه سبز، علوفه خشک، سیلو شده، علوفه مخلوط، پودر یونجه، قرص‌های یونجه و چراگاه برای خوراک دام بهره‌گیری می‌شود. این گیاه در اصلاح خواص فیزیکی خاک نیز نقش چشمگیری دارد. از مزرعه یونجه برای پرورش زنبورعسل نیز استفاده می‌شود.

از برگ‌های یونجه پروتئین و سلولز و چند محصول دیگر که دارای ارزش غذایی متفاوت است، استخراج می‌نمایند. همچنین از آن کاروتن، کلروفیل و گزانتوفیل استخراج می‌نمایند که از کلروفیل در داروسازی برای از بین‌بردن بو در خمیردندان و صنایع صابون‌سازی برای رنگ صابون استفاده می‌شود.

خصوصیات گیاه شناختی یونجه

ریشه:

یونجه دارای ریشه راست و عمیق است که تا عمق 7 تا 9 متر نفوذ می‌کند. با افزایش عمق، توده ریشه کاهش می‌یابد به طوری که 60 تا 70 درصد حجم آن در عمق 15 سانتی‌متری قرار می‌گیرد.

تیپ‌های مقاوم به سرما، به‌طور معمول ریشه منشعب‌تری دارند. برخوردار بودن این گیاه از یک سیستم ریشه‌ای قوی، عامل موفقیت آن در مقاومت در برابر کلیه عوامل نامساعد و همچنین استفاده از موادغذایی نقاط مختلف خاک به شمار می‌آید.

عملکرد علوفه، رابطه‌ای نزدیک با اندازه سیستم ریشه دارد. بخش بالایی ریشه یعنی تاج، اندام مهمی در پنجه‌زنی است و دارای جوانه‌هایی است که به‌صورت عمودی مرتب شده و شاخه‌های یونجه را تولید می‌نمایند. تاج ریشه در نزدیکی سطح خاک قرار دارد و در فصل سرد زمستان منقبض شده و در زیر سطح خاک قرار می‌گیرد. بنابراین از سرمای سخت زمستان در امان می‌ماند.

از خصوصیات بارز ریشه‌های بقولات به ویژه یونجه، همزیستی ریشه‌ها با باکتری‌های گروه ریزوبیوم می‌باشد که توانایی تثبیت نیتروژن آزاد هوا را دارند. ارقام مختلف یونجه بسته به شرایط آب و موادغذایی در خاک 120 تا 200 کیلوگرم در هکتار نیتروژن تثبیت می‌نمایند. در شرایط مناسب در یک متر مربع زمین زیر کشت یونجه 150- 100 عدد کرم خاکی وجود دارد که هر کرم خاکی هم وزن خود خاک (حدود 2 گرم در روز) را نقب می‌زند. خواص فیزیکی و شیمیایی خاک حاصل بهتر از قبل می‌باشد.

ساقه:

ساقه اصلی یونجه چهارگوش به نظر می‌رسد و دارای انشعابات بسیار زیاد و ظریفی است که به مرور زمان چوبی، ضخیم و به طوقه تبدیل می‌شوند. در طول ساقه کرک‌هایی وجود دارد که مکانیسم دفاعی گیاه به ویژه در برابر حشرات گیاه خوار را تقویت می‌کند. ارتفاع بوته در گونه‌های مختلف بین 10 تا 100 سانتی‌متر متغیر است. مهم‌ترین عامل مؤثر بر ارتفاع ساقه، گونه گیاهی است. عوامل دیگر نظیر تراکم، میزان نیتروژن، میزان نور و رطوبت نیز بر ارتفاع گیاه مؤثرند.

برگ:

برگ یونجه مرکب و سه برگچه‌ای است که برگچه وسطی توسط دم برگچه کوتاهی به دم برگ اصلی متصل شده است در حالی که برگچه‌های جانبی بدون دم برگچه و مستقیماً به برگ اصلی متصل هستند. رنگ برگچه‌ای یونجه سبز تیره، شکل آنها تخم مرغی و سطح آنها کرکدار است، به طوری که سطح زیرین آنها نسبت به سطح بالایی کرک بیشتری دارد.

گل:

گل‌های یونجه دارای ساختمان ویژه‌ای برای گرده افشانی طبیعی توسط زنبور است. گل آذین یونجه به‌صورت یک خوشه مرکب از محل محور برگ‌ها خارج می‌گردد. گل بسته به شرایط محیطی ژنتیکی روی گره‌های 6 تا 14 آشکار می‌شوند. در این گره‌ها تولید گل تکرارشونده و نامحدود است و دارای یک دمگل بلند (مساوی یا بلندتر از دم برگ) است. گل‌های یونجه بر روی گل آذین‌های ساده با حدود 100 گل در هر گل آذین تشکیل می‌شوند. گل یونجه شامل پنج گلبرگ به نام‌های درفش (یک عدد)، بال (دو عدد). ناو (دو عدد) به هم پیوسته است.

اجزای زایشی در داخل ناو بوده و شامل 10 پرچم است که 9پرچم آن به هم چسبیده و لوله‌ای شده و یکی از آنها جداست. مادگی درون این لوله قرار دارد.

بذر:

بذر یونجه دارای میوه‌هایی به نام نیام یا غلاف است که مارپیچی یا حلزونی شکل است. در طول مدت رسیدن نیام، بذرها به هم نزدیک می‌شوند و به علت داشتن رشد خارجی سه گوش به نظر می‌رسند. طول بذرهای رسیده حدود 2/5 میلی‌متر و ضخامت آن حدود یک میلی‌متر است. رنگ بذرهای رسیده زرد روشن یا سبز زیتونی تا قهوه‌ای می‌باشند. وزن هزار دانه بذر یونجه بین 2/5 تا 3/5 گرم است یعنی در هر گرم بذر یونجه 300 تا 400 دانه بذر وجود دارد.

آماده‌سازی زمین زراعی:

بستر کشت یونجه باید دارای خاکی حاصل خیز، شنی- رسی یا رسی- شنی با شیب مناسب و تهویه مطلوب باشد. در زراعت‌های مکانیزه که آبیاری در آنها به صورت نشتی صورت می‌گیرد شیب 1 تا 2 در هزار مناسب است. بعد از انتخاب زمین، توجه به تاریخ مناسب کشت و انجام شخم به موقع، همچنین انجام آزمایش خاک جهت تعیین مقادیر کود موردنیاز ضروری است. در کشت‌های بهاره یک شخم عمیق یا خیلی عمیق به عمق 30- 25 سانتی‌متر بسته به ساختمان خاک باید در پاییز و قبل از بارندگی انجام شود. بعد از شخم بهاره، دیسک، دندانه یا پنجه غازی زده می‌شود و در صورت نیاز تسطیح زمین، انجام می‌شود.

آغشته‌کردن بذر یونجه به باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن در شرایط مناسب (آغشته‌کردن بذر در سایه و کاشت آن بلافاصله پس از آغشته‌سازی) لازم و ضروری می‌باشد.

تمام کودهای موردنیاز یونجه در زمان آماده‌سازی به خاک افزوده می‌شوند. افزایش 15- 10 کیلوگرم نیتروژن در هکتار در موقع کشت یونجه کافی خواهد بود. این مقدار نیتروژن موجب رشد سریع یونجه‌های جوان شده و گره‌های روی ریشه به خوبی تشکیل می‌شوند. مقدار بیشتر از 15 کیلوگرم در هکتار سبب تأخیر در همزیستی باکتری‌ها با تارهای کشنده ریشه یونجه می‌شود. میزان کاربرد کود فسفره و پتاس بستگی زیادی به مقدار فسفر و پتاس قابل جذب در خاک و میزان محصول برداشت‌شده یونجه دارد مقادیر فسفر و پتاس موردنیاز یونجه در جداول زیر آمده است.

رابطه مستقیمی بین میزان جذب ازت و پتاس وجود دارد؛ به طوری که با جذب بیشتر ازت اندام‌های رویشی فعال‌تر شده و پتاس بیشتری نیاز دارند. در خاک‌های شور استفاده از سولفات پتاسیم و در دیگر خاک‌ها از کلرور پتاسیم استفاده می‌گردد. یونجه در غلظت پتاس 140- 120 میلی‌گرم در کیلوگرم خاک بهترین رشد را دارد که این غلظت معادل 50 کیلوگرم در هکتار کود پتاس خواهد بود.

برای برداشت حداکثر محصول یونجه از خاک‌هایی که مقدار فسفر آنها در سطح پایینی قرار دارد 90 تا 100 کیلوگرم فسفر نیاز است، کودهای فسفردار را در پاییز قبل از کاشت یا به‌صورت نواری در عمق 20 سانتی‌متری پخش می‌کنند. در کشت پاییزه کودهای فسفر، پتاس و نیتروژن موردنیاز با بذرپاش سانتریفیوژ هم زمان با کاشت به خاک داده می‌شود در سال‌های بعد نیز بهتر است کودهای فسفر پس از اولین چین در بهار به زمین داده شوند.

اهک:

از آنجا که اکثر خاک‌های ایران آهکی می‌باشند، برای زراعت یونجه مناسب‌اند. آزمایش خاک برای تعیین عناصر غذایی از جمله کلسیم ضروری می‌باشد. احتمال کمبود کلسیم در خاک‌های اسیدی وجود دارد. کلسیم برای تشکیل غده روی ریشه و در نتیجه تثبیت نیتروژن در خاک ضروری است. لذا پخش آهک قبل از کشت در سطح خاک و شخم‌زدن و برگرداندن آن موجب قرارگرفتن بیشترین مقدار آهک در پایین لایه شخم خورده می‌شود.

کود حیوانی:

پخش کود دامی به میزان 30 تا 40 تن در هکتار باعث بهبود ساختمان خاک و پوک‌شدن زمین می‌شود. بهتر است آن را همراه با شخم عمیق و در اواخر پاییز به زمین داد تا پوسیده‌تر شود.

کاشت یونجه

تاریخ کاشت:

یونجه را می‌توان به دو صورت پاییزه و بهاره کشت کرد. کشت پاییزه از کشت بهاره بهتر است. کشت پاییزه در مناطق سرد اوایل شهریور ماه و در مناطق سرد معتدل تا اواسط شهریور ماه انجام می‌شود. کشت بهاره معمولاً بعد از رفع خطر سرمای بهاره از نیمه دوم اردیبهشت ماه تا خردادماه انجام می‌شود. باید دقت شود که کشت پاییزه زمانی انجام گیرد که یونجه بتواند قبل از فرارسیدن سرمای زمستان به اندازه کافی رشد کرده و مستقر شود تا بتواند شرایط سخت محیطی را تحمل کند. در مناطق سرد به منظور حفاظت ریشه یونجه از یخ‌زدگی می‌توان یونجه را مخلوط جو و تریتیکاله کشت کرد.

عمق کاشت:

عمق کاشت بذر یونجه حدود 1 تا 2 سانتی‌متر است البته با توجه به نوع خاک عمق کاشت می‌تواند تغییر کند.

روش کاشت:

کاشت یونجه معمولاً در کشور ما از طریق بذرپاشی انجام می‌شود سپس به اندازه کافی روی آن با خاک پوشانده می‌شود.

کشت بذر با بذرکار کفشک‌دار صورت می‌گیرد.

- فاصله خطوط کاشت 70-60 سانتی‌متر با مصرف 10-5 کیلوگرم بذر در هکتار جهت تولید بذر مناسب می‌باشد.
- فاصله خطوط 50 سانتی‌متر و میزان بذر 30- 25 کیلوگرم حداکثر عملکرد کمی علوفه را به همراه خواهد داشت.

انتخاب بذر:

جهت ایجاد مزرعه‌ای یک دست و با دوام رعایت نکات زیر ضروری است: انتخاب رقم یونجه مناسب منطقه، بذور سالم، خالص و دارای درصد جوانه‌زنی بالا (بیش از %95) و تلقیح بذور با باکتری مناسب آن.

ارقام داخلی با توجه به سه مؤلفه عملکرد کمی، کیفی و پایداری آنها و همچنین بومی و سازگاربودن نسبت به شرایط اقلیمی ایران نسبت به ارقام خارجی بهتر هستند.

کوددهی

آهک:

یونجه از جمله گیاهانی است که مقادیر بسیار زیادی از کلسیم را از خاک جذب می‌کند. در طول دوره برداشت به دلیل نیاز یونجه به کلسیم، اضافه‌کردن منابع کلسیم ضروری می‌باشد.

فسفر و پتاس:

یونجه چند ساله سبب مصرف ذخایر فسفر و پتاس خاک می‌شود. پس از برداشت به ویژه در سال‌های دوم به بعد و بعد از برداشت چین اول در هر سال بر اساس آزمایش خاک اضافه‌کردن مقادیر 50 کیلوگرم فسفر و پتاس در هکتار لازم می‌باشد.

در برخی از مناطق بعد از آخرین برداشت مقدار 20-10 تن در هکتار کود حیوانی پوسیده مرغوب به زمین اضافه می‌کنند. کود اضافه‌شده در بهار سال بعد سبب تسریع در گرم‌شدن خاک و بهبود فعالیت کرم‌های خاکی و در نتیجه رشد بهتر یونجه می‌شود.

محلول‌پاشی عناصر ریز مغذی مانند آهن، روی، منگنز و مس به صورت کلات‌های جامد خاکی به همراه کودهای پایه سبب غنی‌شدن علوفه از عناصر ریزمغذی می‌شود. تأمین عناصر ریز مغذی به ویژه آهن، روی و مس سبب رشد بهتر دام‌ها شده و فراورده‌های لبنی را غنی می‌نماید. کودهای دارای عناصر ریز مغذی را می‌توان بعد از رشد مجدد گیاه بعد از چین به‌صورت محلول‌پاشی نیز به سطح گیاه پاشید.

آبیاری

میزان آب موردنیاز یونجه بسته به فصل کشت، رقم مورد کشت، درجه حرارت محیط و... متفاوت بوده و در مناطق گرم و خشک تا 20-18 هزار مترمکعب هم می‌رسد.

آبیاری نشتی به عنوان یکی از روش‌های متداول آبیاری، با توجه به هزینه کمتر و نیز صرفه‌جویی در مصرف آب، توصیه می‌شود. همچنین در اراضی شیب‌دار و سطوح بالای کشت، آبیاری بارانی روشی سودمند و مفید خواهد بود.

یونجه بعد از استقرار کامل می‌تواند خشکی‌های طولانی مدت حتی به مدت 4 ماه را بدون اینکه به رشد دوباره آن لطمه‌ای وارد کند، تحمل نماید. بنابراین با توجه به میزان آب می‌توان از یونجه محصول خوبی برداشت کرد.

تأمین رطوبت در اولین آبیاری (خاکاب) اهمیت فراوان دارد. انجام آبیاری به روش غرقابی بعد از کاشت سبب جابه‌جایی بذرها در خاک می‌شود. چون عمق کاشت بذر کم و در حدود 0/5- 1 سانتی‌متر است نمکاری (آبیاری قبل از کاشت) بهتر از روش خشکه‌کاری می‌باشد.

کنترل علف‌های هرز مزرعه‌ یونجه

به‌طور کلی در مزارع یونجه در سال اولِ کشت، علف‌های هرز یک ساله بیشتر هستند اما به تدریج علف‌های هرز چند ساله بیشتر می‌شوند. علف‌های هرز مزرعه یونجه علاوه‌بر کاهش محصول بر کیفیت محصول نیز اثر دارند و علت آن می‌تواند مربوط به کمتربودن موادغذایی قابل هضم و پروتئین کمتر نسبت به یونجه باشد. بیشترین خسارت علف‌های هرز به یونجه مربوط به چین اول است و بیشتر به وسیله علف‌های هرز زمستانه صورت می‌گیرد. تناوب زراعی در سال اول استقرار یونجه نقش بسزایی دارد. در سال‌های بعد به دلیل تردد ماشین‌های برداشت و داشت تراکم بوته در واحد سطح کاهش می‌یابد و بنابراین روش‌های دیگر مباره با علف‌های هرز مانند روش شیمیایی معمول‌تر می‌باشد.

برای علف‌های هرز یونجه روش‌های مختلفی به کار می‌رود البته به دلیل فواصل کم در یونجه کنترل مکانیکی علف‌های هرز آن دشوار است و وجین دستی نیز با توجه به سرعت کم تنها در سطح کم امکان‌پذیر است. بنابراین استفاده از علف‌کش‌ها برای کنترل علف‌های هرز در سطح بزرگ راهکار مناسبی است. برای کنترل بهتر علف‌های هرز رعایت مواردی مانند شناسایی دقیق علف‌های هرز، تعیین زمان کاربرد و غلظت مناسب علف‌کش‌ها ضروری است. استفاده از علف‌کش‌ها روی یونجه جوان ممکن است باعث خساراتی به آن شود. مرحله رشدی علف هرز نیز مهم است، زیرا عموماً علف‌های هرز جوان‌تر نسبت به علف‌کش‌ها حساس ترند. به همین دلیل علف‌کش‌های پیش رویشی غالباً در مرحله سه تا چهار برگی یونجه مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در صورتی که مزرعه آلوده به سس باشد استفاده از شعله‌افکن مفید است و در صورتی که سطح آلودگی بالا باشد بایستی آن بخش از مزرعه را شخم زد و دوباره کشت نمود.

