درسنامه آموزشی پرورش و تولید گیاهان علوفه‌ای کلاس دوازدهم امور زراعی

یکی از مهم‌ترین کارها و مهارت‌هایی که در هدف‌گذاری و رسیدن به آن نقش اساسی دارد، برنامه‌ریزی است.

به‌صورت کلی، برنامه‌ریزی زراعی موجب می‌شود در وقت، انرژی و هزینه‌ها صرفه‌جویی شود. همچنین از سردرگمی، رفتن به مسیرهای اشتباه که نتیجه آن می‌تواند ده‌ها، صدها و هزاران ساعت تلاش بیهوده و یا هزاران یا حتی میلیون‌ها تومان ضرر باشد، جلوگیری کند. شما در این پودمان مهارت‌های برآورد هزینه‌ها و سود و همچنین اصول علمی و فنی در تنظیم آیش‌بندی و تناوب زراعی را تجربه خواهید کرد.

برآورد هزینه و فایده

آیا می‌دانید که ...؟

- هیچ فایده‌ای بدون هزینه به دست نمی‌آید.
- رابطه هزینه و فایده بایستی به چه شکلی باشد که ادامه کار یا فعالیت قابل توجیه گردد؟
- در تولید محصولات زراعی و به‌طور کلی کشاورزی، هزینه صرفا مبالغ پرداختی نیست بلکه اثرات زیست محیطی فعالیت‌های کشاورزی را هم باید در نظر داشت.
- فایده با درآمد تفاوت دارد و یک فعال اقتصادی در بخش کشاورزی به دنبال کدام یک است؟

هزینه‌های تولید

انواع هزینه‌ها در فرایند تولید محصولات زراعی

هر آنچه در تولید محصولات زراعی از داشته‌های زارع یا منابع طبیعی مصرف می‌شود، هزینه تولید نامیده می‌شود. برخی از هزینه‌ها مانند عمر کشاورز، تخریب خاک و آب دارای ارزش بالایی می‌باشند، بنابراین توصیه می‌شود با کاربرد روش‌های به زارعی و رعایت اصول حفظ زیست محیطی و منابع طبیعی مانند جلوگیری از هدررفت آب و فرسایش خاک با استفاده از تجربه کشاورزان خبره هزینه‌های تولید محصولات زراعی را کاهش دهیم و به پایداری کشاورزی کمک نماییم.

1- هزینه‌های پایه یا اولیه در تولید محصولات زراعی:

زمین:

خاک یکی از عوامل مهم در بخش تولید گیاهان زراعی است و محاسبه هزینه اجاره آن در تولید محصولات لازم است.

عوامل تعیین‌کننده اجاره بهای زمین زراعی

1- وسعت یا مساحت زمین 2- همواری و شیب زمین 3- حاصلخیزی و درصد مواد آلی زمین 4- نوع بافت و عمق خاک 5- میزان شوری و اسیدیته خاک 6- ویژگی‌های اقلیمی 7- اقتصادی، اجتماعی و تکنولوژیکی منطقه 8- مدت اجاره (یک یا چندساله) 9- نوع منبع یا منشأ تأمین آب و مقدار آن 10- فاصله زمین تا روستا، جاده اصلی و شهر یا بازار مصرف، رسم و سنت بومی محلی و ...

بر اساس این عوامل اجاره بهای زمین بسیار متفاوت است. (نمودار 1) در کشور ما اجاره بهای زمین از یکصد هزار تومان تا بیش از یازده میلیون تومان در سال متغیر است.

آب:

یکی دیگر از عوامل اولیه و در نتیجه هزینه‌های پایه در تولید محصولات زراعی، آب است. آب افزون بر تعیین اجاره بهای زمین، نقش مؤثری در میزان تولید، کیفیت محصول و بهای تمام شده آن دارد.

در بیشتر مناطق جداکردن آب و زمین غیرممکن بوده بنابراین به‌صورت همراه با هم ارزش‌گذاری می‌شوند. در صورتی که بتوان این دو را جداگانه ارزش‌گذاری کرد قیمت آب بسیار بیشتر از زمین است. کشور ما از نظر زمین قابل کشت محدودیتی ندارد. اما از نظر آب، به دلیل قرارگرفتن در مناطق خشک و نیمه خشک، در محدودیت شدید است. بنابراین در قیمت‌گذاری و همچنین تعیین اجاره بها، آب نقش اساسی دارد (شکل 3). قیمت آب بر حسب عوامل مختلف تعیین می‌شود.

عوامل تعیین‌کننده اجاره بهای آب زراعی

1- نوع منبع (سطحی یا عمقی) 2- مدت جریان در منابع سطحی (فصلی یا دائمی) 3- عمق چاه در منابع عمقی 4- مقدار آب (دبی) بر حسب لیتر در ثانیه یا مترمکعب در ساعت 5- نظام حق آبه به ویژه دور آبیاری 6- کیفیت آب 7- نوع اجاره (سالانه، فصلی) 8- شرایط و ویژگی‌های منطقه (خشک و کم آب، مرطوب و پر آب، اقتصادی بودن کشاورزی و ...)

در سال 1397 اجاره سالانه آب در کشور بر حسب عوامل یاد شده در بالا از ساعتی کمتر از 30 هزار تومان تا بیش از 10 میلیون تومان در سال، متفاوت است.