کنترل آفات مزرعه یونجه

در زیر به آفات مهم یونجه اشاره می‌شود:

آفات یونجه به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1- آفاتی که به برگ و ساقه یونجه حمله می‌کنند مانند سرخرطومی یونجه، کرم برگ خوار، سرخرطومی بذر یونجه، سن گلخوار، سن سبز یونجه، زنبور بذرخوار یونجه
2- آفات مکنده مانند شته خالدار یونجه، زنجره، تریپس و کنه
3- آفاتی که به ریشه یونجه حمله می‌کنند مانند سوسک شاخک بلند یونجه و سرخرطومی یونجه

سرخرطومی برگ یونجه:

مهم‌ترین آفت یونجه در ایران و بیشتر نقاط جهان سرخرطومی برگ یونجه است. سرخرطومی یونجه به برگ و ریشه یونجه حمله می‌کند. حشره کامل این آفت سرخرطومی کوچکی است که رنگ آن از قهوه‌ای تا خاکستری تغییر می‌کند. تخم‌های این حشره به رنگ لیمویی مایل به زرد با پوسته شفاف است که به تدریج کدر شده و در موقع خروج لاروها به رنگ تیره در می‌آید. لارو آفت بدون پا است و دارای چهار سن لاروی است شفیره مثلثی شکل و به رنگ زرد مایل به سبز است.

لاروها و بخش بزرگی از تخم‌های این آفت در سرمای (6-) درجه سلسیوس نابود می‌شوند از این‌رو در چنین مناطقی زمستان گذرانی به‌صورت حشره کامل است. در اواخر زمستان زمانی که میانگین دما از 17 درجه سلسیوس بالاتر رود حشره کامل فعال شده و به تغذیه، جفت‌گیری و تخم‌گذاری می‌پردازد. فاصله زمانی بین تخم تا حشره کامل در دمای 20 درجه سلسیوس حدود شش هفته به طول می‌انجامد. حشره ماده از قدرت باروری بالایی برخوردار است و ظرف مدت زمانی تا بیش از سه ماه می‌تواند بین 500 تا 2000 تخم بگذارد. این آفت یک نسل دارد، ولی به دلیل بالابودن دوره تخم‌گذاری حشره کامل و دامنه گسترده زمان ظهور حشرات کامل زمستان گذران (اسفند تا اردیبهشت)، لاروهای آفت را تا شهریورماه نیز می‌توان در مزرعه یافت. اما خسارت سرخرطومی برگ یونجه بیشتر در چین اول یونجه محسوس است.

خسارت آفت:

لارو و حشره کامل آفت با تغذیه از جوانه انتهایی، برگ‌ها و ساقه‌های میزبان خسارت شدید می‌زند به طوری که در صورت کنترل‌نشدن تقریباً تمامی محصول در چین اول از بین می‌رود. کنترل طبیعی مانع از رسیدن جمعیت آفت به سطح زیان اقتصادی نمی‌شود و در بیشتر موارد باید به روش‌های توصیه شده جمعیت آفت مهار شود. در سال‌هایی که بهار گرم باشد خسارت سرخرطومی قابل توجه خواهد بود که دلیل آن تأثیر متفاوت آب وهوا بر آفت و گیاه یونجه است. در سال‌هایی با بهار خنک، رشد گیاه بیش از میزان خسارت سرخرطومی برگ بوده و در نتیجه خسارت آفت چشمگیر نخواهد بود.

پایش مزرعه یونجه:

پایش مزرعه بر اساس مراحل مختلف رشد یونجه از شروع رشد رویشی تا رسیدگی دانه و احتمال حضور آفات انجام می‌شود. با مشاهده مزرعه در مراحل رشد و مشاهده آفات به خصوص در مرحله لاروی مبارزه با آفات انجام می‌شود. برخی از آفات مکنده مانند شته و تریپس با گرم‌شدن هوا و افزایش دما از بین می‌روند و خسارت‌زایی آنها کاهش می‌یابد. اما وجود آنها در ماه‌های اول فصل رشد در فروردین و اردیبهشت خسارت‌زا هستند و بایستی کنترل شوند. کنترل حشرات مکنده به‌طور عمده با سموم سیستمیک مانند متاسیتوکس دو در هزار و با مشورت با کارشناس گیاه پزشکی انجام می‌شود.

پایش مزرعه در بعد چین‌ها نیز از ضرورت خاصی برخوردار است. رشد مجدد شاخه‌های یونجه از تاج یونجه صورت می‌گیرد و هر نوع آسیبی به جوانه‌های روی تاج سبب کاهش رشد و یا حذف شاخه‌های جدید می‌شود. مراحل رشد در چین‌های بعدی در شکل 19 دیده می‌شود.

احتمال حضور حشرات مکنده در اوایل بهار با توجه به منطقه رشد و شرایط آب و هوایی و تغییرات آب و هوایی هر منطقه می‌باشد. شرایط آب و هوایی در هر منطقه از سالی به سال دیگر متفاوت است و نمی‌توان احتمال قطعی حضور آفت را در ماه مشخصی پیش‌بینی نمود. بنابراین پایش مزرعه در ماه‌های شروع رشد ضروری می‌باشد.

روش کنترل:

برداشت زود هنگام بهاره در چین اول به خصوص اگر خسارت در نزدیکی زمان گل‌دهی باشد، یکی از روش‌های مؤثر در کاهش میزان خسارت آفت است که به سادگی قابل اجرا بوده و می‌تواند در کاهش جمعیت آفت در چین‌های بعد بسیار مؤثر باشد. این روش همچنین می‌تواند در کنترل علف‌های هرز نقش چشم‌گیری داشته باشد.

برداشت دیر هنگام پاییزه برداشت یونجه قبل از فرارسیدن فصل یخ‌بندان، در مناطقی که دارای زمستان‌های بسیار سرد می‌باشند، نیز می‌تواند در کاهش جمعیت آفت در سال بعد تأثیر چشمگیری داشته باشد. چرا که در این حالت مقدار زیادی حشره و شفیره آفت همراه با علوفه از مزرعه خارج می‌گردد.

چرای مستمر و فشرده توسط گاو یا گوسفند در اواخر پا ییز و اوایل بهار می‌تواند از تراکم لاروهای آفت در مزرعه بکاهد. با توجه به اینکه در پاییز آفت برای تخم‌گذاری به مزرعه بر می‌گردد، چرای پاییزه می‌تواند در کاهش میزان تخم‌های آفت که درون ساقه‌های یونجه گذاشته می‌شود، تأثیر قابل توجهی داشته باشد.

انتقال سریع علوفه از مزرعه به انبار، به دلیل حساسیت فوق‌العاده آفت به شرایط گرم و خشک، انتقال هر چه سریع‌تر علوفه خشک از مزرعه به انبار، می‌تواند مرگ و میر آن را در مزرعه به شدت بالا ببرد، چرا که علوفه خشک می‌تواند نقش پناهگاه را برای آفت داشته باشد این عمل آفت را در معرض دشمنان طبیعی مهره‌دار از جمله پرندگان مختلف که از لاروهای آفت تغذیه می‌کنند، قرار می‌دهد.

شعله‌دهی:

شعله‌دهی روش بسیار مؤثری در کاهش جمعیت آفت است و سابقه‌ای طولانی (حدود 70 سال) در کشور آمریکا دارد. در این کشور برای عمل شعله‌دهی سالیان متمادی از پروپان مایع استفاده شده و موفقیت قابل توجهی داشته است. این طریقه ضمن مهار آفت، علف‌های هرز مزرعه را نیز کنترل می‌نماید، تحقیقات انجام شده در کشور ما نیز نشانگر مؤثربودن این روش است. شعله‌دهی ضمن کنترل مؤثر سرخرطومی می‌تواند علف‌های هرز را به خوبی کنترل نماید. بهترین زمان شعله‌دهی اواخر زمستان و اوایل بهار است. با این وجود حتی در بین چین‌ها نیز در صورت نیاز امکان شعله‌دهی وجود دارد، در این شرایط رشد گیاه کند شده و چین بعدی سه تا پنج روز به تأخیر خواهد افتاد. مدت زمان شعله‌دهی به دمای محیط بستگی دارد و هر چه هوا سردتر باشد مدت آن باید بیشتر باشد. در صورت استفاده از شعله‌افکن پشت تراکتوری سرعت آن در شرایط معمولی حدود هشت کیلومتر در ساعت است. جهت شعله‌دهی داخل مزرعه و علف‌های هرز اطراف و حاشیه جوی‌ها می‌توان از روش‌های مختلفی استفاده کرد؛ که از آن جمله استفاده از سم‌پاش‌های پشتی، شعله‌افکن پشت تراکتوری و مشعل‌های یک یا دو شعله که با گاز طبیعی (کپسول گاز شهری) کار می‌کنند، را می‌توان نام برد.

استفاده از ارقام مقاوم:

حساسیت ارقام یونجه به آفت سرخرطومی متفاوت است. به همین دلیل استفاده از ارقام مقاوم راه دیگری برای کنترل این آفت است.

کنترل بیولوژیک:

با رهاسازی دوره‌ای دشمنان طبیعی کنترل‌کننده سرخرطومی و بخصوص زنبورهای پارازیتوئید لارو آفت، می‌توان میزان خسارت را به نحو چشمگیری کاهش داد. با این وجود این روش در یونجه معمول نیست و باید در جهت حفاظت و حمایت از دشمنان طبیعی موجود در مزرعه تلاش گردد.

کنترل شیمیایی:

این روش باید آخرین راه باشد و تنها در زمانی که دیگر روش‌های گفته شده در بالا نتواند جمعیت آفت را به زیر سطح آستانه زیان اقتصادی کاهش دهد قابل توصیه است. تأکید در این مورد بیشتر به این دلیل است که یونجه محل اجتماع حشرات گرده افشان و بخصوص زنبور عسل است و از طرفی سم‌پاشی می‌تواند به طغیان شته‌ها منجر شود. بهترین زمان جهت کنترل شیمیایی با آفت هنگامی است که ارتفاع بوته یونجه به 10-5 سانتی‌متر رسیده باشد.

در کنترل شیمیایی چند نکته قابل توصیه است:

- ابتدا جمعیت آفت در مزرعه تخمین زده شده و در صورت لزوم به کنترل شیمیایی اقدام گردد.
- جهت تعیین سطح زیان اقتصادی سرخرطومی برگ یونجه می‌توان از روش ساقه و سطل استفاده کرد که برای این کار تعداد 30 ساقه یونجه از نقاط مختلف مزرعه با احتیاط به طوری که لارو موجود روی آن به زمین نریزد از انتها چیده شده و در یک سطل سفید تکانده می‌شود، زمانی که تعداد لارو در هر ساقه به 3 عدد یا بیشتر برسد باید به کنترل شیمیایی اقدام کرد. همچنین برخی محققین معتقدند هنگامی که میزان خسارت در جوانه‌های انتهایی یونجه به 30 تا 50 درصد رسید (بسته به ارزش محصول و هزینه کنترل) باید کنترل شیمیایی صورت بگیرد.
- کنترل شیمیایی باید به زمان‌هایی محدود شود که آفت در حداکثر حساسیت و پارازیتوئیدهای لارو در حداقل آن باشد.
- با توجه به اینکه باقیمانده حشره‌کش‌ها در گیاه یونجه می‌تواند وارد زنجیره‌غذایی شده و بهداشت مصرف‌کنندگان را به خطر اندازد، باید فاصله زمانی لازم بین آخرین سم‌پاشی و برداشت بخصوص در مورد حشره‌کش‌های با پایداری بیشتر رعایت گردد.
- سم‌پاشی در صبح خیلی زود و یا غروب انجام شود تا به گرده افشان‌ها خسارت کمتری وارد گردد.
- قبل از سم‌پاشی به زنبورداران محلی اطلاع داده شود تا کندوهای خود را از محل دور کنند.

آفات مکنده

شته‌ها:

حشرات این خانواده که با خرطوم خود از شیره گیاهی تغذیه می‌کنند، دارای تعداد زیادی از گونه‌ها و از آفات مهم و درجه اول گیاهان صنعتی، زینتی، باغبانی، سبزی کاری، جنگلی و غیره بوده و از اهمیت اقتصادی زیادی برخوردار می‌باشند. شته‌ها علاوه بر تغذیه از شیره گیاهی در انتقال بیماری‌های ویروسی نقش مهمی ایفا می‌کنند. عده‌ای از شته‌ها باعث پیچیدگی برگ و یا تغییر شکل شاخه‌ها گردیده و برخی بر روی قسمت‌های گیاهان میزبان تشکیل گال‌های گوناگونی را می‌دهند. شته‌ها در ناحیه سر دارای یک جفت شاخک و سه جفت پا و به دو صورت بال دار و بدون بال دبده می‌شوند.

شته‌ها معمولاً دارای ترشحات شیرین و چسبناکی بنام (عَسَلَک) می‌باشند که باعث جلب مورچه‌ها گَشته و حتی مورچه‌ها با شاخک‌های خود آنها را تحریک به ترشح شیره نموده و از آن تغذیه می‌کنند. بعضی از مورچه‌ها برای یک کلنی از شته‌ها لانه ساخته و آنها را محبوس می‌کنند و یا آنها را به مکان‌های دیگر مخصوصاً روی ریشه گیاهان منتقل می‌کنند. در حقیقت مورچه‌ها استثمارکننده شته‌ها هستند. در عوض مورچه‌ها اغلب اوقات شته‌ها را از حمله و گزند دشمنانشان مصون می‌دارند. زندگی شته‌ها بسیار پیچیده است در قسمتی از زندگی خود به طریق بِکرزایی تکثیر پیدا کرده و سپس بعد از پیدایش افراد نر و ماده و آمیزش بین آنها نسل‌های متعدد و متوالی ایجاد کرده و در پاییز ماده‌های جنسی زمستان را می‌گذارند. زادآوری در شته‌ها بسیار زیاد می‌باشد، به طوری که تعداد نسل آنها گاهی در مناطق مناسب به 20 نسل در سال می‌رسد.

کنترل شته‌ها:

مبارزه با شته‌ها زمانی موفقیت‌آمیز خواهد بود که به محض ظهور اولین کلنی‌های شته آغاز گردد. سم‌پاشی در این مرحله حشرات شکارگر را نیز از بین می‌برد.

کنترل شیمیایی شته‌ها با سموم تماسی و سیستمیک انجام می‌شود. سموم سیستمیک جذب گیاه می‌شوند و شته‌های روی و پشت برگ را از بین می‌برند و به شکارگرهای مفید نیز آسیب جدی وارد نمی‌کنند. اما سموم تماسی شته‌های روی سطح برگ را از بین می‌برند و در صورتی که با شته‌های زیر سطح برگ تماس حاصل نکنند از بین نخواهند رفت و در صورت مساعدبودن شرایط به سرعت تکثیر می‌یابند.

آفات ریشه مانند سوسک ریشه‌خوار یونجه

سوسک ریشه‌خوار یونجه در مرحله لاروی به ریشه یونجه صدمه می‌زند. لارو با قطعات دهانی ساینده خود از بافت‌های مرکزی ریشه تغذیه نموده و مواد حاصل از تغذیه به‌صورت خاک اره متراکمی در داخل ریشه آلوده باقی می‌ماند. دوره لاروی طولانی‌ترین مرحله زندگی حشره می‌باشد.

این آفت زمستان را در حالت لاروی درون ریشه آلوده یونجه می‌گذراند و در طول فصل زمستان به تغذیه و رشد کند خود ادامه می‌دهد. این آفت دارای 4 سن لاروی می‌باشد. در فصل بهار لاروها داخل ریشه آلوده به شفیره تبدیل می‌شوند. حشره بالغ پس از ظهور، ریشه را در محل طوقه بوته یونجه سوراخ می‌کند و از خاک خارج می‌گردد. حشرات بالغ تحرک زیادی ندارند و در اطراف ریشه دیده می‌شوند و تخم‌گذاری نیز در همین محل انجام می‌شود.

بیماری‌های مهم یونجه

1- جارویی یونجه:

یونجه میزبان بسیاری از قارچ‌ها، باکتری‌ها، نماتدها، ویروس‌ها و تعدادی از گیاهان انگلی عالی می‌باشد. یکی از بیماری‌های اقتصادی یونجه «بیماری جارویی یونجه» است. از خسارات عمده و جبران‌ناپذیری که در اثر این بیماری به وجود می‌آید کاهش شدید تولید علوفه و تشکیل‌نشدن بذر است. عامل این بیماری شبه ما کیوپلاسماها هستند و در محیط کشت مصنوعی قابل تکثیر نیستند. عامل بیماری در طبیعت توسط زنجرک‌ها منتقل می‌شود. این عوامل بیماری‌زا از طریق پیوندزدن و گیاه انگلی سس نیز قابل انتقال می‌باشد. مشخص‌ترین نشانه‌ها در گیاهان عبارت‌اند از:

- کوتولگی
- زردی و بدشکلی برگ‌ها
- کاهش فاصله میان گره‌ها
- سبزشدن رنگ گلبرگ‌ها و رشد جوانه‌های داخل گل
- عقیم ماندن گل و تشکیل‌نشدن بذر

نشانه‌های بیماری:

نشانه‌های بیماری شامل زردی، کوتولگی، جارویی‌شدن بوته، کوچک‌شدن و تغییر شکل برگ‌ها و در نهایت مرگ بوته‌ها است.

کنترل بیماری:

اقدامات زیر برای کنترل بیماری لازم و ضروری می‌باشد:

- تعیین نقاط آلوده و انهدام فوری این نقاط
- در صورت تشخیص بیماری بعد از هر چین با حشره‌کش‌های قوی سم‌پاشی شود و بلافاصله مزرعه منهدم شود.
- زیر نظر گرفتن مزارع مجاور
- در مناطقی که بیماری حالت اپیدمی دارد باید به تدریج مزارع قدیمی حذف شوند و مزارع جدید با رعایت فاصله مناسب کشت شوند. بین مزارع جدید و قدیم گیاهان غیر میزبان مانند غلات کاشته شود.
- جلوگیری از انتقال علوفه تر آلوده

2- پوسیدگی فیتوفترایی ریشه یونجه:

عامل پوسیدگی ریشه قارچی خاکزی با نام علمی «فیتوفترا مگاسپرما» (Phyto phthora megaspermaf. sp. medicagenis) می‌باشد. دوام قارچ از طریق ائوسپور یا میسیلیوم در بقایای گیاهی است. دمای مطلوب خاک برای رشد و گسترش عامل بیماری 27-24 درجه سلسیوس می‌باشد. 

نشانه‌های بیماری:

نشانه‌های بیماری پوسیدگی ریشه مانند پژمردگی باکتریایی است. در نوک ریشه‌ها و ریشه چه‌ها اغلب زخم‌های زرد تا قهوه‌ای دیده شده که بعدها به رنگ سیاه تبدیل می‌شود. ریشه‌ها پوسیده شده و بین بافت‌های سالم و آلوده خط مشخصی وجود دارد که ممکن است در اعماق خاک نیز رخ دهد.

کنترل بیماری

- استفاده از رقم‌های مقاوم
- تناوب زراعی با غیر حبوبات
- به کمینه رساندن غرقابی در یونجه زارهای آبیاری شده
- زهکشی مزرعه
- ضدعفونی بذرها با استفاده از قارچ‌کش اختصاصی

3- سفیدک کُرکی یونجه و شبدر:

سفید کرکی یا سفیدک داخلی یا دروغی یونجه و شبدر از بیماری‌های مهم یونجه و شبدر در اصفهان و شیراز و سایر نقاط ایران است.

نشانه‌های بیماری:

در سطح فوقانی برگ‌ها، لکه‌های زرد یا سفید رنگی دیده می‌شود و در قسمت تحتانی همین قسمت، پوشش سفید مایل به خاکستری قارچ شامل اسپورانژیفورها و اسپورنژها به وجود می‌آید. فاصله گره‌های ساقه کم می‌شود و ساقه کوتاه‌تر و برگ‌های جوان پیچیده و لوله‌ای می‌شوند. اگر بیماری به‌صورت سیستمیک و داخلی درآید، ساقه‌ها متورم و کوتاه شده و برگ‌ها نیز عموماً تغییر رنگ می‌دهند.

عامل بیماری:

عامل بیماری قارچ پرونوسپورا آستیوالیس ((p. trifoliorum) Peronospora aestivalis) است. هاگ‌ها کروی و قهوه‌ای روشن می‌باشند. عامل بیماری زمستان را به‌صورت اُسپور روی بافت مرده و یا به‌صورت میسلیوم روی جوانه‌های طوقه به سر می‌برد. گاهی میسلیوم نیز ممکن است از راه بذر منتقل شود. بیماری بیشتر در بهار (اردیبهشت) شایع است.

کنترل بیماری

برداشت به موقع و یا زودتر از موعد می‌تواند کانون آلودگی اولیه را کاهش دهد و در صورت لزوم می‌توان ابتدا یونجه را برداشت نمود و سپس با مانکوزب 2 در هزار سم‌پاشی کرد.

4- لکه آجری یونجه:

این بیماری از بیماری‌های شایع یونجه در خوزستان است. میزان خسارت آن روی رقم یونجه بغدادی تا 88 درصد نیز تخمین زده شده است ولی روی یونجه‌های وحشی دیده نشده است.

نشانه‌های بیماری:

بارزترین علامت بیماری ظهور لکه‌های آجری رنگ با حاشیه قهوه‌ای روی برگ‌های یونجه است و با شدت‌گیری بیماری بوته‌های آلوده زرد و خشک می‌شوند. حداکثر خسارت معمولاً در پاییز و زمستان و خصوصاً پس از بارندگی که رطوبت هوا زیاد است، روی می‌دهد.

عامل بیماری:

عامل بیماری نوعی قارچ است. مرحله پارازیتی قارچ فرم غیرجنسی آن است و فرم جنسی آن زندگی ساپروفیتی دارد. عامل بیماری پلی فاژ است و حدود 50 میزبان دارد. انتشار و گسترش بیماری در مزرعه به وسیله کنیدی‌ها صورت می‌گیرد، کنیدی‌ها پس از استقرار روی برگ و در شرایط مرطوب جوانه زده و پس از نفوذ میسلیوم قارچ در بافت برگ، لکه‌های کوچک آجری رنگ با هاله قهوه‌ای پس از 4-3 روز ظاهر می‌شود.

کنترل بیماری

برداشت محصول پس از ظهور اولین لکه‌ها از گسترش قارچ و نهایتاً از خشک‌شدن و مرگ بوته‌ها جلوگیری می‌کند. کشت ارقام مقاوم یا متحمل در صورتی که بتواند از نظر میزان محصول با واریته اصلی منطقه رقابت کند. در خوزستان رقم یونجه موآپای آفریقایی نسبت به سایر واریته‌ها مقاومت بیشتری به لکه آجری دارد و لکه‌های روی آن کمتر گسترش می‌یابند.

5- پژمردگی باکتریایی یونجه

علائم بیماری:

گیاهان آلوده معمولاً به‌صورت پراکنده در مزرعه دیده می‌شوند. برگ‌های بوته‌های آلوده سبز- زرد شده و کوتوله می‌مانند و ساقه‌ها دوکی شده و برگچه‌ها بد شکل و کوچک شده و گیاهان آلوده معمولاً در رشد مجدد پس از برداشت، نمایان‌تر می‌شوند. اگر پوست ریشه را جدا کنیم و برشی از ریشه اصلی تهیه کنیم دسته جات آوندی به جای اینکه سفید باشند زرد مایل به قهوه‌ای هستند.

عامل بیماری:

عامل بیماری باکتری «کالوی باکتر میچیگاننز» (Clavibacter michiganense subsp. Insidiosum) است که یک باکتری گرم مثبت و میله‌ای کوتاه است. باکتری غیرمتحرک است و کلنی‌های آن در ابتدا سفیدرنگ بوده ولی بعد از مدتی زرد و رنگ پریده می‌شوند. عامل بیماری در بقایای گیاهی در خاک باقی می‌ماند و گیاه را از طریق زخم‌های ریشه و طوقه و یا از طریق محل برداشت، آلوده می‌کند. زخم‌ها ممکن است در اثر خسارت زمستانه، موجودات زنده در خاک و یا خسارت مکانیکی ایجاد شده باشد. شدت بیماری با نماتدهای مولد گره ریشه و نماتد ساقه یونجه ارتباط دارد و نماتد ساقه یونجه حساسیت گیاه را به باکتری افزایش می‌دهد و به عنوان ناقل بیماری عمل می‌کند. 

کنترل

استفاده از ارقام مقاوم؛ برداشت مزارع جوان‌تر قبل از مزارع مسن در صورتی که از همان وسیله برداشت استفاده شود یا عدم برداشت در صورت مرطوب‌بودن گیاهان.

6- ویروس موزائیک یونجه (AMV) Alfalfa Mosaic virus:

این بیماری چون در یونجه در بذر وجود دارد (بذرزاد) بیش از 80 درصد مزارع یونجه را آلوده می‌کند و یکی از منابع مهم آلودگی ویروسی برای سایر گیاهان میزبان است.

نشانه‌های بیماری:

علائم بیماری روی یونجه‌های حساس در شرایط خنک بهار و پاییز ظاهر می‌شود. حالت موزائیکی همراه با قدری بدشکلی و حالت چروکیدگی برگچه‌ها دیده می‌شود. مقدار جوانه‌هایی که از پایین بوته رشد می‌کنند افزایش یافته و ساقه‌های ضعیف با برگ‌های کوچک و آلوده تولید می‌شود. میزان خسارت می‌تواند بسیار شدید باشد زیرا کمی رشد و کوچک و ریز ماندن برگ‌های یونجه باعث خسارت اقتصادی می‌گردد. معمولاً از سال سوم به بعد آلودگی شدیدتر می‌شود.

انتقال بیماری:

عامل بیماری به‌طور مکانیکی منتقل می‌شود و در طبیعت توسط شته سبز هلو و شته نخود فرنگی نیز منتقل می‌شود. ویروس به‌راحتی توسط بذر نیز منتقل می‌شود و علت اینکه در هر مزرعه‌ای وجود دارد همین بذرزادبودن آن است.

کنترل:

استفاده از ارقام مقاوم به شته نقش بالایی در کنترل بیماری دارد. مقاومت به بیماری‌ها در هیچ رقمی کامل نیست و همیشه عامل بیماری پس از سپری‌شدن مدت زمانی میزبان را دور می‌زند و دوباره در گیاهان مقاوم به بیماری ظاهر می‌شود.

بازدید از مزرعه:

با رعایت اصول ایمنی و بهداشت و مشاوره با هنرآموز خود به مزرعه بروید و پس از بررسی‌های لازم نشانه‌های ظاهری در برگ یونجه وجود یا عدم وجود بیماری موزایکی یونجه را گزارش دهید. از مراحل بازدید عکس تهیه کنید.

7- نماتد ساقه در سیر، پیاز و یونجه (Buld and stem Nematode):

نماتد ساقه و پیاز روی یونجه، شبدر و اسپرس در بیشتر مناطق یونجه کاری ایران وجود دارد.

نشانه‌‌های بیماری:

بوته‌های آلوده کوتوله می‌شوند و ساقه آنها رشد کمی دارد، جوانه‌ها و قسمت‌های پایین ساقه متورم می‌شود، فاصله بین گره‌ها کم شده و گیاه کوتاه می‌ماند. برخی از برگ‌های ساقه‌های بوته آلوده سفید رنگ می‌شوند. نماتدها در اندام‌های هوایی برداشت شده وجود دارد.

عامل بیماری

عامل بیماری نماتد «دیتیلنچوس دیپساسی» (Ditylenchus dipsaci) است. مرحله مقاوم نماتد سن 4 آن است که از گیاه خارج می‌شود و لاروسن 4 در خاک و یا در قسمت پایینی سیر و پیاز دیده می‌شود و تا 23 سال هم می‌تواند زنده بماند. در اواخر فصل (مهرماه) مرحله مقاوم سن 4 را می‌توان در خاک پیدا نمود و در شرایط سرد خیلی خسارت می‌زند. 

کنترل بیماری

1- استفاده از ارقام مقاوم
2- ضدعفونی و بوجاری بذر، استفاده از آب گرم ${45^ \circ }c$ به مدت نیم ساعت مؤثر است چون نماتدها در سطح بذر هستند.
3- تناوب 3-2 ساله با گیاهان غیرمیزبان مانند غلات دانه ریز
4- لوبیا و یا ذرت می‌تواند آلودگی را کاهش دهد.

پایش بیماری‌های یونجه

پس از سبزشدن گیاهچه‌های یونجه، بیماری‌های یونجه در مزرعه را بررسی نمایید و زمان وقوع بیماری و مرحله رشدی گیاه را بررسی نمایید.

پرورش سورگوم

آیا می‌دانید که ....؟

- سورگوم با توجه به خصوصیات منحصر به فردی که در تحمل در برابر خشکی دارد به شتر عالم گیاهی معروف شده است.
- کارایی مصرف آب در مزرعه سورگوم بسیار بالاست.
- در ساقه بیشتر سورگوم‌ها مقداری قند وجود دارد.
- از شیره سورگوم می‌توان به‌صورت شربت در کمپوت‌سازی، نوشابه‌سازی، داروسازی و سایر صنایع استفاده کرد.
- کشت و کار سورگوم شیرین در مقایسه با نیشکر و چغندرقند خیلی راحت و کم هزینه است، ولی استحصال قند از آن در مقایسه با آنها خیلی پرهزینه است.

اهمیت و ضرورت کاشت سورگوم

سورگوم از نظر اهمیت در بین غلات در دنیا بعد از گندم، برنج، ذرت و جو در مقام پنجم قرار دارد. این گیاه با توجه به خصوصیات منحصر به فردی که دارد به عنوان شاخص گیاهان زراعی مقاوم به خشکی معرفی شده است و نسبت به سایر گیاهان زراعی در شرایط گرم و دشوار آبیاری و شرایط دور آبیاری مقاوم‌تر بوده و نیاز آبی کمتری دارد. همچنین جزء گیاهان چهار کربنه است، بنابراین در مقایسه با بیشتر گیاهان علوفه‌ای، کارایی فتوسنتز بالایی دارد.

سورگوم با شرایط آب و هوایی ایران بخصوص مناطق گرم و خشک و معتدل آن سازگاری خوبی دارد. در مناطق مرطوب با استفاده از ارقام مناسب و در مناطق سرد با رعایت تاریخ کاشت در اواخر بهار و اوایل تابستان امکان‌پذیر است.

سطح زیر کشت سورگوم در جهان حدود 44 میلیون هکتار است که حدود 90 در صد آن مربوط به سورگوم دانه‌ای و بقیه آن مربوط به سورگوم علوفه‌ای است. سطح زیر کشت سورگوم در ایران حدود 44 هزار هکتار است که بیشتر سطح زیر کشت به ارقام علوفه‌ای اختصاص دارد. واریته‌های با ظرفیت تولید بالا در شرایط آب و هوایی مناسب در ایران در 2 تا 3 چین 100 تا 150 تن در هکتار، علوفه تر تولید می‌کنند که 20 تا 25 درصد آن ماده خشک است. سورگوم علفی دارای ساقه‌های نازک است که به استثنای سیلوکردن سایر موارد مصرف سورگوم علوفه‌ای را داراست. سورگوم شیرین به علت وجود قند بیشتر در ساقه آن، برای سیلوکردن چه به‌صورت خالص و یا مخلوط با سایر گیاهانی که تخمیر در سیلوی آنها با مشکلات مواجه است از اهمیت بالایی برخوردار است.

موارد مصرف سورگوم

الف) سورگوم علوفه‌ای:

کیفیت سورگوم علوفه‌ای نسبت به تعدادی از گیاهان مشابه بهتر است و دارای قند در ساقه است که در بهبود و کیفیت علوفه آن بخصوص در سیلوکردن اهمیت دارد. روش‌های مختلف مصرف سورگوم علوفه‌ای و علفی به‌صورت علوفه خشک، علوفه تر، سیلویی و چرای مستقیم است که همه آنها در تعدادی از گیاهان علوفه‌ای مشابه وجود ندارد.

1- سیلویی:

این روش همانند سیلوکردن سایر گیاهان علوفه‌ای از جمله ذرت علوفه‌ای انجام می‌گیرد و محصول بعد از طی مراحل سیلو به مصرف دام‌ها می‌رسد.

2- علوفه تر:

محصول سورگوم علوفه‌ای بعد از برداشت در خارج از مزرعه بخصوص در اسطبل‌ها مورد استفاده دام‌ها قرار می‌گیرد. همچنین سورگوم علوفه‌ای را به‌صورت علوفه تر بعد از برداشت جهت تغذیه ماهیان در سطح استخرهای ماهی می‌ریزند.

3- علوفه خشک:

سورگوم علوفه‌ای را بعد از برداشت، خشک کرده و بسته‌بندی می‌کنند تا در فصل زمستان مورد استفاده دام‌ها قرار بگیرد.