2- هزینه‌های جاری در اجرای عملیات تولید محصولات زراعی

لازمه انجام مراحل مختلف زراعت هر محصولی نیازمند صرف هزینه‌های مختلف و متعدد است. هزینه‌های فرایند تولید محصولات زراعی شامل: آماده‌سازی زمین، کاشت، داشت و برداشت محصول است.

هزینه‌های آماده‌سازی زمین:

مهم‌ترین هزینه‌ها که ممکن است برخی از آنها در این مرحله صرف شوند عبارت‌اند از:

1- اجرای تسطیح اساسی
2- نمونه‌برداری از آب وخاک، آزمایش
3- آب و خاک، حق مشاوره برای تفسیر نتایج آزمایش‌ها
4- رفع عوارض، موانع و ناخالصی‌های زمین
5- اجرای زیرشکن و شکستن سختی خاک
6- احداث یا ترمیم شبکه آب‌رسانی به مزرعه
7- خرید، انتقال و توزیع کودهای دامی یا کاشت و برگرداندن کود سبز به خاک
8- تأمین و انجام آبیاری برای گاوروکردن زمین برای خاک‌ورزی 
9- شخم‌زدن یا عملیات مرکب خاک‌ورزی (شکل 4)
10- خرد و نرم‌کردن خاک
11- هموارکردن خاک
12- تأمین و مصرف علف‌کش‌های قبل از کاشت
13- تأمین و مصرف کودهای شیمیایی قبل یا هم زمان با کاشت
14- سایر هزینه‌های پیش‌بینی نشده.

هزینه‌های مرحله کاشت:

برخی از هزینه‌ها در این مرحله عبارت‌اند از:

1- مشاوره در امور بذر و عملیات کاشت
2- خرید، انتقال، نگهداری و آماده‌کردن بذر و نشا
3- اجاره ماشین‌های کاشت (مرکب یا مجزا)
4- فرم‌دهی زمین و آماده‌کردن مزرعه و انهار یا ماشین‌ها برای آبیاری
5- بیمه
6- سایر هزینه‌های پیش‌بینی نشده

هزینه‌های مرحله داشت:

هزینه‌های مرحله داشت عبارت‌اند از:

1- اجاره آب
2- ترمیم انهار یا تعمیر ماشین‌های آبیاری
3- خرید خدمات کارشناسی و مشاوره در مورد انواع سموم، کودهای سرک، عملیات اجرایی
4- خرید، انتقال، نگهداری و مصرف انواع کود و سم‌های توصیه‌شده
5- دستمزد نیروی انسانی
6- مزرعه (آبیاری، وجین، سله‌شکنی، واکاری، تنک، خاک‌دهی پای بوته، محلول‌پاشی ...)
7- اجاره انواع ماشین‌های داشت (سم‌پاش‌ها، کولتیواتورهای داشت مرکب یا مجزا...)
8- سایر هزینه‌های پیش‌بینی نشده

هزینه‌های مرحله برداشت:

مرحله برداشت همانند مرحله کاشت یک مرحله کوتاهی است. بر اساس ارزیابی بازار مصرف، مراحل و عملیات برداشت و نگهداشت محصول تعیین می‌شود.

انواع هزینه‌های مرحله برداشت تا فروش:

برخی از هزینه‌هایی که ممکن است کشاورزان برای برداشت محصول متحمل شوند عبارت‌اند از:

1- مشاوره‌های فنی و اقتصادی
2- خرید، حمل و نگهداری ملزومات مصرفی در بسته‌بندی، نگهداری و جابه‌جایی محصول (نخ، کیسه،...)
3- خرید خدمات نیروی انسانی و عملیات ماشینی در برداشت محصولات زراعی (کندن، درو، ...)
4- فرآوری مزرعه‌ای محصول (خشک‌کردن یا هوادهی، حذف برگ و طوقه، ...)
5- جمع‌آوری و انتقال مزرعه‌ای (خرمن‌کردن؛ ردیف‌کردن، ...)، بوجاری (جداکردن دانه از بقایا، جداکردن ناخالصی‌های دانه ...) و درجه‌بندی (Sorting) محصول
6- بسته‌بندی یا کیسه‌گیری ذخیره‌سازی و نگهداری
7- بازاریابی و فروش محصول اصلی و جانبی
8- حمل‌ونقل
9- ساماندهی بقایا و زمین برداشت شده
10- سایر و هزینه‌های پیش‌بینی نشده

محاسبه جمع هزینه‌ها:

روش ارائه‌شده در جدول‌های (1 تا 4) یک روش بسیار ساده و به عبارتی حساب سرانگشتی برای زارعین کم سواد است. شما بایستی دقیق‌تر از این روش عملی کنید. در حالی که نیازی نیست مانند یک حسابدار خبره یا متخصص رشته حسابداری باشید. بر این اساس توصیه می‌شود یک دفتر معین در اندازه یک سالنامه معمولی (شکل 5) داشته باشید.

در بخشی یا صفحات نیمه اول این دفتر، همانند یک دفتر روزنامه هر اتفاق مالی اعم از درآمدها و هزینه‌ها یا دریافت و پرداخت‌ها مربوط به مزرعه خود را ثبت کنید (شکل 5) اعداد و ارقام، تاریخ و مشخصات بایستی دقیقاً مطابق سند یا برگ خرید (فاکتور) باشد.