4- چرای مستقیم:

زمانی که ارتفاع سورگوم علوفه‌ای به بالای یک متر برسد، به‌طور مستقیم در مزرعه مورد چرای دام‌ها قرار می‌گیرد و بعد از پایان چرا دوباره کوددهی و آبیاری می‌شود تا در چین بعدی مورد چرای مستقیم و یا چین‌برداری قرار گیرد. جهت تأمین علوفه سبز در فصل زراعی سورگوم، می‌توان مزرعه را با توجه به میزان نیاز به قطعات مختلف تقسیم کرد و هر قطعه را در تاریخ‌های گوناگون مثلاً به فاصله زمانی یک هفته یا ده روز کشت نمود و بعد از رسیدن ارتفاع بوته‌ها به یک متر، شروع به چرای مستقیم به ترتیب از قطعه اول نمود. بعد از پایان چرا در قطعه اول، دام‌ها به قطعه دوم منتقل گردیده و قطعه اول مجدداً کوددهی و آبیاری می‌شود و بعد از چرای قطعه آخر، سیکل بعدی از قطعه اول دوباره آغاز می‌شود. بسته به شرایط آب و هوایی ممکن است این سیکل چندین بار تکرار شود.

ب) سورگوم دانه‌ای:

سورگوم دانه‌ای در کشورهای پیشرفته به عنوان خوراک دام و طیور مورد استفاده قرار می‌گیرد. عملکرد سورگوم دانه‌ای بسته به ارقام مختلف، حاصل‌خیزی خاک، شرایط آب و هوایی از 2 تا 11 تن در هکتار است و عملکرد ارقام اصلاح شده در ایران 5 تا 11 تن در هکتار است.

موارد مصرف دانه سورگوم به موازات مصارف ذرت و جو است، از آن به عنوان غذای انسان و تهیه خوراک برای دام و طیور و همچنین در صنایع نشاسته و الکل‌سازی استفاده می‌شود. ترکیبات شیمیایی دانه سورگوم بسته به ارقام مختلف، متفاوت است. میزان پروتئین آنها از 8 تا 16 درصد تغییر می‌کند و ارقام تجارتی دارای 10 تا 13 درصد پروتئین هستند.

ویژگی‌های گیاه شناختی

سورگوم زراعی گیاهی از خانواده غلات است که در ایران ذرت خوشه‌ای هم گفته می‌شود.

ریشه:

سیستم ریشه سورگوم از نوع افشان است که دارای تعداد زیادی ریشه‌های مویین می‌باشد. ریشه جنینی یا اولیه، نخستین ریشه‌ای است که در جوانه ظاهر می‌شود سپس چندین ریشه مشابه به وجود می‌آید که این ریشه‌ها بدون انشعاب بوده و یا تعداد کمی انشعاب دارند. ریشه‌های ثانویه از اولین گره منشعب می‌شوند و ریشه‌هایی هستند که سیستم ریشه‌ای افشان گیاه را تشکیل می‌دهند. ریشه‌های اولیه بعداً از بین می‌روند سپس ریشه‌های باز و نگهدارنده از زیر پایین‌ترین گره‌ها ظاهر می‌شوند.

ساقه:

ساقه سورگوم از نوع توپر یا ماشوره‌ای است. ساقه از یک سری گره و میان گره به‌طور متناوب تشکیل یافته است. ساقه سورگوم استوانه‌ای و سفت بوده و به قطر 0/5 تا 5 سانتی‌متر در قسمت پایین می‌باشد. مغز ساقه ممکن است شیرین یا بی‌مزه، آبدار یا خشک باشد. در ساقه‌های پیرتر ممکن است مغز ساقه مخصوصاً موقعی که خشک باشد ترک بردارد. گره به صورت دایره‌ای در پایه غلاف برگ ظاهر می‌شود، درست در نقطه‌ای که برگ به ساقه وصل است. پنجه‌های اصلی پایه در صورت وجود از اولین گره به وجود می‌آید.

برگ:

برگ‌ها به‌طور مختلف در طول ساقه پخش گردیده است. در بعضی از انواع سورگوم، ممکن است برگ‌ها در قسمت پایین ساقه جمع شده باشند، در صورتی که در بعضی دیگر کم و بیش پراکندگی یکسان در طول ساقه دارند. برگ‌ها به‌طور متناوب در دو ردیف روی ساقه به وجود می‌آیند که شامل غلاف و پهنک اولیه هستند. طول برگ‌ها ممکن است حتی به یک متر هم برسد و از نظر پهنا 10 تا 15 سانتی‌متر متغیرند.

گل آذین:

گل آذین سورگوم از نوع خوشه‌ای و پانیکول است. پانیکول سورگوم ممکن است کوتاه فشرده و یا تنک و باز باشد. طول و عرض آن متغیر است طول آن 4 تا 25 سانتی‌متر و در بعضی از ارقام می‌تواند بیشتر باشد.

دانه سورگوم:

دانه این گیاه فندقه و کم و بیش کروی شکل است که از یک طرف پهن بوده و لاک پشتی می‌باشد و دانه به رنگ‌های قرمز، قهوه‌ای، سفید، زرد، نقره‌ای و کرم بوده و دارای جلای تیره یا مرواریدی هستند. وزن دانه ارقام دانه ریز از کمتر از 10 گرم تا دانه درشت‌ها به بیش از 50 گرم متغیر است در ارقام زراعی، دانه سورگوم علوفه‌ای دارای وزن هزار دانه 18 تا 22 گرم و در ارقام دانه‌ای دارای وزن هزار دانه 25 تا 32 گرم متغیر است.

ویژگی‌های زراعی سورگوم

1- پتانسیل تولید بالا
2- سازگاری با شرایط نامساعد اقلیمی
3- شرایط مناسب آب و هوایی ایران
4- مقاوم به خشکی و کم آبی
5- مقاوم به شوری و قلیائیت آب و خاک
6- مقاوم به گرما
7- مقاوم به رطوبت بیش از حد در پای بوته
8- مصرف بهینه آب، حدود پنج هزار متر مکعب در هکتار
9- کیفیت سورگوم علوفه‌ای نسبت به تعدادی از گیاهان مشابه بهتر است.

سازگاری (شرایط محیطی مناسب پرورش سورگوم)

سورگوم از گیاهان مناطق گرم بوده و در تمام مراحل رشد در برابر سرما حساس است.

نور

سورگوم گیاهی روز کوتاه است، هر چند واکنش آن به طول روز به تیپ ژنتیکی آن نیز بستگی دارد (طول روز مناسب برای سورگوم 10 ساعت است). در طول روزهای ده ساعتی موجب گل‌دهی زود هنگام آن می‌شود.

دما

حداقل درجه حرارت خاک برای جوانه‌زنی 12 درجه سلسیوس است. این گیاه برای رشد و نمو و تولید محصول به گرمای نسبتاً زیاد و همچنین هوای نسبتاً خشک نیاز دارد و در گرمای حدود 30 تا 32 درجه سلسیوس بهتر رشد خواهد نمود. زمانی که حرارت به کمتر از 18 درجه سلسیوس می‌رسد رشد سورگوم کم شده و اگر به مدت طولانی در معرض حرارت کمتر از 7 درجه سلسیوس قرار گیرد در این صورت از بین خواهد رفت.

خاک

نوع خاک محدودیتی برای کشت این گیاه به وجود نمی‌آورد و در خاک‌های سنگین تا سبک کشت می‌شود. طبیعی است که راندمان آن مثل سایر گیاهان زراعی تحت تأثیر خاک‌های کم بازده قرار می‌گیرد و این گیاه تولید بیشتری در خاک‌های نسبتاً سنگین دارد. سورگوم دارای ریشه‌های نسبتاً عمیق و گسترش یافته بوده و باید در خاک‌هایی کاشته شود که نفوذپذیری خاک کافی بوده و کاملاً قابل تهویه و دارای رطوبت کافی باشد. مناسب‌ترین خاک شامل خاک‌های رسی شنی و یا لیمونی بوده و بهترین pH برای این گیاه حدود 6 تا 7 می‌باشد. شوری (EC) از 4 دسی زیمنس به بالا میزان جوانه‌زنی سورگوم کاهش می‌یابد و اگر میزان شوری به 14 دسی زیمنس برسد جوانه‌زنی صفر خواهد شد.

طبقه‌بندی زراعی سورگوم

1- سورگوم علوفه‌ای:

دارای ساقه‌هایی با ارتفاع بلند است که در داخل ساقه آنها مقداری قند تشکیل و ذخیره می‌گردد.

2- سورگوم دانه‌ای:

دارای دانه‌های نسبتاً درشت و خیلی سفت است که در مرغداری‌ها و یا صنایع از دانه آن استفاده می‌گردد.

3- سورگوم علفی:

این رقم اغلب در چراگاه‌ها کاشته می‌شود که پس از تولید گل به مصرف حیوانات می‌رسد.

4- سورگوم قندی:

دارای بوته‌هایی با ارتفاع نسبتاً بلند است که پس از رشد کامل بوته‌ها در داخل ساقه آنها مواد محصول به صورت شیرابه با مقداری قند به وجود می‌آید.

5- سورگوم جارویی:

این نوع به علت دارابودن گل آذین‌های پهن و بزرگ برای تهیه جارو کاشته می‌شوند.

آماده‌سازی بستر کاشت:

آماده نمودن زمین برای کاشت بدین منظور انجام می‌گیرد که بذر کاشته شده در بستر مناسب قرار گیرد و به آسانی در خاک جوانه‌زده و سبزینگی یکنواختی در سطح مزرعه داشته باشد.

آماده‌سازی بستر کاشت شامل مراحل زیر است:

1- شخم عمیق پاییزه
2- شخم سطحی بهاره
3- دیسک جهت خردکردن کلوخه‌ها
4- ماله‌کشی در صورت نیاز

استفاده از علف‌کش‌های پیش کاشت برای پیشگیری از علف‌های هرز، هنگام آماده‌سازی زمین انجام می‌گیرد. باید توجه کرد که به دلیل حساسیت‌ذاتی سورگوم، گاهی کاربرد علف‌کش‌های پیش رویشی یا پیش کاشت باعث ایجاد خسارت جزئی در سورگوم می‌شود که پس از چند روز ترمیم خواهد شد. بهترین زمان کنترل علف‌های هرز به‌صورت پیش رویشی و بهترین کنترل از مخلوط چند علف‌کش به دست می‌آید که در انتخاب، مخلوط‌کردن و زمان مصرفشان باید از کارشناسان محلی کمک بگیرید.

در کاربرد علف‌کش‌ها به‌صورت پیش کاشت لازم است پس از سم‌پاشی بر روی خاک، عملیات دیسک‌زنی انجام شود و علف‌کش با عمق 5 تا 10 سانتی‌متری خاک مخلوط گردد.

مراحل رشد و نمو سورگوم

1- مرحله جوانه‌زنی و مرحله آشکارشدن گیاهچه:

بسته به درجه حرارت خاک و عمق کاشت و میزان رطوبت 3 تا 5 روز بعد از کاشت اتفاق می‌افتد.

2 مرحله سه برگی:

این مرحله به‌طور معمول حدود 10 روز بعد از آشکار شدن گیاهچه اتفاق می‌افتد. در این مرحله سه برگ کامل تشکیل شده است و حلقه اتصال پهنک به غلاف برگ (یقه) در سه برگ قابل مشاهده است.

3- مرحله پنج برگی:

سیستم ریشه در این مرحله در حال توسعه سریع است و در این مرحله گیاه وارد دوره رشد سریع خود می‌شود. حدود سه هفته بعد از آشکارشدن گیاهچه، گیاه 5 برگ کاملاً توسعه یافته دارد.

4- مرحله تمایز و تشکیل پانیکول (خوشه):

در حدود 30 روز بعد از آشکار شدن گیاهچه، نقطه رشد از حالت رویشی (تولید برگ) به حالت زایشی (تولید خوشه) تغییر می‌کند.

5- مرحله برگ پرچم:

در این مرحله برگ پرچم (آخرین برگ) در داخل حلقه برگ‌ها قابل مشاهده است و از این به بعد تمام برگ‌ها به جز 3 تا 4 برگ کاملاً توسعه یافته‌اند. جذب نور به بیشترین میزان رسیده و رشد و جذب مواد غذایی به‌طور سریع ادامه می‌یابد.

6- مرحله آبستنی:

در این مرحله تمام برگ‌ها کاملاً گسترش یافته‌اند و بیشترین جذب نور را دارند. خوشه تقریباً به اندازه کامل خود رسیده و در غلاف برگ پرچم محصور است.

7- مرحله آشکارشدن گل:

در این مرحله دمگل به‌طور سریع رشد کرده و خوشه را از غلاف برگ خارج می‌کند به طوری که 50 درصد بوته‌های موجود در مزرعه دارای گل هستند. در این مرحله تقریباً نصف وزن خشک گیاه تولید شده است.

8- مرحله خمیری نرم دانه:

در این مرحله در ابتدا وزن ساقه کمی افزایش یافته و سپس به خاطر پرشدن سریع دانه وزن آن کاهش می‌یابد.

9- مرحله خمیری سخت:

ساقه به پایین‌ترین وزن خود رسیده است و جذب موادغذایی کامل شده است و برگ‌های زیادی ممکن است از دست رفته باشند.

10- مرحله رسیدگی فیزیولوژیکی:

بیشترین وزن خشک گیاه در این مرحله به دست می‌آید. رسیدگی فیزیولوژیکی را می‌توان به‌وسیله نقطه سیاه واقع در جهت مقابل جنین مشخص کرد. رطوبت در این مرحله بین 25 تا 32 درصد است.

تناوب زراعی:

سورگوم مانند سایر گیاهان خانواده غلات در تناوب زراعی بعد از نباتات غده‌ای، یونجه، شبدر، گندم، بقولات، جو و صیفی‌جات کشت می‌شود. از کشت سورگوم به طور متوالی در یک مزرعه بدون رعایت تناوب باید خودداری کرد.

نیاز سورگوم در برابر موادغذایی به ویژه نیتروژن نسبتاً زیاد بوده و در مناطق مورد کاشت و یا مورد استفاده بهتر است این گیاه بعد از یونجه، سویا، شبدر و سایر لگوم‌ها توصیه شود و یا در اول تناوب کاشته شود تا بتواند از عوامل مناسب موجود به خوبی استفاده نماید (لازم به یادآوری است سورگوم دانه‌ای در مقایسه با ذرت نیتروژن کمتری نیاز دارد و در ارقام سورگوم علوفه‌ای بسته به پتانسیل تولید نیاز نیتروژن متفاوت خواهد بود). برای نمونه در پایین به تناوب‌های زراعی این گیاه با برخی گیاهان اشاره می‌شود:

یونجه، سورگوم، جو یا گندم
پنبه، سورگوم، گندم یا جو
شبدر، سورگوم، گندم،یولاف یا جو

تاریخ کاشت:

شروع تاریخ کاشت سورگوم زمانی است که درجه حرارت خاک در عمق 4 تا 5 سانتی‌متری خاک (که عمق کاشت بذر سورگوم نیز می‌باشد) به 12 درجه سلسیوس برسد. تقریباً ده روز پس از کشت ذرت در هر منطقه مناسب‌ترین زمان کاشت سورگوم می‌باشد. زمان تقریبی کشت آن در مناطق گرم در قسمت‌های جنوب و جنوب شرقی ایران اسفند ماه، مناطق نیمه گرم فروردین ماه، در مناطق معتدل اردیبهشت ماه و در مناطق سردسیر نیمه دوم خرداد ماه است.

تراکم کاشت سورگوم

میزان بذر مصرفی ارقام مختلف سورگوم با توجه به هدف از کاشت (دانه‌ای یا علوفه‌ای)، وزن هزار دانه، قدرت رویش و درصد جوانه‌زنی و شرایط کاشت متفاوت است.

بهترین روش کاشت این گیاه روش خطی می‌باشد. اگر عملیات کاشت کرتی و به‌صورت دست‌پاش انجام شود مقدار مصرف بذر حدود 40 کیلوگرم در هکتار خواهد بود.

الف) تراکم در سورگوم دانه‌ای:

میزان بذر مصرفی ارقام مختلف سورگوم دانه‌ای با توجه به شرایط گفته‌شده بین 12 تا 15 کیلوگرم در هکتار است. امّا با توجه به حجم این گیاه، بهتر است میزان تراکم کاشت بر اساس تعداد بوته در هکتار منظور شود. مناسب‌ترین تراکم کاشت ارقام موجود در شرایط آبی بین 120 تا 200 هزار بوته در هکتار و در شرایط دیم، بسته به میزان بارندگی تراکم کاشت آنها بین 70 تا 100 هزار بوته در هکتار متغیر است. کشت آن به‌صورت ردیفی انجام می‌شود که فاصله ردیف‌ها از همدیگر 50 تا 80 سانتی‌متر و فاصله بوته روی ردیف 10 سانتی‌متر است.

ب) تراکم در سورگوم علوفه‌ای:

میزان بذر مصرفی ارقام مختلف سورگوم علوفه‌ای نیز با توجه به شرایط گفته شده بین 15 تا 20 کیلوگرم در هکتار است. مناسب‌ترین تراکم کاشت ارقام موجود بین 200 تا 300 هزار بوته در هکتار است. کشت آن به‌صورت ردیفی انجام می‌شود که فاصله ردیف‌ها از همدیگر بسته به ماشین‌های برداشت 60 تا 75 سانتی‌متر متغیر و فاصله بین بوته‌ها روی ردیف 8 سانتی‌متر است. ولی در برداشت دستی و یا چرای مستقیم حتّی این فاصله می‌تواند تا فاصله ردیف 50 سانتی‌متر کاهش یابد.

عمق کاشت:

عمق کاشت مناسب بذر سورگوم از 4 تا 5 سانتی‌متر متغیر است.

چگونگی کاشت سورگوم با توجه به روش آبیاری

کاشت سورگوم به‌صورت مکانیزه و با بذرکار پنوماتیک ذرت انجام می‌شود که با توجه به شرایط منطقه به روش‌های زیر انجام می‌شود.

1- کاشت سورگوم به‌صورت جوی و پشته
2- روش کاشت در بقایا
3- کاشت دو یا چند ردیف روی پشته
4- کاشت روی زمین مسطح

آبیاری مزرعه سورگوم

دور آبیاری در زراعت سورگوم بسته به نوع خاک و شرایط اقلیمی 7 تا 10 روز یک بار است. برای جوانه‌زنی بهتر و سبزشدن یکنواخت، لازم است دو آبیاری اول و دوم به فاصله 5 روز انجام بگیرد. نیاز آبی سورگوم با رشد گیاه افزایش می‌یابد و در دوره گل‌دهی به بیشترین مقدار خود می‌رسد.

بعد از دوره گل‌دهی مصرف آب آن کاهش می‌یابد.

در سورگوم دانه‌ای حدودا 20 تا 25 روز قبل از برداشت آبیاری آن قطع می‌شود.

در سورگوم علوفه‌ای بسته به نوع خاک و شرایط آب و هوایی 4 تا 5 روز بعد از آخرین آبیاری قابل برداشت است. آبیاری ممکن است به‌صورت نشتی، نوارتیپ و بارانی باشد. زمان قطع آبیاری قبل از برداشت سایر سورگوم‌ها بستگی به اهداف تولید و شرایط آب و هوایی منطقه دارد.

کودهای عمده موردنیاز:

میزان کود شیمیایی سورگوم علوفه‌ای بسته به حاصلخیزی خاک و تعداد چین‌برداری تغییر می‌کند ولی به‌طور کلی برای کسب عملکرد مطلوب کود فسفات آمونیوم با توجه به آزمایش خاک و توصیه کارشناسان در پاییز به زمین داده می‌شود و کود نیتروژنِ را (از نوع اوره) با توجه به آزمایش خاک و توصیه کارشناسان نیمی از آن را قبل از کاشت و نیم دیگر آن را به عنوان سرک در مرحله‌ای که ارتفاع بوته‌ها به 35 تا 40 سانتی‌متر می‌رسد مصرف می‌شود. البته بعد از هر چین‌برداری نیز بلافاصله کود نیتروژن به مقدار توصیه شده (100 کیلوگرم) پخش و آبیاری می‌شود. بهتر است کود سرک بعد از چین‌برداری به‌صورت نواری داده شود.

نشانه‌های کلیدی کمبود عناصر غذایی در سورگوم

نشانه‌های کمبود نیتروژن:

برگ‌های بالایی سبز رنگ پریده- برگ‌های پایینی زرد و قهوه‌ای

کمبود نیتروژن در ساقه‌ها:

ساقه‌های باریک‌تر و رگه‌های قرمزتر در غلاف برگ‌های پایینی. (شکل 20)

کمبود نیتروژن در برگ‌ها:

نشانه‌های کلروز زرد و لکه‌ها و رگه‌های نکروزه قهوه‌ای را در برگ‌ها نشان می‌دهد. (شکل 21)

نشانه‌های کمبود فسفر:

موجب توقف رشد و تجمع رنگ‌دانه‌های بنفش و قهوه‌ای در برگ‌ها می‌شود (شکل 22).

نشانه‌های کمبود پتاس:

نکروزه‌شدن حاشیه‌ای در برگ‌های پایین‌تر، ضایعات قهوه‌ای و بنفش رنگ در برگ‌ها براثر کمبود پتاسیم دیده می‌شود. (شکل 23)

نشانه‌های کمبود منیزیم:

زردشدن برگ‌ها و لکه‌های قهوه‌ای و قرمزرنگ روی آنها دیده می‌شود. علائم سایر کمبودها در تصاویر زیر مشاهده می‌شود.

نشانه‌های کمبود گوگرد در بوته‌های سورگوم:

برگ‌های جوانتر زرد کم رنگ و کلروزه و برگ‌های قدیمی‌تر نکروزه و قهوه‌ای شده‌اند.

نشانه‌های کمبود بور:

ایجاد ضایعات متناوب و شفاف بین رگبرگی در اثر کمبود بور در سورگوم

نشانه‌های کمبود روی:

نکروزه‌شدن (قهوه‌ای و سفیدشدن) بین رگ برگ‌ها و گسترش رنگ دانه‌های بنفش در برگ‌های میانی در اثر کمبود روی در سورگوم ممکن است در اثر کمبود روی باشد.

علف‌های هرز سورگوم:

سورگوم مانند بیشتر گیاهان زراعی در اوایل دورهٔ رشد خود در برابر علف‌های هرز حساس بوده و لازم است پیش از کاشت نسبت به کنترل علف‌های هرز اقدام نمود. علف‌های هرز می‌توانند بین 20 تا 67 درصد عملکرد سورگوم را کاهش دهند. با توجه به کندی رشد سورگوم در ابتدای فصل و همچنین فاصلۀ زیاد بین ردیف‌ها، علف‌های هرز فضای مناسبی برای رشد خواهند داشت و از راه‌های کاهش تراکم بوته، رقابت و دگرآسیبی (آللوپتی) عملکرد سورگوم را کاهش می‌دهند. سورگوم در مراحل اولیه رشد حساسیت بیشتری نسبت به علف‌های هرز دارد ولی پس از رسیدن به مرحلۀ 5 تا 6 برگی، این گیاه توانایی رقابت با علف‌های هرز را خواهد داشت. طبق تحقیقات انجام شده دورۀ بحرانی کنترل علف‌های هرز در سورگوم از 3 تا 5 برگی یا حداکثر 38 روز پس از سبزشدن آن می‌باشد. سورگوم بعد از این مرحله در مقایسه با علف‌های هرز معمولا ارتفاع بیشتری خواهد داشت و با سایه‌اندازی از رشد و نمو علف‌های هرز جلوگیری می‌کند.

مهم‌ترین علف‌های هرز در مزارع سورگوم به شرح زیر می‌باشند:

- علف‌های هرز پهن برگِ یک ساله از جمله سلمک، تاج خروس، خرفه، گاو پنبه، توق و تاج‌ریزی
- علف‌های هرز باریک برگِ یک ساله از جمله چسبک و سوروف
- علف‌های هرز دائمی (چندساله) از جمله قیاق، مرغ، پیچک صحرایی و اویارسلام 

روش‌های کنترل علف‌های هرز در مزارع سورگوم

کنترل علف‌های هرز:

برای علف‌های هرز می‌توان از روش‌های مختلف کنترل از جمله کنترل شیمیایی، زراعی و مکانیکی استفاده کرد.

کنترل زراعی:

رعایت تناوب زراعی مناسب و عدم کشت پیوسته سورگوم، تغییر آرایش کاشت (کشت دو ردیفه در صورت امکان)، عملیات مناسب کوددهی و ایجاد بستر بذر کاذب (دروغین) می‌تواند به کنترل علف‌های هرز کمک کند.

کنترل مکانیکی:

اولین مرحله کنترل مکانیکی علف‌های هرز در مرحله چهار برگی رشد انجام می‌شود و حدود ده روز بعد هم تکرار می‌گردد.

در این روش با استفاده از پنجه غازی و کولتیواتور علف‌های هرز بین ردیف‌های کاشت را کنترل می‌کنند. البته این عملیات باید تا قبل از رسیدن سورگوم به ارتفاع 50 تا 60 سانتی‌متری انجام شود تا آسیبی به خود گیاه وارد نگردد.

کنترل شیمیایی:

بهترین زمان مصرف علف‌کش‌های پس رویشی در مرحله 5 تا 6 برگی سورگوم است.

آفات مهم سورگوم

حشرات و آفات گیاهی می‌توانند عوامل محدودکننده مهمی در تولید سورگوم به ویژه سورگوم دانه‌ای محسوب شوند. از جمله آفاتی که بر روی محصول سورگوم فعالیت نموده و بر روی آن خسارت‌زا می‌باشند می‌توان به مگس میج (Midge)، آفت کرم طوقه بر (اگروتیس) و بعد از آن در طی رشد رویشی کرم برگ‌خوار (کاردرینا)، شته‌ها و نیز پرندگان به ویژه گنجشک اشاره نمود.

دو آفت مهم سورگوم دانه‌ای یکی مگس میج و دیگری گنجشک می‌باشند که اوّلی به دانه بستن صدمه می‌زند و دومی بعد از بستن دانه‌ها خسارت وارد می‌کند.

خوشبختانه هنوز مگس میج در ایران وجود ندارد ولی گنجشک در بعضی مناطق خسارت‌زا است.

مگس میج:

مگس سورگوم پتانسیل این را دارد که یکی از مهم‌ترین آفات سورگوم در بسیاری از مناطق باشد. مگس بالغ ریز، ظریف، نارنجی رنگ و شبیه به پشه‌های ریز است.

حشره ماده بالغ در زمان گرده افشانی درون گل‌های سورگوم تخم‌گذاری می‌کند. لاروها کرم‌های نارنجی رنگی هستند که از بذرهای رشد یافته تغذیه کرده و درون گل‌ها به شفیره تبدیل می‌شوند و نهایتاً از درون گلچه‌ها بیرون می‌خزند؛ که در این مرحله گلچه‌ها ظاهری آفت زده و پژمرده دارند. چرخه کامل زندگی آنها کمتر از 14 روز می‌باشد.

پرندگان

چندین نوع پرنده از جمله سارها و گنجشک‌ها می‌توانند در زمان خمیری سفت تا مرحله رسیدگی دانه به پانیکول‌ها حمله کرده و از دانه‌ها تغذیه کنند. پرندگان کل دانه را مورد مصرف قرار می‌دهند، هر چند گاهی دانه‌ها را شکسته و نیمی از آن را روی پانیکول باقی می‌گذارند. این خسارت به سادگی به واسطه آثار خوردگی و شکستگی دانه‌ها و رنگ سفید آندوسپرم بذور قابل تشخیص می‌باشد. همچنین آثار فضولات و ترشحات و اجزای پر آنها بر روی پانیکول‌های مورد تهاجم به تشخیص کمک می‌کند. خطر حمله پرندگان به مزارعی که با تأخیر کشت شده‌اند و مرحله رسیدن دانه‌ها در پاییز انجام می‌شود، بیشتر است. بنابراین کشت به موقع می‌تواند کمک خوبی در گریز از خسارت بالا محسوب شود. هیچ روش منطقی برای مبارزه شیمیایی با حمله پرندگان پیشنهاد نمی‌شود. برداشت به موقع در کاهش پتانسیل خسارت پرندگان مؤثر خواهد بود.

بیماری‌های مهم سورگوم در ایران:

خوشبختانه با توجه به شرایط اقلیمی حاکم در نقاط مختلف ایران، بسیاری از بیماری‌های سورگوم که در سطح جهانی و در نقاط سورگوم خیز پراهمیت بوده و خسارات زیادی به محصول می‌زنند، خیلی شایع نبوده و به ندرت مشاهده می‌شوند و برخی حتی در ایران گزارش نشده‌اند. با این وجود امروزه با رویکرد جدیدی که به دلیل تغییر اقلیم به افزایش تولید و کشت و کار این محصول خواهد انجامید، برخی از این بیماری‌ها افزایش یافته و بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند. در ایران در رابطه با سورگوم در حال حاضر بیماری‌هایی مانند کپک دانه‌ای، سیاهک شاخی سورگوم، سیاهک پنهان سورگوم، لکه برگی سورگوم و یک سری از بیماری‌های ویروسی مانند ویروس موزائیک نیشکر و نیز بیماری باکتریایی نواری سورگوم در نقاط مختلف کشورگزارش شده‌اند و بعضاً خسارت‌زا نیز بوده‌اند.

کنترل بیماری‌های سورگوم:

برای کنترل بیماری سیاهک جمع‌آوری پانیکول‌های آلوده داخل کیسه‌های پارچه‌ای و قراردادن آنها داخل آب جوش موجب کاهش آلودگی و کم‌کردن بیماری در سال‌های بعدی می‌شود.

کنترل آفات سورگوم:

برای مبارزه در درجه اول مدیریت تلفیقی آفات مثل اجرای تناوب، تاریخ کاشت به موقع و شخم پاییزه توصیه می‌شود. انتخاب روش و یا روش‌های کنترل (زراعی، مکانیکی و یا شیمیایی) به دامنه آفات، تناوب زراعی و فاکتورهای دیگر بستگی دارد. در صورت فراوانی این آفات، مبارزه شیمیایی با استفاده از سموم مجاز و معمول قابل اجرا می‌باشد. اگر زمانی خسارت آنها در منطقه‌ای بیشتر باشد می‌توان از سموم آندرین یا سوین بر علیه ساقه‌خوارها استفاده کرد و سم متاسیستوکس را جهت مبارزه با شته‌ها به کار برد. در سورگوم علوفه‌ای اگر این صدمات نزدیک زمان چین‌برداری شروع شده باشد می‌توان با چین‌برداری آنها را کنترل کرد. خسارت گنجشک موقعی که سطح زیر کشت افزایش می‌یابد و یا تاریخ کشت طوری تنظیم می‌گردد که سورگوم هم زمان با سایر گیاهان زراعی برسد، کاهش می‌یابد. توصیه می‌شود مزارع سورگوم دانه‌ای دور از روستاها، باغات و درختان باشد تا از تجمع این پرندگان که بیشتر در روی درختان زندگی می‌کنند کاسته شود. در مناطقی که خسارت گنجشک یا سایر پرندگان زیاد باشد می‌توان از ادواتی که تولید صوت می‌کنند یا کارگران گنجشک پران استفاده کرد.

ذرت علوفه‌ای

آیا می‌دانید که ...؟

دریانوردان در سفرهای دور دنیا گیاهان مختلفی را شناسایی نموده‌اند. یکی از گیاهان یافت‌شده دارای دانه‌ای بود که طعم و پخت مناسبی داشت و از دانه آن پس از خشک‌شدن آردی را تهیه می‌نمودند که برای انسان قابل مصرف بود. آنها این دانه را «میز» (Mays) نام نهادند. بعدها گیاه‌شناسانی مانند لینه نیز همین نام را به عنوان نام گونه آن تأیید کردند. این گیاه در زبان فارسی «ذرت» نامیده می‌شود. ذرت در تهیه خوراک دام‌ها به ویژه گاوها و طیور استفاده می‌شود.

- ذرت در صنایع دیگر از جمله خودروسازی برای براق‌سازی کاربرد دارد.
- ذرت در صنایع داروسازی، بهداشتی و آرایشی مورد مصرف و روزبه‌روز کاربرد آن در حال گسترش است.

ضروت و اهمیت کشت ذرت علوفه‌ای

ذرت علوفه‌ای از محصولات مهمی است که به عنوان خوراک دام به ویژه گاو و گوسفند مطرح است، بنابراین، کمیت (مقدار علوفه) و کیفیت (درصد پروتئین، نشاسته، مواد معدنی) علوفه آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. گیاه ذرت مواد قندی و نشاسته زیادی دارد و عملکرد علوفه ذرت به 80 تا 100 تن در هکتار می‌رسد. این گیاه یکی از بهترین گیاهان برای تولید علوفه سبز است. ذرت علوفه‌ای، علوفه بسیار خوش خوراکی جهت گاو و گوسفند است و شرایط مکانیزاسیون را به خوبی می‌پذیرد. این نوع ذرت دارای مقادیر زیادی مواد معدنی مخصوصاً نیتروژن، فسفر، پتاسیم و کلسیم است و به آسانی هضم شده و سیلوی آن برای دام‌های پرواری مناسب‌ترین خوراک است.

ویژگی‌های گیاه شناختی ذرت

ذرت گیاهی از تیره گندمیان (poacea) است. ساقه آن بندبند، توپر و افراشته بوده و از آن شاخه‌های جانبی منشعب نمی‌شود. فاصله گره‌ها در انواع مختلف حدود 6 تا 20 سانتی‌متر است. ارتفاع ساقه‌ها از 0/3 تا 5 متر است ولی در شرایط مزرعه ارتفاع ساقه حدود 2 تا 3 متر است. ارتفاع بوته‌ها به گونه ذرت و شرایط محیط رشد آن بستگی دارد. متوسط قطر ساقه در ناحیه طوقه، حدود 3 سانتی‌متر بوده و دارای 8 تا 15 میان گره است.