در نیمه دوم آن، همانند یک دفتر کل، هر صفحه را به یک سرفصل هزینه، درآمد، مشتریان یا افرادی که با آنها بده و بستان دارید، اختصاص دهید. (شکل 6)

داده‌های بخش روزنامه دفتر بدون کوچک‌ترین دخل و تصرف و صرفاً جهت تفکیک به این بخش، انتقال داده می‌شود.

در مقاطع بالاتر با انواع روش‌ها، دفاتر و صورت‌های مالی بیشتر آشنا خواهید شد.

همراه با استفاده از دفتر معین، یک بایگانی شخصی تشکیل دهید. اصلاً منظور ما یک دفتر کار یا اتاق اختصاصی نیست بلکه در حد یک یا دو زونکن است (شکل 8). هر نوع قرارداد اعم از خرید و فروش کالا و خدمات و اسناد ثبت شده (فاکتورها) را با نظم و ترتیب خاص، در آن قرار دهید. ترتیبی که دسترسی به آنها را ساده و آسان نماید. فعالیت‌های اقتصادی مبتنی بر قول و قرار شفاهی نیست بلکه بر پایه اسناد و مدار کاست. لازم است نمونه‌هایی از انواع قراردادهای خرید و فروش کالا و خدمات را تهیه کرده و مطالعه کنید. با این حال در قراردادهای سنگین و تعهدآور حتماً با کارشناس حقوقی مشاوره نمایید. اخلاق حرفه‌ای و موازین قانونی به شما حکم می‌کند که به قراردادهای خود پایبند باشید.

عوامل مؤثر در افزایش یا کاهش هزینه‌ها

هزینه‌های تولید محصولات زراعی همانند بهای فروش آنها، ثابت نیست بلکه بر حسب عوامل و شرایط تغییر می‌کند. برخی از این عوامل و شرایط خارج از اراده و تصمیمات زارع است. مانند تغییر بهای خدمات یا ملزومات مصرفی که در اثر تغییر شرایط بازار داخلی (نرخ تورم) و یا بازارهای بین المللی صورت می‌گیرد. مواجهه با این موارد و تعدیل منطقی این‌گونه هزینه‌ها نیاز به تجربه و به ویژه دانش اقتصادی و مهارت مدیریتی دارد. برخی دیگر از هزینه‌ها، تحت مدیریت زارع بوده و قابل مهار است. این بخش از هزینه‌ها که نسبت قابل توجهی از کل هزینه‌های تولید است را باید به درستی فراگرفت و به کار بست.

مهم‌ترین روش‌های اصولی در کاهش هزینه‌های تولید محصولات زراعی

1- کسب مهارت در انجام عملیات زراعی
2- کسب مهارت استفاده از نظرات کارشناسان فنی و اقتصادی
3- یادگیری مادام‌العمر اعم از کلاسیک و غیرکلاسیک
4- انتخاب و کاربرد بهینه و هدفمند نهاده‌ها
5- رعایت زمان مناسب اجرای هر یک از عملیات زراعی
6- افزایش ماده آلی خاک
7- استفاده از مواد، روش و تکنولوژی‌های نوین (به‌روزکردن خود)
8- کنترل بیولوژیکی عوامل زیان‌آور
9- استفاده از ماشین‌های مرکب به جای چندین ماشین مجزا
10- بیمه (حوادث، آتش‌سوزی، مسئولیت، محصولات زراعی)
11- مشارکت‌پذیری و اشتراک‌گذاری

کسب مهارت‌های تولید:

گیاه زراعی موجودی زنده است. موجود زنده‌ای که رشد و نمو خود را از متغیرهای مختلفی مانند کود، آب، شرایط اقلیمی و شرایط خاکی به دست می‌آورد. تلفیق عوامل و متغیرهای مختلف برای افزایش رشد و نمو گیاه به مهارت، علم و تجربه بالایی نیاز دارد. مهارت‌ها شامل مؤلفه‌های دانش و تجربه‌های عملی در زمینه اجرای عملیات کاشت، داشت و برداشت است. تبدیل دانش به عمل در کشاورزی اندوختن تجربه و کسب مهارت عملی می‌باشد. نداشتن مهارت کافی سبب هدرروی منابع می‌شود. در صورت هدرروی برخی از منابع مانند خاک، آب و ذخایر ژنتیکی بذر جبران آنها مشکل و به زمان زیادی نیاز دارد بنابراین داشتن مهارت و سپردن کار به کاردان از ضروریات تولید در بخش کشاورزی است.

انتخاب و کاربست بهینه نهاده‌های تولید:

کشاورزی نوین با حدس و گمان، احتمال و تصادف مغایرت دارد. اساس کشاورزی بازار محور، دانش، مهارت، محاسبه، منطق، تجزیه و تحلیل است. لذا نوع و مقدار هر نهاده و هر روش، بایستی حساب شده و دقیق انتخاب گردد. انتخابی بر اساس واقعیت‌ها و شرایط روز و آینده. بذری را باید انتخاب کنید که با شرایط اقلیمی، خاک‌شناسی و نظام آبیاری منطقه شما سازگار و توصیه شده باشد. توان تولید بالایی داشته باشد، محصول آن دارای کیفیت و بازارپسندی مطلوبی باشد. دیگر نهاده‌های تولیدی مانند کود، سم، آب، ماشین‌های کشاورزی، منابع مالی و نیروی انسانی هم بایستی نوع، مقدار، روش و زمان مصرف باظرافت و دقت انتخاب و استفاده شوند. وقتی مساحت اراضی زراعی شما در حد 20 تا 30 هکتار است، یک تراکتور باغی کم مصرف می‌تواند تمام نیاز شما به ماشین را تأمین کند و نیاز به تراکتورهای پرقدرت نیست.

افزایش ماده آلی خاک:

به هر میزان ماده آلی خاکی بالا باشد، حاصلخیزی یا توان تولید آن خاک بالاتر است. ضمن آنکه عملیات کشاورزی در خاک‌های غنی از مواد آلی، آسان‌تر است. کارایی مصرف آب و مواد غذایی بیشتر بوده و گیاهان کمتر دچار استرس یا تنش‌های محیطی قرار می‌گیرند. تمام این شرایط از یک سوی سبب افزایش میزان تولید و از سوی دیگر باعث کاهش هزینه‌های تولید می‌گردد. از مهم‌ترین چالش‌های کشاورزی کشور ما بعد از آب، پایین‌بودن درصد مواد آلی خاک است. در هر زمینی که کشتار دارید سعی کنید با یک برنامه‌ریزی بلند مدت و مدیریت اصولی، درصد ماده آلی خاک مزرعه خود را به بالاتر از 2 درصد برسانید.

به‌روز بودن:

یافته‌های جدید در دنیای مدرن امروزی نتیجه پژوهش پژوهشگران علم کشاورزی است. استفاده از اطلاعات روز و تسلط بر کاربرد تکنولوژی سبب به‌روزشدن کاربرها می‌شوند. پرورش و تولید گیاه جدید، استفاده از رقم جدید، به کارگیری روش نوین، طراحی نقشه‌ای جدید برای بازاریابی و فروش، آزمون کارایی ابزارها و ماشین‌های جدید و ... مانند جایگزینی روش‌های زیستی به جای سم‌ها و کودهای شیمیایی زیان‌بار، ... جهان روزبه‌روز در حال تغییر است و هر روز شاهد ورود تکنولوژی‌های نو در عرصه تولید هستیم. احتمال مقاوم‌شدن آفات و عوامل بیماری‌زا و علف‌های هرز به سموم قدیمی، بیشتر و بیشتر می‌شود. شما برای کنترل این عوامل زیان‌آور مجبورید سم بیشتری مصرف کنید. مصرف بیشتر سم‌ها یعنی هزینه بیشتر و محیط زیست آلوده‌تر. به جای دو بار شخم‌زدن، دو بار دیسک و دو مرتبه لولرزدن، می‌توان از ماشین خاک‌ورز مرکب با اثرات تخریبی و هزینه بسیار کمتر استفاده کرد. روش‌های بیولوژیکی در کنترل آفات هرچند نیاز به صبر و متانت دارد اما در بلندمدت ضمن کاهش فراوان هزینه‌ها، به محصول سالم با قیمت بیشتر و هزینه تولید کمتر منجر می‌شود.

بیمه:

پوشش بیمه‌ای یکی از ضرورت‌های زندگی اعم از شخصی، خانوادگی و اقتصادی است. یک زارع با ابزار و ماشین‌های مختلفی سروکار دارد. مسئولیت مدنی تمامی کسانی که در مزرعه کار می‌کنند با مزرعه‌دار است. ماشین‌های کشاورزی ممکن است دچار حادثه یا سانحه گردند و به ماشین یا شخص ثالث صدمه وارد گردد.

مزرعه و محصول در هر مرحله ممکن است دچار بلایای طبیعی و حوادث پیش‌بینی نشده گردد. بنابراین بیمه محصولات زراعی و زارع و کلیه دست‌اندرکاران تولید زراعی ضروری است.

مشارکت‌پذیری و اشتراک‌گذاری:

کشور ما دارای نظام خرده مالکی است. هر روز مساحت اراضی با تقسیم بین وراث کوچک‌تر می‌شود. با کوچک‌ترشدن اراضی امکان مکانیزه‌کردن فرایند تولید و ایجاد شبکه آبیاری تحت فشار از بین می‌رود. به ناچار باید به‌صورت سنتی عملیات انجام شود. در نتیجه نهاده‌های مصرفی از جمله نیروی انسانی بیشتر شده و هزینه‌های تولید بالاتر می‌رود. یکپارچه‌سازی اراضی، ایجاد تعاونی تولید، مشارکت‌پذیری و کارگروهی و... باعث می‌شود ضمن کمترشدن سختی کار و زحمت تولید، هزینه‌های تولید تا حد زیادی کاهش یافته و تولید اقتصادی گردد. خرید تراکتور حتی از نوع باغی برای 3-2 هکتار زمین اصلاً اقتصادی و مقرون به صرفه نیست. وقتی این 3-2 هکتارها در قالب یک تعاونی تولید به هم بپیوندند و یک واحد زراعی یا کشت و صنعت چند ده یا چند صد هکتاری را تشکیل بدهند، خرید انواع ماشین‌ها و تجهیزات کشاورزی اقتصادی می‌شود. ضمن آنکه از تسهیلات کم بهره و بعضا رایگان وزارت کشاورزی می‌توانند استفاده کنند.

همواره سعی کنید یافته‌های خود را به اشتراک بگذارید و از تجربیات دیگران استفاده کنید. آزمودن دوباره یک آزموده هم خطاست هم هزینه‌بر است.