تعداد برگ‌های ذرت 8 تا 48 عدد و به‌طور متوسط 12 تا 18 عدد است. در ارقام زودرس تعداد برگ 6 تا 8 و در ارقام دیررس تا 48 عدد متغیر است. هر برگ دارای غلاف و پهنک است که غلاف میان گره ساقه را در بر می‌گیرد.

ذرت دارای ریشه‌های قوی، انبوه اما سطحی است. انواع ریشه در ذرت عبارت‌اند از:

1- ریشه‌های اولیه:

این ریشه‌ها در موقع جوانه‌زدن از بذر به وجود می‌آیند و تعداد آنها 3 تا 5 عدد هستند. ریشه‌های اولیه رشد سریعی دارند و انشعاباتی از آنها به وجود می‌آیند که تا عمق نسبتاً زیادی در خاک نفوذ می‌کنند (شکل 2)

2- ریشه‌های دائمی یا تاجی:

این نوع ریشه‌ها در نزدیکی سطح خاک به وجود می‌آیند و حدود 2 تا 2/5 متر به سمت پایین و 1 تا 1/5 متر به اطراف نفوذ می‌کند. (شکل 3)

3- ریشه‌های محافظ یا نگه دارنده:

این ریشه‌ها از دومین تا هفتمین گره ساقه که در بالای سطح خاک قرار دارند به وجود می‌آیند به همین دلیل به آنها ریشه‌های هوایی نیز گفته می‌شوند و تعدادی از آنها در خاک فرو می‌روند. این ریشه‌ها از نظر فیزیکی سبب استقرار بهتر گیاه در خاک می‌شوند. (شکل 4)

ذرت گیاهی است یک پایه بدین معنی که گل‌های نر و ماده جدا از هم ولی بر روی یک پایه (یک بوته) قرار دارند. گل نر در انتهای ساقه قرار دارد و شاخه‌های متعددی ایجاد می‌نماید. هر گل نر یا تاسل در ابتدا 1000 سنبلچه تولید می‌کند که هر سنبلچه دارای دو گلچه و هر گلچه دارای 3 پرچم است. دانه گرده در کیسه گرده که در انتهای پرچم است تشکیل می‌شود (شکل 5 و 6). دانه‌های گرده ابتدا از تاسل اصلی آزاد می‌شوند و سپس به شاخه‌های منشعب از تاسل اصلی می‌رسند. دوره آزادسازی دانه گرده از گل آذین نر 10- 7 روز است. هر دانه گرده رها شده فقط زمان کمی (چند دقیقه‌ای) زنده می‌ماند. تاسل تولید تعداد زیادی دانه گرده می‌کند که به وسیله باد به اطراف پراکنده می‌شوند.

گل‌های ماده ذرت از جوانه‌ای که در قاعده غلاف برگ وجود دارد تولید می‌شوند. روی این محور که چوب بلال نامیده می‌شود، سنبلچه‌های متعددی در طول بلال به‌طور جفت قرار می‌گیرند. هر کدام از سنبلچه‌ها دارای دو گل ماده می‌باشند (شکل 7). گل ماده شروع به رشد و نمو می‌کند و تار ابریشم را به وجود می‌آورد. هر تار ابریشم 3 تا 3/5 سانتی‌متر در روز رشد می‌کند. مجموع کلاله و خامه در هر گل ماده یک تار ابریشم است. تارهای ابریشم 2 هفته قبل از ظهور گل‌های نر رشد خود را آغاز می‌نمایند اما هنوز ظاهر نشده‌اند. گل‌های نر 3 تا 5 روز پیش از ظهور تارهای ابریشم ظاهر می‌شوند. نوعی هم زمانی رسیدگی بین دانه گرده و تار ابریشم وجود دارد. گل‌کردن ذرت 10 تا 15 روزبه طول می‌انجامد. هر گل نر ذرت حدود 6 تا 15 هزار دانه گرده تولید می‌کند. گرده افشانی غیرمستقیم ذرت بیشتر توسط باد صورت می‌گیرد و باد می‌تواند تا چندین کیلومتر گرده‌ها را منتقل نماید.

شرایط محیطی مناسب رشد و نمو ذرت علوفه‌ای

وجود تنوع زیاد در گیاه ذرت، از نظر گروه رسیدگی (از خیلی زودرس تا خیلی دیررس) امکان رشد آن را در محدوده وسیعی از شرایط اقلیمی فراهم آورده است. بر این اساس امکان کاشت این گیاه در سراسر کشور ما وجود دارد.

دما (حرارت)

ذرت گیاه مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری است. در تمام مراحل رشد، مخصوصاً در مرحله گیاهچه‌ای نسبت به سرما حساس است. حرارت یکی از عوامل اصلی محدودکننده رشد و نمو این گیاه است. درجه حرارت زیاد و کاهش رطوبت نسبی هوا در مرحله گرده افشانی آثار نامطلوبی بر عمل گرده افشانی و لقاح دارد و در نهایت سبب کاهش عملکرد دانه می‌گردد. وقتی میانگین درجه حرارت روزانه در طول فصل رشد بیشتر از 20 درجه سلسیوس باشد ارقام زودرس به مدت 80 تا 115 روز و ارقام متوسط رس تا دیررس به مدت 120 تا 140 روز زمان برای رسیدن دانه نیاز دارند. وقتی ذرت به عنوان علوفه کشت می‌شود. طول دوره رشد به مدت 15 تا 20 روز کوتاه‌تر می‌شود.

رطوبت:

رطوبت یک عامل مهم در زراعت ذرت است. ذرت در رابطه با تولید ماده خشک نسبت به سایر گیاهان زراعی به آب کمتری احتیاج دارد. در پاره‌ای از مراحل رشد از جمله گسترش سریع برگ‌ها، گرده افشانی و پرشدن دانه، که مصادف با ماه‌های گرم تابستان است گیاه به آب بیشتری نیاز دارد. به علت زیادبودن سطح برگ در ذرت، مقدار فتوسنتز و همچنین تبخیر و تعرق افزایش یافته و در نتیجه مجموع آب مصرفی آن افزایش می‌یابد. در ذرت، نسبت ماده خشک تولیدی به ازای هر 1000 واحد آب مصرفی، حدود 2/88 کیلوگرم بر مترمکعب است. بنابراین ذرت از گیاهان با کارایی بالا در مصرف آب بعد از سورگوم (3/64) و ارزن (3/46) است.

نور:

ذرت از نظر طول روز بی‌تفاوت تا روز کوتاه است. میزان رشد ذرت نه تنها به طول روز بلکه به شدت و کیفیت نور نیز بستگی دارد. در روزهایی کوتاه و نور شدید ارتفاع بوته و تعداد برگ‌های ذرت کاهش می‌یابد و بلال‌ها در گره‌های پایین‌تر ساقه تشکیل می‌شوند.

خاک مناسب:

کاشت ذرت در خاک‌هایی که دارای عمق کافی، نرم، قابل نفوذ با اسیدیته بین 6 تا 7 باشند، نتیجه مطلوبی داشته و محصول قابل توجهی تولید می‌نماید. ذرت به رطوبت اضافی خاک (ماند آبی) بسیار حساس بوده و به همین دلیل مزارع باید از زهکشی مناسبی برخوردار باشند. از نظر شوری خاک، ذرت در خاک‌هایی با دامنه شوری 1 تا 4 میلی موس بر سانتی‌متر رشد می‌کند. در خاک‌هایی با شوری بالاتر از 4 میلی موس بر سانتی‌متر باید میزان بذر را افزایش داد. در خاک‌هایی با شوری بالاتر از 6 میلی موس بر سانتی‌متر، کشت ذرت اقتصادی نیست.

آماده‌سازی بستر کاشت ذرت علوفه‌ای

تهیه بستر کاشت (خاک‌ورزی):

با توجه به اینکه کاشت ذرت علوفه‌ای در مناطق مختلف هم در بهار و هم در تابستان امکان‌پذیر است، بنابراین آماده‌سازی بستر کاشت برای دو زمان کاشت بیان شده به‌طور جداگانه توضیح داده می‌شود.

آماده‌سازی بستر جهت کشت بهاره

به منظور کاشت بهاره اقدامات جهت آماده‌سازی بستر از پاییز سال قبل آغاز می‌شود و این اقدامات شامل موارد زیر است:

1- زیرشکنی به عمق 55 سانتی‌متر. (در صورت نیاز، هر چهار سال یک بار) (شکل 9)
2- پخش کود دامی (یا کشت کود سبز)
3- خاک‌ورزی اولیه در پاییز در شرایط مناسب رطوبتی
4- پنجه غازی در فواصل بارندگی‌ها (برای کنترل علف‌های هرز با توجه به شرایط)
5- دیسک در اوایل بهار
6- تسطیح
7- پخش علف‌کش پیش از کاشت (در صورت توصیه کارشناس)
8- اختلاط سم یا خاک با اجرایی دیسک سطحی

آماده‌سازی بستر و کاشت بذر در کشت تابستانه

1- قبل از شخم با استفاده از خردکن‌ها (دیسک، روتیواتور، سیکلوتیلر) بقایای محصول قبلی خرد می‌شود تا در عملیات تهیه بستر و کاشت بذر مشکل ایجاد نشود. استفاده از ماشین‌های خاک‌ورزی مانند چیزل پکر (شکل 10) برای دفن بقایا قابل توصیه است. در هر صورت حفظ بقایا برای افزایش ماده آلی خاک و حاصلخیزی خاک الزامی است (شکل 11)

2- شخم عمیق با گاوآهن برگردان‌دار به عمق 25 تا 30 سانتی‌متر در صورت عدم دسترسی به ماشین‌های خاک‌ورز حفاظتی.
3- ایجاد شیار به منظور آبیاری زمین (هیرم کاری) (شکل 12)

4- اجرای دیسک با دنباله ماله پس از گاوروشدن زمین (شکل 13)

مراحل رشد ذرت:

رشد ذرت شامل دو مرحله است.

1- مرحله رشد رویشی که با (V) نشان داده می‌شود.
2- مرحله رشد زایشی که با (R) نشان داده می‌شود.

در شکل مراحل رشد ذرت در دو مرحله رشد رویشی و زایشی نشان داده شده است.

گروه‌های رسیدگی ذرت:

با توجه به اینکه در نقاط مختلف جهان و از جمله در کشورمان اقلیم‌های متنوعی مانند سرد، معتدل و گرم وجود دارد، بنابراین طبیعی است که نمی‌توان هر رقمی در هر منطقه‌ای کشت نمود. به عبارت دیگر در مناطق سرد و معتدل کشور نمی‌توان اقدام به کشت ارقامی که در مناطق گرمسیری کشت می‌گردد استفاده نمود. دلیل آن بسیار روشن است، زیرا در مناطق سردسیری طول سال زراعی یا فصل مناسب رشد و نمو نسبت به مناطق گرمسیری کوتاه‌تر است، بنابراین بایستی از ارقام زودرس‌تر جهت کشت در مناطق سرد استفاده نمود. بر این اساس ارقام ذرت را در گروه‌های دیررس تا بسیار زودرس تقسیم‌بندی نموده‌اند. در جدول (1) طول دوره رویش گروه‌های ذرت بیان شده است.

قابل ذکر است که طول دوره رویشی تا رسیدن که در جدول 1 بیان شده است بر اساس تولید محصول دانه است. به منظور برداشت ذرت علوفه‌ای که معمولا در مرحله خمیری‌شدن دانه صورت می‌گیرد تقریبا طول دوره رسیدن حدود $\frac{2}{3}$ مدت در نظر گرفته شده برای دانه است. به عنوان مثال در خصوص گروه زودرس مدت زمان رسیدن تا مرحله خمیری‌شدن دانه جهت برداشت علوفه‌ای بین 57 تا 67 روز خواهد بود.

تناوب زراعی در ذرت:

یکی از روش‌های مهم حفاظت از منابع در سیستم‌های کشاورزی، تناوب زراعی است که علاوه بر حفظ مواد آلی خاک، کنترل علف‌های هرز، آفات، بیماری‌ها، ساختمان خاک را بهبود بخشیده و سبب افزایش میزان تثبیت نیتروژن خواهد شد، به عنوان مثال در بسیاری از تناوب‌ها، سویا جهت تأمین نیتروژن در تناوب با ذرت قرار می‌گیرد. باید توجه داشت، هیچ تناوبی را نمی‌توان منحصرا برای کلیه شرایط زراعی توصیه نمود، تناوب باید انعطاف لازم را داشته باشد.

عملکرد ذرت بعد از گیاهان خانواده بقولات مانند شبدر، یونجه و سویا و همچنین پس از چغندرقند و سیب زمینی عملکرد رضایت بخشی دارد. کاشت ذرت بعد از غلات درکشت تابستانه نیز امکان‌پذیر است و در صورت تقویت زمین با کود دامی عملکرد قابل قبولی دارد. به عنوان مثال گیاهان زیر در دوره تناوب 4 ساله قرار گرفته‌اند. گندم- آیش- سویا- ذرت

کاشت ذرت

انتخاب بذر:

با توجه به نقش و اهمیت بذر در عملکرد و کیفیت محصول به ویژه در ذرت که ارقام هیبرید مورد کاشت قرار می‌گیرند، بایستی بذرها را از مراکز معتبر با شناسنامه یا همان برچسب گواهی شده خریداری نمود. نوع بذر یا رقم انتخابی بایستی با زمان کاشت، شرایط منطقه و هدف از تولید مطابقت داشته باشد.

درجه خلوص و درصد جوانه‌زنی بذرهای هیبریدی که برای کشت ذرت مورد استفاده قرار می‌گیرند باید به ترتیب حداقل 98 و 90 درصد باشد.

تراکم بوته:

انتخاب تراکم مناسب با توجه به شرایط اقلیمی هر منطقه و رقم موردنظر، یکی از عوامل مهم برای تولید زراعت ذرت است. دستیابی به توان ذاتی گیاه، با تأمین رطوبت و تنظیم تراکم و آرایش گیاهی مناسب در واحد سطح امکان‌پذیر است. در مزارعی که تراکم بوته کافی نیست، خسارت نه تنها ناشی از کاهش تعداد بوته‌ها، بلکه در اثر توزیع غیر کینواخت بوته‌ها نیز ایجاد می‌شود.

بین تراکم بوته و عملکرد ذرت رابطه مستقیمی وجود دارد. افزایش تعداد بوته در یک مساحت مشخص موجب می‌شود که حجم خاک کمتری در اختیار هر یک از گیاهان قرار گیرد. این کاهش حجم، بیان‌کننده کاهش میزان آب و موادغذایی است که در اختیار گیاه قرار می‌گیرد. همچنین افزایش تراکم موجب کاهش عبور نور به بخش پایین می‌گردد. در نتیجه رقابت بین بوته‌ها جهت دریافت نور، باعث می‌شود که برگ‌های پایینی، سریع‌تر به پیری رسیده و ریزش نمایند. تراکم بوته باید بر اساس گروه رسیدن هیبرید و تاریخ کاشت توصیه شده در هر منطقه تعیین شود.

فاصله ردیف در ذرت معمولاً 70 تا 75 سانتی‌متر و فاصله روی ردیف 15، 20 و 25 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند (شکل 15). محققان نشان داده‌اند که با تغییر فاصله ردیف‌ها پایین‌تر از 75 سانتی‌متر عملکرد علوفه بیشتر می‌شود. با این وجود ارقام هیبرید در تراکم‌های یکسان عملکرد متفاوت دارند و برای هر رقم هیبرید بایستی به تراکم توصیه شده آن در برچسب روی کیسه بذر توجه نمود.

عمق کاشت:

سرعت و یکنواختی جوانه‌زدن نه تنها به درجه حرارت خاک، بلکه به عمق کاشت نیز بستگی دارد. عمق مناسب کاشت بسته به نوع خاک بین 3 تا 7 سانتی‌متر است. در شرایط مناسب درجه حرارت و رطوبت خاک، عمق کاشت 4 تا 5 سانتی‌متر، بهترین خواهد بود. در کشت‌های زود هنگام، بخصوص اگر خاک سرد باشد، عمق کاشت 2/5 تا 4 سانتی‌متر مناسب است. در مواقعی که خاک یا کشت با تأخیر انجام می‌شود، بذر در عمق 6/5 تا 7/5 سانتی‌متر کشت می‌شود تا رطوبت لازم را جذب نماید.

تاریخ کاشت:

با توجه به اینکه ذرت گیاه گرما دوست است، هنگامی که درجه حرارت خاک در سه روز متوالی به 12- 10 درجه سلسیوس رسید می‌توان اقدام به کشت نمود؛ کشت بهاره یا کشت اول. کشت تابستانه ذرت (به عنوان کشت دوم) بعد از برداشت جو یا گندم انجام می‌شود. بنابراین تاریخ کاشت باید براساس رقم مورد کشت، نوع اقلیم و زمان مناسب کشت محصول بعدی (پاییزه) تعیین گردد).

روش‌های کاشت ذرت

کاشت ذرت به‌صورت مکانیزه و با بذرکار پنوماتیک ذرت انجام می‌شود. اما با توجه به شرایط منطقه رشد روش‌های زیر نیز در کشت ذرت انجام می‌شود.