سرمایه به عنوان یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید اهمیت به سزایی در افزایش سطح تولید فعالیت‌های اقتصادی و در نتیجه افزایش بهره‌وری سایر عوامل تولید دارد. در بخش کشاورزی نیز سرمایه و سرمایه‌گذاری عنصر کلیدی رشد و توسعه محسوب می‌شود. کمبود سرمایه باعث پایین آمدن سطح بهره‌وری نهاده‌های تولید می‌شود. در بهره‌وری پایین، درآمد کمتر از سطح شده و سودآوری غیراقتصادی و پر ریسک می‌شود. وجود منابع مالی کارآمد از جمله پیش نیازهای فعالیت‌های کشاورزی سودآور است.

حقیقت این است که کشاورزی سنتی یا خرده پای از منابع مالی دولتی یا بانکی به مقدار کافی برخوردار نیستند. به لحاظ اینکه از یک سوی دانش بهره‌گیری از این منابع را ندارند و از سوی دیگر به علت هزینه بالا و نرخ بهره‌وری پایین این نوع کشاورزی، نهادهای مالی رغبتی به سرمایه‌گذاری در این بخش ندارند.

چاره کار چیست؟

1- با توانایی فردی مناسب وارد فعالیت در این بخش بشوید.
2- اگر منابع مالی فردی شما به اندازه کافی نیست، مطابق ضرب‌الامثل «قطره قطره جمع شود تا وانگهی دریا شود» عمل کنید. یعنی با تشکیل یک تشکل قانونی مانند تعاونی‌های تولید، توان مالی خود را تقویت کنید.
3- برای استفاده از تسهیلات بخشی و منابع بانک‌ها برنامه‌ریزی کنید.

تأمین منابع مالی مبتنی بر توانایی‌های فردی:

بر حسب تعریف به توانایی انجام کار مطابق استاندار، شایستگی می‌گویند. لذا چنانچه از مقطع تحصیلی فعلی فارغ‌التحصیل شوید، این شایستگی را خواهید داشت که انواع محصولات زراعی را تولید کنید. این یک توانایی بزرگی است. ضمن آنکه قدرت و نشاط جوانی، انگیزه و امید، خلاقیت و تفکر شما دارایی بسیار بالایی محسوب می‌شود. با تمام این دارایی‌ها و امتیازات، برای تولید محصولات زراعی نیاز به منابع مالی دارید.

ممکن است منابع مالی نداشته باشید. نداشتن منابع مالی برای جوان تازه فارغ‌التحصیل شده‌ای چون شما نه تنها عیب نیست بلکه یک امر کاملاً معمول و عادی است. در این مرحله شما نباید وارد تولید شوید. انجام امور کشاورزی برای تولیدکنندگان هم باعث تکرار و تمرین یا کارورزی بیشتر شده و هم زمینه ورود شما را به فعالیت‌های تولیدی بازار محور، فراهم می‌نماید. فعالیت در اموری مانند وجین، تنک، سله‌شکنی، آبیاری، خاک‌دهی، رانندگی تراکتور، کوددهی، دروگری، ... .

به‌طور دقیق و واضح هدف ما انجام کار است. کارگری پایه اولیه و اساسی در کشاورزی است. شما یک کارگر دانش آموخته یا ماهر کشاورزی هستید که می‌تواند به یک تولیدکننده بزرگ و موفق تبدیل گردد.

به تدریج بخشی از فرایند تولید را به عهده بگیرید. به عبارت دیگر پیمانکاری مرحله‌ای کنید. آماده‌سازی زمین، سم‌پاشی یا محلول‌پاشی، کاشت، برداشت، تهیه و توزیع نهاده‌ها، بوجاری و بسته‌بندی محصول، بازاریابی و فروش ... .

1- اولین روش تأمین مالی آن است که بدانید هیچ فرمول مشخصی برای تأمین مالی وجود ندارد. خلاقیت و ابداع روش‌های جدید تنها قاعده بازی است. خودتان روش‌های تأمین مالی مربوط به خودتان را ابداع کنید. 2- خانواده و دوستان 3- قرض

در مرحله بعد، اقدام به مشارکت با مالکین زمین و آب نمایید، این روش زارعین اصطلاح «نصفه‌کاری» می‌نامند. این نوع پیمانکاری تمام مراحل تولید را شامل شده و شما را هم از نظر مهارتی و هم ازنظر مالی آماده می‌کند تا یک تولیدکننده تمام عیار شوید.

در صورت کمبود سرمایه در گردش یا نقدینگی، افزون بر دو روش پیشین، روش قرض همتا به همتا (Peer - to - peer lending) می‌توانید استفاده کنید. در این روش گروهی از افراد به همدیگر پول قرض می‌دهند. این روش سال‌ها است که تحت عنوان صندوق خانوادگی برقرار بوده و استفاده می‌شود. مجموع افراد فامیل، همسایگان و ... که شناخت کامل به هم دارید تشکیل یک صندوق داده و ماهانه مبلغی به عنوان قرض در آن قرار می‌دهید. در زمان نیاز بدون بهره از آن قرض می‌گیرید. تنظیم نوبت با اوج نیاز مالی، از نکات اساسی این روش است.

به اشتراک گذاشتن توانایی‌ها و منابع مالی:

آن زمانی که نه بانک بود و نه بنگاه‌های مالی، نه دولت بود و نه نظام پیچیده اداری و دیوان سالاری، مردم بودند و نیازهای متنوع‌ای هم داشتند. تأمین و رفع این نیازها ابتدا صرفاً مبتنی بر توانایی فردی و متکی به شخص و نهایت خانواده بود. با شکل‌گیری جامعه، نیازهای جدیدی مطرح شد و نیازهای فردی هم توسعه و تنوع بیشتری پیدا کرد. بنابراین تکیه بر توان یکدیگر به شکل همیاری و همکاری آشکار شد و روزبه‌روز گسترده شد. نمونه عیان از این همیاری و هم افزایی در انواع تعاونی قابل تشریح و توضیح است. اصولاً واژه تعاون یعنی کمک به یکدیگر است.

مطابق اصل 43 قانون اساسی «تعاونی‌ها» به عنوان رکن دوم اقتصاد کشور، محل مناسبی برای فعالیت‌های کارآفرینانه و توسعه کارآفرینی می‌باشند. فلسفه اصلی تعاونی‌ها تجمیع سرمایه‌های کوچک و خلق ارزش و ایجاد کار و تولید ثروت است.

- شما می‌توانید با تشکیل تعاونی‌های کشاورزی، داشته‌های نقدی و غیرنقدی (زمین، آب، ماشین‌ها ...) را تجمیع کرده و تبدیل به یک شرکت تعاونی قانونی و شخصیت حقوقی توانمند شوید.
- تعاونی اگر از مدیریت درست، با دانش فنی مرتبط با زمینه فعالیت خویش برخوردار باشد و امور و فعالیت آن دقیقاً تحت نظارت بازرسین و مراجع رسمی باشد.
- با تشکیل تعاونی می‌توانید زمین‌های کوچک خود را یکپارچه نمایید. هزینه تولید کاهش یافته و درنتیجه بهره‌وری بیشتری خواهید داشت.
- با تشکیل شرکت‌های تعاونی قادر به ایجاد انبار یا سیلوی نگهداری محصول می‌شوید. ضمن پیشگیری از هدررفتن میزان زیادی از محصولات، می‌توانید در بازاریابی، قیمت‌گذاری و فروش محصول نقش اساسی داشته باشید و سود کافی نصیب خود کنید.
- از طریق تجمع در شرکت‌های تعاونی و اتحادیه‌ها خواهید توانست به شبکه توزیع و فروش تولیدات کشاورزی دسترسی پیدا کنید و دست واسطه‌ها را کوتاه سازید.
- با استقرار و تحکیم پایه‌های تعاونی می‌توانید اقدام به توسعه فعالیت‌های خودنمایید. مثلاً به جای فروش محصول برداشتی از مزرعه (خام فروشی) اقدام به فراوری محصول و فروش فراورده‌های آن نمایید.
- از هزینه‌های زائد یا تشریفاتی جلوگیری کرده و این مبالغ هر چند کوچک را با گردآوری و انباشته‌سازی به سوی تولید و اشتغال‌زایی، هدایت نمایند.
- به عنوان نمونه تشکیل زنجیره تولید که در آن به جای فروش تولیدات گیاهی، این گونه تولیدات صرف تولیدات دامی می‌کنید. تولیدات دامی را صرف تولید فراورده‌های دامی می‌کنید. با درجه‌بندی و بسته‌بندی فراورده‌ها، ارزش افزوده و اشتغال‌زایی به مراتب بیشتری را کسب می‌کنید. این امر سبب کاهش هزینه‌های تولید در نتیجه افزایش درآمد و سود شرکت و ذخیره‌های آن گردیده که متعاقباً در راه سرمایه‌گذاری بیشتر و مفیدتر به کار خواهد رفت.

استفاده از تسهیلات بخش کشاورزی و منابع بانک‌ها

امکانات و توانمندی فرد یا افراد (حتی در قالب شرکت‌های تعاونی) محدود است. چنانچه خواسته شود به تدریج و صرفاً از محل کار انجام شده به توان مالی مطلوب و قابل رقابت با رقیبان مطرح در بازار برسد، چنین امری اگر غیرممکن نباشد، بسیار سخت و طولانی مدت خواهد بود.

همان‌گونه که پیشتر گفته شد، سرمایه از ضروریات فعالیت‌های اقتصادی است. در سطح فردی و تعاونی‌های کوچک محلی با جذب سرمایه‌های کوچک یا خرد خانواده، دوستان، صندوق‌های خانوادگی و محلی تا حدی می‌توان سرمایه موردنیاز را تأمین کرد. با گسترش فعالیت‌ها، می‌بایستی به فکر تأمین سرمایه از نوع نسبتاً کلان بود. در جذب و تأمین سرمایه نیاز به مشاوره با کارشناسان خبره تخصصی و اقتصادی است. کارشناسانی که با ارزیابی بازار و محاسبات دقیق، ضمن ارائه طرح توجیهی، ضرورت انجام کار، نوع و مقدار، مزیت‌ها و ... را تعیین و راهنمایی خواهند کرد. توصیه می‌شود چه در حالت فردی و چه در غالب شرکت تعاونی، برنامه توسعه را به‌صورت پلکانی انتخاب کنید. هرگز به فکر پیمودن ره صد و حتی یک ساله در یک روز نباشید.

1- اخذ تسهیلات از صندوق‌های غیردولتی حمایت از توسعه بخش کشاورزی:

صندوق‌های حمایت از توسعه بخش کشاورزی به عنوان تنها نهاد مالی- اعتباری غیردولتی با مشارکت تولیدکنندگان و بهره‌برداران تشکیل شده‌اند که چشم انداز روشنی را در به کارگیری ظرفیت‌های غیردولتی به منظور تأمین منابع مالی و ارتقای نرخ رشد سرمایه‌گذاری بخش کشاورزی هستند.