1- کاشت ذرت به صورت جوی و پشته:

در این روش بذرهای ذرت روی پشته کاشته می‌شوند و شیارزن نیز با ایجاد شیار مناسب به عمق 25 سانتی‌متر شرایط را برای آبیاری فراهم می‌کند.

2- روش کاشت در بقایا:

در این روش با استفاده از بذرکارهای مناسب بذر ذرت به‌صورت ردیفی با فاصله ردیف 80 تا 90 سانتی‌متر و فاصله روی ردیف 15 تا 20 سانتی‌متر در تراکم‌های مختلف با توجه به هدف (علوفه‌ای و دانه) کاشته می‌شوند. بقایای گیاه قبلی سبب کاهش دما در خاک می‌شوند و به همین دلیل در این روش امکان سبزشدن یکنواخت مزرعه کاهش می‌یابد. در این روش خاک تقریباً دست نخورده باقی می‌ماند و فعالیت‌های بیولوژیک در لایه سطحی خاک نسبت به روش شماره 1 افزایش می‌یابد. (شکل 17)

3- کاشت نشایی:

در این روش کاشت پس از آماده‌سازی زمین و تسطیح آن به منظور سادگی در آبیاری و استقرار بوته ذرت از نوار تیپ برای آبیاری استفاده می‌نمایند. نشاها با استفاده از نشاکار کاشته می‌شوند و بلافاصله اقدام به آبیاری با نوار تیپ می‌نمایند. (شکل 18)

4- کاشت در کف جوی:

در این روش کاشت به منظور فرار از شوری به ویژه در اوایل فصل رشد بذرها در کف جوی کاشته می‌شوند و پس از استقرار (5- 4 برگه‌شدن) و رسیدن ارتفاع بوته‌ها به 30- 25 سانتی‌متر با دستگاه کولتیواتور پشته‌ها تخریب می‌شوند و به جای آنها جوی ایجاد می‌گردد. در برخی از مناطق ذرت تا زمان برداشت در کف جوی باقی می‌ماند. (شکل 19)

5- کاشت دو یا چند ردیف روی پشته:

در این روش عرض پشته‌ها را 1/5 متر در نظر می‌گیرند و دو ردیف ذرت با فاصله 70 سانتی‌متر کاشته می‌شوند. در این روش رقابت ذرت با علف‌های هرز بیشتر است و امکان استفاده از نور نیز نسبت به روش‌های با فاصله ردیف بالای 70 افزایش می‌یابد. برخی از کشاورزان با توجه به امکانات و بنیه مالی خود روی هر پشته و بین دو ردیف نوار تیپ پهن می‌نمایند و آبیاری به صورت نواری انجام می‌شود و جوی‌های ایجادشده در مواقع وجود آب کافی مورد استفاده قرار می‌گیرند (شکل 20)

6- کاشت روی زمین مسطح:

در این روش بعد از عملیات آماده‌سازی زمین (هیرم‌کاری) و تسطیح خاک، خیش‌های بذرکار را جدا می‌کنند و ردیف‌های با فاصله 70 تا 75 سانتی‌متر کاشته می‌شوند سپس نوارهای تیپ روی سطح مسطح پهن می‌شوند و اقدام به آبیاری می‌نمایند. (شکل 21)

کشت مخلوط ذرت:

در زراعت‌های نوین، ذرت به‌صورت مخلوط با گیاهان لگومینوز در مناطقی که امکان تأمین آب وجود دارد متداول است. در این شرایط بین ردیف‌های ذرت گیاهانی مانند یونجه، شبدر و ماشک گل خوشه‌ای کشت می‌شود. در این موارد فاصله بین ردیف‌های ذرت، 100 تا 150 سانتی‌متر تعیین می‌گردد. بعد از برداشت ذرت، گیاه دیگر علوفه کافی تولید می‌کند. در برخی از مناطق نیز زمین را به نوارهای با عرض‌های مختلف تقسیم می‌کنند و در هر نوار گیاه خاصی را کشت می‌کنند که ویژگی‌های گیاهان مانند ارتفاع آنها را بایستی در نظر گرفت و در سال‌های بعد جای نوارها عوض می‌شود. (شکل‌های 22 و 23)

فرسایش خاک برای کشاورزان مشکل عمده‌ای محسوب می‌شود و تلفات خاک سبب کاهش عملکرد گیاهان زراعی می‌گردد. کشت مخلوط نواری باعث می‌شود که خاک فرسایش نشود و عملکرد علوفه بالاتری تولید شود. در کشت مخلوط ذرت با گیاهان مختلف تنوع زیستی افزایش می‌یابد و آفات و بیماری‌ها نیز کنترل می‌گردد. مدیریت این مزارع نسبت به تک کشتی ذرت پیچیده‌تر است و نیاز به مهارت دارد.

کاشت با بذرکار پنوماتیک ذرت:

پس از انجام عملیات آماده‌سازی زمین با در نظرگرفتن درجه حرارت محیط و بخصوص هنگامی که درجه حرارت خاک تا عمق 5 سانتی‌متری به 8 تا 10 درجه سلسیوس برسد نسبت به کشت ذرت با دستگاه بذر کار اقدام می‌نمایند (شکل 24). مقدار بذر در هکتار بسته به نوع بذر، سیستم کاشت و هدف از مصرف گیاه مانند تهیه علوفه سبز تازه برای دام، تهیه علوفه سیلویی برای فصل زمستان یا تولید دانه متفاوت است. تعداد بوته در هکتار از 50 هزار بوته تا 100 هزار بوته در هکتار متفاوت است. با توجه به هدف از تولید 5 تا 10 بوته در مترمربع در نظر می‌گیرند. در روش‌های خطی عملیات کاشت بذر با دستگاه پنوماتیک انجام می‌شود و مقدار بذر 15 تا 20 کیلوگرم در هکتار است. در عمل کشاورزان به منظور اطمینان از سبزشدن مزرعه و جلوگیری از واکاری مقدار بذر با توجه به شرایط مزرعه 30 تا 50 کیلوگرم در هکتار در نظر می‌گیرند. ارقام مختلف واکنش‌های متفاوتی به تراکم نشان می‌دهند. ارقام هیبرید جدید نسبت به هیبریدهای قدیمی تراکم‌های تا 90000 بوته در هکتار را تحمل می‌نمایند و در این تراکم عملکرد بیشتری نسبت به سایر تراکم‌ها دارند. معمولاً فاصله ردیف‌ها را 70 تا 90 سانتی‌متر با توجه به روش کاشت در نظر می‌گیرند. در روش کاشت بذر در بقایا فاصله بین ردیف‌ها را 90 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند. امروزه با توجه به کارنده‌های جدید فاصله ردیف‌ها را تا 60 سانتی‌متر نیز کاهش داده‌اند و در این فاصله ردیف عملکرد علوفه بالایی به دست آمده است. کشاورزان روش‌های مختلفی برای کاشت بذر ذرت با دستگاه پنوماتیک به کار می‌گیرند که در زیر به برخی از آنها جهت کاهش مصرف آب و علف‌کش‌ها اشاره می‌شود.

1- در برخی از موارد در زمان کاشت بذر فاروئرهای بذرکار را از دستگاه جدا می‌نمایند و کاشت بذر بدون ایجاد جوی و پشته انجام می‌شود و پس از سبزشدن بذر و استقرار گیاه (ارتفاع 25 تا 30 سانتی‌متر ) ضمن ایجاد جوی پشته عمل کوددهی و کنترل علف‌های هرز نیز انجام می‌شود. مزرعه تا رسیدن به ارتفاع 25 تا 30 سانتی‌متر آبیاری نمی‌شود و از رطوبت زمان کاشت استفاده می‌کند.

2- در موارد دیگر نیز کارشناسان با جداکردن فاروئرها به‌صورت یک درمیان فاصله ردیف‌ها را به 1/5 متر افزایش می‌دهند (روی پشته دو ردیف با فاصله 75 سانتی‌متر قرار دارد) و در زمان آبیاری با ایجاد پته‌بندی و افزایش 20 درصدی زمان آبیاری سبب افزایش سطح زیر کشت و صرفه‌جویی در مصرف آب در هکتار می‌شوند.

3- برخی از زارعین نیز بعد از ایجاد جوی و پشته، جوی‌ها را به‌صورت متناوب می‌بندند و هر ردیف فقط از یک سمت آبیاری می‌شود. این روش سبب شده است که سطح زیر کاشت دو برابر شود و از مصرف آب در هکتار صرفه‌جویی می‌شود.

سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته‌ها

سله به قشر غیرقابل نفوذی که بعد از آبیاری یا بارندگی به وجود می‌آید گفته می‌شود. وجود سله سبب جلوگیری از تهویه خاک، خفه‌شدن ریشه و کاهش رشد بوته‌های ذرت می‌شود. مشکلات اساسی سله شامل ایجاد شکاف در سطح مزرعه، تبخیر رطوبت خاک از شکاف‌ها، جلوگیری از نفوذ آب به درون خاک به خاطر ایجاد قشر نفوذناپذیر در سطح خاک و جلوگیری از تهویه خاک می‌باشد. روش‌های پیشگیری از سله شامل اضافه‌کردن مواد آلی، استفاده از روش آبیاری نشتی به جای آبیاری غرقابی، کوتاه‌کردن دور آبیاری و ایجاد پوشش در سطح خاک (مالچ) می‌باشد. در زراعت ذرت برای سله‌شکنی از دستگاه‌های کولتیواتور، پنجه غازی، چیزل و چنگک‌های گردان استفاده می‌شود. ضمن عمل سله‌شکنی با دستگاه کولتیواتور عمل خاک‌دهی پای بوته‌ها نیز انجام می‌شود (شکل 25)

آبیاری

تأمین آب کافی به ویژه در مراحل استقرار، گل‌دهی و دانه‌بندی ذرت، در افزایش عملکرد آن بسیار مؤثر است، نیاز آبی ذرت نسبت به مرحله رشد و نمو متفاوت بوده و در زمان گرده افشانی و ظهور کاکل‌ها به حداکثر خود می‌رسد. ذرت در پنج مرحله رشد به کمبود رطوبت بسیار حساس است که عبارت‌اند از:

1- مرحله 4 برگی
2- مرحله 8 تا 9 برگی (در مرحله رسیدن ارتفاع گیاه به حد زانو)
3- یک هفته قبل از تلقیح
4- زمان تلقیح به مدت یک هفته
5- مرحله خمیری‌شدن دانه

آب اضافی یا غرقابی مزرعه ذرت بسته به مرحله رشد و نمو گیاه ممکن است صدمات جدی به محصول وارد نماید. این خسارت در ذرت دانه‌ای به مراتب بیشتر از ذرت علوفه‌ای است. مراحل حساس گیاه ذرت به غرقابی عبارت‌اند از:

1- مرحله 2 تا 4 برگی (مرحله 1 در شکل 26)
2- مرحله گرده افشانی (مرحله 4 در شکل 26)

به طور کلی دور آبیاری و تعداد دفعات آن بستگی به شدت درجه حرارت هوا، نوع خاک، رطوبت خاک، نوع رقم و میزان بارندگی متغیر بوده و فاصله آبیاری 7 تا 12 روز و تعداد دفعات 10 تا 16 نوبت است.

کمبود آب در خاک سبب کاهش رشد ذرت می‌شود. برگ‌های بوته ذرت دارای سلول‌های حبابی می‌باشند که در شرایط کمبود آب این سلول‌ها آب خود را از دست می‌دهند و برگ‌ها دور رگبرگ اصلی می‌افتند تا از این طریق با کمبود آب در خاک مقابله نماید (شکل 27). کمبود رطوبت به ذرت آسیب جدی وارد می‌کند و سبب کاهش عملکرد در هکتار می‌گردد.

تغذیه و نیاز کودی ذرت:

میزان کود شیمیایی موردنیاز ذرت با توجه به شرایط اقلیمی، آب قابل دسترس، بافت خاک، موادغذایی موجود در خاک، مرحله رشدی گیاه و نوع ذرت مورد کشت متغیر می‌باشد. ذرت از جمله گیاهانی است که نیاز بالایی به نیتروژن و پتاسیم دارد.

مقدار مصرف کود در ذرت علوفه‌ای:

بهترین روش برای تعیین نوع و میزان کودهای مناسب مزارع ذرت سیلویی، آزمون خاک است. آزمون خاکی باید پیش از کاشت انجام و با در نظرگرفتن عملکرد نهایی، کود موردنیاز تعیین و تأمین گردد. به عنوان مثال ذرت علوفه‌ای (سیلویی) با عملکرد ماده خشک 25 تن در هکتار، تقریباً 300 تا 320 کیلوگرم در هکتار نیتروژن، 250 تا 270 کیلوگرم در هکتار پتاسیم و 70 تا 80 کیلوگرم در هکتار فسفر را از خاک برداشت می‌نماید. به عنوان یک قاعده کلی معمولاً 80 درصد این مقدار از محل کودها تأمین می‌شود. حداکثر جذب عناصر توسط بوته ذرت از زمانی است که بوته به ارتفاع 45 سانتی‌متری رسیده باشد.

مقدار نیتروژن موردنیاز گیاه ذرت بر اساس میزان مواد آلی خاک و میزان عناصر فسفر و پتاس موردنیاز ذرت بر اساس فسفر و پتاسیم قابل جذب در خاک در جدول 3 نشان داده شده است.

جهت تأمین عناصر غذایی موردنیاز ذرت علوفه‌ای، بهترین روش افزودن در چهار مرحله و کنترل آن عناصر غذایی از طریق تجزیه بافت گیاهی است.

مراحل زمان مصرف کودهای شیمیایی در ذرت علوفه‌ای

1- تمام کود پتاس و فسفر قبل از کاشت به زمین داده می‌شود.
2- قبل از کاشت: یک سوم کود نیتروژن به‌صورت پخش قبل از آخرین دیسک.
3- یک سوم کود سرک نیتروژن در سن زانو (بوته در ارتفاع 45 سانتی‌متری باشد)
4- یک سوم باقیمانده کود نیتروژن سرک در مرحله ظهور گل تاجی $({V_{12}})$ به عنوان افزایش نهایی نیتروژن،کاربرد از روش نظام کود- آبیاری انجام می‌شود. اگر توزیع کود در این مرحله به شکل کود- آبیاری امکان نداشته باشد نیاز کودی این مرحله در طی مراحل 1 تا 3 توزیع می‌گردد.

نیتروژن (N):

کود نیتروژن در سه نوبت یک سوم در زمان کاشت، یک سوم در زمان 45 سانتی‌متر ارتفاع بوته و یک سوم قبل از ظهور گل آذین نر به‌صورت مصرف در آب آبیاری به کار می‌رود.

تأخیر در توزیع کود نیتروژنی تا مرحله 10 تا 12 برگی موجب کاهش عملکرد ماده خشک گیاه می‌گردد.

از نشانه‌های کمبود نیتروژن می‌توان به زردی و کم رنگ‌شدن اندام‌های سبز در گیاهان جوان اشاره نمود. زردشدن رنگ برگ به‌صورت V شکل است که این حالت در ادامه کمبود، منجر به سوختگی نوک برگ‌ها می‌شود. عوارض ناشی از کمبود نیتروژن با عواملی مانند حالت غرقابی خاک، شنی‌بودن خاک، پایین‌بودن مواد آلی خاک و آبشویی موادغذایی خاک توسط باران، افزایش می‌یابد (شکل 29).

حدود 37 درصد کل نیتروژن جذب شده بعد از مرحله ظهور تاسل (گل نر) جذب می‌شود. ذرت در مرحله رشد کند توانایی بالایی در جذب نیتروژن ندارد و با افزایش درجه حرارت و طویل‌شدن ساقه نیاز به جذب نیتروژن افزایش می‌یابد (یک ماه پس از سبزشدن) و توانمندی آن نیز در جذب نیتروژن بالا می‌رود. بنابراین دادن کودهای نیتروژنی به همراه آبیاری در این مرحله ضروری است. در ذرت علوفه‌ای افزودن کودهای آلی مانند اسید هیومیک در این مرحله از رشد، سبب تحریک رشد رویشی و افزایش عملکرد زیست توده در هکتار می‌گردد.

فسفر (P):

مرحله بحرانی تغذیه ذرت با فسفر از زمان ظهور هفتمین برگ تا ظهور گل تاجی می‌باشد. میزان فسفر موردنیاز ذرت، بستگی به مقدار فسفر قابل جذب در خاک توسط گیاه دارد.

کمبود فسفر در ذرت معمولاً منجر به کاهش رشد و کوتولگی گیاه می‌گردد و اگر کمبود فسفر شدید باشد، باعث به وجودآمدن عوارضی مانند ارغوانی‌شدن سریع برگ‌ها در طی فصل رشد و همچنین قهوه‌ای‌شدن قسمت نوک برگ‌ها می‌شود (شکل 30). در ضمن بلال‌های آنها نیز بدشکل و بی‌قواره و ردیف‌های دانه در قسمت نوک بلال نامنظم می‌شود. عوارض ناشی از کمبود فسفر بیشتر به وسیله سرما، کمبود رطوبت، نامناسب‌بودن شرایط برای تبدیل فسفر به‌صورت قابل جذب و متراکم‌شدن خاک، شدت می‌یابد و باعث صدمه به ریشه‌ها می‌شود.