طی سال‌های 1383 تاکنون، 94 صندوق در سطح ملی، استانی، شهرستانی، منابع طبیعی و زنان تشکیل شده است. سرمایه صندوق‌ها از 33 میلیارد ریال در ابتدای تأسیس به حدود 10200 میلیارد ریال در سال 94 افزایش یافته است.

تسهیلات پرداخت شده:

از ویژگی بارز تسهیلات اعطایی این صندوق‌ها، به جا، به موقع، آسان و ارزان (4درصد) بودن آن است.

عاملیت توزیع اعتبارات:

صندوق‌های غیردولتی از جمله صندوق حمایت از توسعه بخش کشاورزی به عنوان بستری مناسب برای ارائه امکانات و اعتبارات حمایتی و یارانه‌ای دولت در بخش کشاورزی شناخته شده‌اند. به همین دلیل از سال 1387 و با حمایت وزارت جهاد کشاورزی، مسئولیت توزیع اعتبارات دولت برای کمک به کشاورزان و اجرای برنامه‌های توسعه‌ای دولت در بخش کشاورزی در چارچوب قراردادهای منعقده با سازمان‌های جهاد کشاورزی در استان‌های کشور بر عهده این صندوق‌ها قرار گرفت.

اثربخشی فعالیت صندوق‌ها:

صندوق‌های حمایت از توسعه فعالیت‌های کشاورزی با آسان یا ساده‌کردن فرایند اخذ تسهیلات بانکی از طریق گستردگی شبکه، دسترسی آسان کشاورزان به صندوق، تأمین تضمین به‌صورت تضامنی بین کشاورزان به جای اخذ وثیقه، رابطه تنگاتنگ این صندوق‌ها با مراکز تأمین و توزیع ماشین‌ها و سایر نهاده از یک سو و بانک‌های کشاورزی از سوی دیگر، باعث افزایش اثربخشی این صندوق‌ها شده است.

2- اخذ تسهیلات از بانک‌ها:

یکی دیگر از روش‌های تأمین اعتبارات یا سرمایه موردنیاز، اخذ وام از بنگاه‌های مالی اعتباری است. بانک‌ها مهم‌ترین و معتبرترین مراکز تأمین اعتبارات مالی می‌باشند. در بین انواع بانک‌های خصوصی، دولتی و مؤسسات اعتباری دارای مجوز فعالیت از بانک مرکزی، بانک کشاورزی به عنوان بانک تخصصی، مناسبت‌ترین شرایط و موقعیت را برای کشاورزان دارد. بنابراین شما به عنوان گیرنده وام یا تسهیلات بانکی باید با ارائه طرح و اسناد قابل قبول برای بانک، ثابت کنید که کارتان سودآور بوده و افزون بر این تضمین کافی برای برگشت اصل وام مربوطه و سود متعلقه را ارائه نمایید.

تأمین سایر نیازها

تاکنون در مورد کسب مهارت و توانایی فردی، فرایند اشتغال و کارآفرینی با اتکا به توانایی فردی، تجمیع توانایی‌های فردی با تشکیل شرکت‌های تعاونی، ترسیم مسیر توسعه، تأمین و تقویت منابع مالی با روش‌های کارآفرینانه و اخذ تسهیلات از صندوق‌ها و بانک‌ها اطلاعاتی را دریافت کردید. لازم است که بدانید موارد دیگری هست که باید به دقت مورد بررسی و تأمین گردد.

نیروی انسانی:

در تولید محصولات کشاورزی بر حسب شرایط به انواع نیروهای انسانی ساده، ماهر تکنسین، کارشناس و متخصص موردنیاز است.

بسیاری از عملیات کشاورزی وابسته به نیروی کار ساده و نیمه ماهر است. انواع جابه‌جایی‌های دستی، بارگیری و تخلیه، وجین، سله‌شکنی، خاک‌دهی پای بوته، تنک و واکاری، آبیاری، هرس یا سربرداری، بذرافشانی، کودپاشی، محلول‌پاشی، کندن و درآوردن محصول، درو و بوجاری و غیره. بنابراین بایستی قبل از اقدام به کاشت بایستی توانمندی منطقه از جنبه تأمین نیروی انسانی مورد مطالعه قرار گیرد.

تجهیزات و ماشین‌های اختصاصی:

برنامه‌ریزی شما در انتخاب نوع گیاه، هدف از کاشت و سطح زیر کاشت نمی‌تواند بدون در نظرگرفتن امکانات، تجهیزات و ماشین‌های موجود در منطقه باشد. به عنوان نمونه لازمه کاشت ذرت دانه‌ای، وجود ماشین‌های برداشت به‌صورت مجزا یا کمباین و همچنین تجهیزات خشک‌کن دانه است.

بازار فروش:

کشاورزی به‌صورت خودمصرفی بخش کوچکی از کل فعالیت‌های کشاورزی را شامل می‌شود. بخش عمده کشاورزی، کشاورزی بازار محور است که برای عرضه یا فروش تولید می‌شود. در این نوع کشاورزی هر کشاورزی که قوانین بازار و قواعدبازی در بازار را بهتر بداند، موفق‌تر خواهد بود. بنابراین در تولید محصولات زراعی ابتدا بایستی از وجود بازار مصرف برای آن محصول مطمئن شوید و سپس شرایط حضور و نقش آفرینی در آن را به خوبی فرا بگیرید.