پتاسیم (K):

مقدار پتاسی که گیاه جذب می‌کند کمی پایین‌تر از نیتروژن است. ولی پتاس در ساختمان ترکیبات مواد آلی شرکت نمی‌کند. وجود یون‌های پتاس به اندازه کافی در گیاه موجب می‌گردد که محیط‌های فیزیکی و شیمیایی موردنیاز مراحل متابولیکی مخصوصاً سنتز پروتئین‌ها، گلوسیدها و لیپیدها فراهم گردد. تأمین پتاسیم به میزان کافی حساسیت ذرت را نسبت به خوابیدگی بی اثر می‌کند و باعث جذب مقادیر کافی نیتروژن می‌گردد. پتاس باعث افزایش مقاومت ذرت به خوابیدگی، کم آبی و بیماری‌ها می‌گردد.

از علائم اولیه کمبود پتاس می‌توان به زردی و حالت پژمردگی حاشیه برگ‌ها اشاره نمود. این علائم معمولا از برگ‌های پایین بوته شروع شده، سپس به سمت برگ‌های بالاتر ادامه پیدا می‌کند و در اثر کمبود پتاس، گیاه اغلب دیررس شده و دوره رشد آن طولانی‌تر می‌گردد. در ضمن اغلب بلال‌ها کوچک مانده، دانه‌های آنها ریز و در نوک گیاه تعداد محدودی دانه تشکیل می‌گردد. کمبود پتاس در خاک‌های ماسه‌ای شنی و خاک‌های مرطوب متراکم تشدید می‌شود (شکل 31).

روی (Zn):

ذرت از جمله گیاهان زراعی حساس به کمبود روی است. حد بحرانی آن بسته به شرایط مختلف بین 0/8 تا 2 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن خاک متغیر می‌باشد. در خاک‌هایی که مقدار روی کمتر از حد بحرانی باشد مصرف 40 تا 80 کیلوگرم در هکتار سولفات روی، هم زمان با کاشت و دو سال یک بار به‌صورت نواری در خاک توصیه می‌گردد. به خاطر اینکه روی درگاه تحرک کمی دارد، علائم کمبود ابتدا در برگ‌ها و اندام‌های جوان ظاهر می‌گردد (شکل 32). این علائم در اندام‌های مختلف ذرت متفاوت است. در برگ‌ها این علائم از انتها و نوک برگ شروع و به شکل نوارهای روشن بین رگبرگی به طرف لبه‌های برگ گسترش می‌یابد، اما حاشیه برگ‌ها، فواصل بین رگبرگی و نوک برگ‌ها سبز باقی می‌ماند. به علت کم‌شدن فاصله میان گره‌ها، گیاه کوتاه می‌ماند.کمبود روی می‌تواند موجب کچلی بلال و پرنشدن انتهای آن گردد.

آهن (Fe):

حد بحرانی آهن در خاک به‌طور میانگین 5 تا 8 میلی‌گرم در کیلوگرم است. برای رفع کمبود آهن می‌توان از طریق محلول‌پاشی سولفات آهن با غلظت 10 در هزار در مرحله 6 تا 7 برگی تا سه نوبت به فاصله 10 تا 15 روز یک بار استفاده کرد. کاربرد سکوسترین آهن به‌صورت خاکی و یا همراه با آب آبیاری در جهت رفع کمبود آهن مفید است. در ذرت علائم کمبود آهن به‌صورت راه‌راه‌شدن برگ آشکار شده (شکل 33) که رگبرگ‌ها سبز و فواصل بین آنها زردرنگ است. کمبود آهن در خاک‌های آهکی مناطق خشک شایع‌تر است. برای رفع کمبود آهن می‌توان از کودهای آهن مناسب، از مرحله 6 تا 8 برگی ذرت به بعد تا 3 نوبت به فاصله 10 تا 15 روز یک بار استفاده کرد.

علف‌های هرز ذرت:

بیشترین خسارت علف هرز به مزرعه ذرت در مرحله 2 تا 6 برگی اتفاق می‌افتد. در این مرحله ذرت به علف هرز بسیار حساس است و اقدامات لازم برای کنترل آن باید صورت گیرد.

کنترل علف‌های هرز

کنترل علف‌های هرز قبل از کاشت:

برای کنترل علف‌های هرز ذرت، از سم‌پاش پشت تراکتوری بوم‌دار به دو صورت پیش از کاشت (خاکی) و پس از کاشت استفاده می‌گردد. در سم‌پاشی پیش کاشت پس از بازدیدهای اولیه و رفع عیب و کالیبره‌شدن سم‌پاش، عملیات سم‌پاشی را به‌صورت سراسرپاشی انجام می‌دهند. بلافاصله بعد از سم‌پاشی با دیسک‌زدن سم با خاک مخلوط می‌شود.

کنترل علف‌های هرز پس از کاشت

پایش علف‌های هرز:

ذرت دارای دو دوره رشدی است:

1- دوره رشد کند ذرت

که تا 1 ماه بعد از سبزشدن ادامه دارد و در این مرحله بسیار حساس به حضور علف‌های هرز است. در این دوره قدرت رقابت علف‌های هرز بیشتر از ذرت می‌باشد به همین دلیل این دوره را دوره بحرانی کنترل علف‌های هرز می‌نامند.

2- دوره رشد سریع ذرت

که با افزایش درجه حرارت سرعت رشد ذرت نیز افزایش می‌یابد و سایه‌اندازی بر علف‌های هرز افزایش می‌یابد. در روش مکانیکی کنترل علف‌های هرز ضمن انجام عملیات کنترل علف‌های هرز کوددهی و خاک‌دادن پای بوته‌ها نیز انجام می‌شود. بنابراین ضروری به نظر می‌رسد که در ماه اول رشد ذرت به‌طور مرتب مزرعه مورد بررسی و پایش قرار گیرد (شکل 35)

روش کنترل علف‌های هرز مزرعه ذرت علوفه‌ای

امروزه به منظور کنترل علف‌های هرز از روش کنترل تلفیقی (مکانیکی- شیمیایی) استفاده می‌شود. در این روش علف‌های هرز بین ردیف‌ها، توسط کولتیواتور و برای علف‌های هرز روی ردیف (پشته)، به‌صورت شیمیایی کنترل می‌شوند. بر اساس مطالعات انجام شده کنترل پس رویشی باید پیش از رسیدن علف هرز به ارتفاع 11 تا 13 سانتی‌متر انجام شود. این توصیه در مزارع با آلودگی پایین تا متوسط، ممکن است خطر کاهش عملکرد هم به دنبال داشته باشد و در مزارع با آلودگی بالا کاهش عملکرد معنی داری ایجاد خواهد کرد. عملیات کولتیواتورزنی برای کنترل علف‌های هرز در دو مرحله انجام می‌شود:

1- مرحله اول زمانی است که ارتفاع بوته‌های ذرت به 15 تا 20 سانتی‌متر برسد و حدود 30 روز از عمر گیاه گذشته است (شکل 36)

2- مرحله دوم وقتی است که ذرت به ارتفاع 30 تا 45 سانتی‌متری رسیده باشد.

در زراعت‌هایی که بذر ذرت روی خطوط کشت شده است برای کنترل علف‌های هرز از ماشین‌های مخصوص وجین استفاده می‌شود که علاوه بر وجین موجب شکستن سله و خاک‌دهی پای بوته‌ها می‌گردد.

آفات مهم ذرت:

آفات زیادی وجود دارند، که در مراحل گوناگونی از رشد گیاه ذرت به محصول خسارت وارد می‌کنند و سبب کاهش کمیت و کیفیت محصول ذرت علوفه‌ای می‌شوند. در ادامه به برخی از آفات مهم ذرت در ایران اشاره شده است.

شب پره زمستانی (کرم طوقه بر):

این آفت در بیشتر مناطق ایران که ذرت کاشته می‌شود وجود دارد. لاروهای این پروانه از پارانشیم برگ تغذیه کرده و در محل طوقه سبب قطع ساقه و آوندها می‌گردند که در نتیجه بوته‌های قطع‌شده به زمین می‌افتند. شکل 37)

کنترل زراعی:

شامل کنترل علف‌های هرز مزرعه به مدت چند هفته قبل از کشت به منظور جلوگیری از تخم‌ریزی حشرات بالغ یا حذف منابع غذایی لاروهای این آفت، شخم و یخ آب زمستانه، استفاده از کولتیواتور و برهم‌زدن بستر زیست لاروها در کاهش آفت مؤثر می‌باشد.

کنترل شیمیایی:

برای کنترل کرم طوقه‌بر با استفاده از سموم توصیه‌شده توسط کارشناسان قبل یا بعد از کاشت و یا پیش از جوانه‌زدن باید سم‌پاشی صورت گیرد. همچنین طعمه‌پاشی با سموم توصیه شده توسط کارشناسان هنگام تفریخ تخم‌ها در کاهش لاروها مؤثر است.

ساقه‌خوار اروپایی ذرت:

این حشره در حال حاضر مهم‌ترین آفت ذرت در مناطق ذرت کاری شمال و شمال غرب کشور است. لارو این حشره پس از خارج‌شدن از تخم و مختصری تغذیه از سطح برگ، ساقه را سوراخ نموده و سپس ایجاد کانال می‌نماید که سبب کاهش استحکام ساقه می‌شود. این لارو علاوه‌بر ساقه از بلال نیز تغذیه می‌کند. (شکل 38)

روش‌های کنترل زراعی:

برداشت سریع مزارع گندم آلوده به آفت در جوار مزارع ذرت، برداشت به موقع و سریع مزارع ذرت، کف بر نمودن ذرت، استفاده از ساقه‌خردکن پس از برداشت ذرت، چرانیدن بقایای مزرعه پس از برداشت، حذف بقایا و کاه و کلش ذرت پس از برداشت، شخم عمیق مزرعه پس از برداشت ذرت و حذف علف‌های هرز میزبان آفت در حاشیه مزارع از جمله این اقدامات است.

روش‌های کنترل شیمیایی:

با توجه به رفتار حشره و چگونگی خسارت کرم ساقه‌خوار، کنترل شیمیایی با این آفت مشکل است. لاروهای آفت پس از تفریخ از تخم پس از مدت کوتاهی وارد ساقه ذرت می‌شوند. بنابراین، چنانچه جمعیت آفت در حد خسارت اقتصادی باشد (مشاهده یک دسته تخم روی 10 تا 12 درصد از بوته‌های ذرت و یا وجود 1 تا 1/5 لارو در هر بوته) می‌توان با استفاده از سموم توصیه‌شده اقدام به کنترل نمود.

کرم غوزه یا کرم بلال:

این آفت میزبان‌های متعددی دارد ولی بیش از همه ذرت، پنبه و گوجه فرنگی را مورد حمله قرار می‌دهد. خسارت این آفت در سال‌های اخیر روی ذرت رو به فزونی گذاشته و در بیشتر مناطق ذرت کاری جزء آفات اقتصادی به حساب می‌آید. در مراحل اولیه رشد گیاه ذرت سوراخ‌های تقریباً گرد روی برگ‌های جوان ایجاد و در مراحل بعدی از گل آذین نر، نوک بلال و دانه‌ها تغذیه می‌کنند. (شکل 39)

کنترل زراعی:

شخم عمیق پاییزه و یخ آب زمستانه باعث کاهش جمعیت آفت در سال بعد می‌گردد.

کنترل شیمیایی:

زمان کنترل با این روش هنگامی است که بیشتر تخم‌ها تفریخ شده و لاروها وارد میوه نشده باشند.

پروانه ساقه‌خوار ذرت:

این آفت در سال‌های اخیر اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده و در استان‌های گیلان و مازندران روی ذرت خسارت شدیدی دارد. خسارت زیاد این آفت از مناطق دشت مغان نیز گزارش شده است. لاروها در مراحل اولیه رشد خود از برگ‌های وسط بوته تغذیه می‌نمایند (شکل 40). در مراحل بعدی، لاروها مخصوصا از محل اتصال بلال به ساقه وارد چوب بلال می‌شوند. بوته آلوده در اثر وزش باد و با کوچک‌ترین تکان دچار خوابیدگی خواهد شد.

پایش آفات ذرت علوفه‌ای

رصدکردن آفات در مراحل مختلف رشد ذرت پایش گفته می‌شود. هدف از پایش آفات تشخیص زمان کنترل آفات در مزرعه ذرت است. مثلاً با توجه به شکل (41)، کنترل کرم غوزه‌خوار بایستی در مرحله 8 تا 10 برگی صورت گیرد تا لارو نتواند خود را به ساقه و بلال برساند.

کنترل زراعی و شیمیایی:

زدن شخم‌های عمیق و کنترل علف‌های هرز و بقایای ذرت از روش‌های مهم زراعی است.

بیماری‌های ذرت:

روش‌های مهم زراعی کنترل بیماری‌های ذرت به‌طور مختصر در شکل زیر آورده شده است.

پوسیدگی ساقه:

پوسیدگی ساقه یکی از بیماری‌های مخرب جهانی ذرت است. به وسیله گروهی از قارچ‌ها و باکتری به وجود می‌آید و به ساقه بزرگ حمله می‌کنند وضعیت مساعد برای پوسیدگی ساقه ذرت زمانی است که در شرایط تنش‌هایی مانند کمبود پتاسیم و سایر عناصر غذایی، خشکی و گرمای زودرس، ابری‌بودن هوا و ریزش‌های ناگهانی در پایان تابستان و بالابودن رطوبت نسبی هوا قرار دارد. نشانه‌های بیماری شامل تخریب ساقه و وجود حلقه‌های بی رنگ و صورتی در آن می‌باشد (شکل 42). در هیبریدهای حساس 10 تا 20 درصد کاهش محصول دیده می‌شود.

کنترل این بیماری به وسیله کشت دورگه‌های مقاوم در برابر بیماری، تناوب زراعی، تنظیم پتاسیم و ازت، رعایت اصول بهداشت بذر و مزرعه، کاهش تنش‌ها همچنین کنترل آفات و تراکم کشت امکان‌پذیر است.

پوسیدگی مغز خوشه:

پوسیدگی مغز خوشه ذرت یکی از بزرگ‌ترین مشکلات این گیاه در مناطقی است که دارای بارندگی‌های پاییزی در زمان برداشت محصول می‌باشند. نشانه‌های بیماری شامل مشاهده کپک‌های صورتی فوزاریومی و کپک‌های سبز مایل به تیره تریکودرما است. این کپک‌ها ممکن است دارای مواد سمی باشند (شکل 43). پرندگان و حشرات به خوشه و ساقه آسیب می‌رسانند و در همین حال است که بیماری پوسیدگی ساقه در آنجا مستقر می‌گردد. پوسیدگی‌ها در خوشه‌هایی که بالغ‌شده و به سمت پایین آویزان شده‌اند کمتر است. بازده کیفی و ارزش غذایی ممکن است کاهش یابد. برای مهار بیماری می‌توان از دورگه‌های مقاوم و زودرس استفاده نمود.

سیاهک معمولی ذرت:

عامل بیماری همه قسمت‌های گیاه را فرا می‌گیرد. گال‌ها با غشایی سفیدرنگ پوشیده می‌شوند. درون این گال‌ها یک توده سیاه از اسپورها در حال گردش هستند. گال‌ها می‌توانند به‌صورت جزئی روی ساقه‌ها و خوشه آشکار شوند (شکل 44). خشکی هوا و درجه حرارت 24 تا 35 درجه سلسیوس برای رشد عامل بیماری مناسب است. همچنین مصرف کود نیتروژن سبب توسعه عامل بیماری می‌شود. برخوردشن، بارش تگرگ، انجام عملیات زراعی و حشرات سر خرطومی نیز می‌توانند اثرات بیماری را افزایش دهند. برای کنترل بیماری پرهیز از آسیب‌های مکانیکی، کاشت هیبریدهای غیر حساس و استفاده بهینه از کودها می‌تواند اثرات بیمار را کاهش دهد.

کنترل بیماری‌های ذرت علوفه‌ای:

مهم‌ترین بیماری‌های ذرت از مراحل 12 برگی رشد رویشی تا مرحله ${R_{_4}}$ یا ${R_{_5}}$ رشد دانه ادامه دارد. بنابراین برای کنترل بیماری‌های ذرت بایستی قبل از مرحله 12 برگی اقدام به سم‌پاشی به ویژه با قارچ‌کش‌ها نمود (شکل 45). تنظیم مقدار کودهای شیمیایی و کنترل علف‌های هرز به عنوان میزبان حد واسط از بروز بیماری‌ها در مراحل بعدی رشد جلوگیری می‌نماید.