برآورد درآمدها:

هر چند هزینه‌های تولید متعدد است و ما در این کتاب از ذکر برخی از هزینه‌ها خودداری کرده و به سال‌های آینده موکول کرده‌ایم اما درآمدهای ناشی از زراعت یک گیاه زراعی بسیار محدود بوده و تنوع چندانی ندارد.

انواع درآمدها در زراعت

1- درآمد ناشی از فروش محصول اصلی
2- درآمد حاصل از محصولات فرعی یا جانبی
3- درآمد ناشی از سر چر و پس چر
4- سایر درآمدها

1- درآمد ناشی از فروش محصول اصلی:

منظور از محصول اصلی، محصولی است که هدف از زراعت گیاه، به دست‌آوردن آن است. در غلات، میوه محصول اصلی است هر چند اصطلاحاً به آن دانه غلات می‌گویند. در حبوبات و دانه‌های روغنی، محصول اصلی دانه است. در چغندرقند، ریشه. در نیشکر ساقه. در توتون، برگ. در زعفران کلاله گل، محصول اصلی محسوب می‌شود.

مقدار درآمد ناشی از محصول اصلی به عملکرد محصول، کیفیت محصول و قیمت روز بستگی دارد.

کیفیت محصول:

کیفیت محصول هم همانند عملکرد آن بیش از هر عاملی به دست زارع است. با انتخاب رقم سازگار و بازارپسند، زمان و روش کاشت، عملیات کاشت به ویژه تغذیه و کنترل عوامل زیان‌آور، زمان و چگونگی برداشت، ... کیفیت محصول تعیین می‌شود. در گندم درشتی و یکنواختی دانه، خلوص، درصد رطوبت و درصد پروتئین دانه و عدم آلودگی محصول به سن (خاصیت نانوایی)، نقش مهمی در تعیین کیفیت محصول و تعیین قیمت آن دارد. در جو، رنگ و وزن دانه در سیب زمینی ضخامت پوسته، خوش فرمی، اندازه مناسب و زردرنگ‌بودن گوشت، در چغندرقند، درصد قند یا عیار قند و در برنج، عطر و بو، سختی (استخوانی) دانه، طول دانه (هر چه بیشتر) و قطر دانه (هر چه کمتر) و عدم شکستگی یا حداقل‌بودن درصد دانه‌های شکسته، تعیین‌کننده است.

قیمت روز:

در بازار آزاد یا رقابتی یعنی بازاری که در آن قیمت یک کالا یا خدمت، در اثر عرضه و تقاضا تعیین می‌شود، قیمت‌ها همواره در نوسان هستند زیرا عرضه و تقاضا هر لحظه در نوسان است. با افزایش عرضه یا کاهش تقاضا، قیمت کاهش یافته و برعکس با کاهش عرضه یا افزایش تقاضا، قیمت‌ها افزایش می‌یابد.

در بازار غیرآزاد (غیررقابتی، بسته)، یعنی بازاری که تعیین و تغییر قیمت کالا و خدمات از طریق دولت مبتنی بر ملاحظات سیاسی اجتماعی تعیین می‌گردد، عرضه و تقاضا چندان تأثیر یا نقشی در قیمت ندارند. مانند قیمت نان یا بنزین یا نرخ خرید تضمینی محصولات کشاورزی. در هیچ کشوری بازار مطلقاً آزاد وجود ندارد و هر نظام یا حکومتی تا حدی نظرات و مصالح کلان ملی خود را در تولید و عرضه محصولات اعمال می‌کند. گاهی نیز با پرداخت یارانه یا یارانه (سوبسید)، قیمت‌ها را تعدیل می‌کنند. در کشور ما به ویژه در مورد محصولات کشاورزی به جز محصولات دارای خرید تضمینی، بقیه محصولات کشاورزی تابع قوانین بازار آزاد است. کشاورزی که بتواند عرضه محصول خود را کنترل کند، می‌تواند تا حد زیادی بر قیمت آن تأثیرگذار باشد. سؤال اساسی اینجاست که چگونه می‌توان عرضه را مهار کرد؟

افزون بر مقدار، شکل و محل عرضه نیز در قیمت محصول نقش اساسی دارد. یک محصول باکیفیت مشخص وقتی به صورت درهم و فله‌ای عرضه می‌شود، قیمت بسیار پایینی نسبت به شرایطی که دارای درجه‌بندی و بسته‌بندی است، دارد.

عرضه محصول به‌صورت پیش فروش (سلفی)‌ یا سر مزرعه در اغلب موارد به زیان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و به نفع دلالان است. زارعین در شرایط محدودیت منابع مالی ممکن است این روش را بپذیرند اما با ایجاد تشکل و همیاری چنانکه پیشتر گفته شد می‌توانند بر مشکلات مالی پیروز شوند.

2- درآمد حاصل از محصولات فرعی یا جانبی:

تولید اغلب گیاهان زراعی منجر به بیش از یک محصول می‌شود. مانند زراعت غلات و حبوبات، که افزون بر دانه یا میوه، بخشی از کاه و کلش آنها هم به عنوان محصول فرعی به منظور خوراک دام، بستر دام و موارد مصرف دیگر قابل فروش است. سبوس و شکسته دانه‌ها نیز گاهی قابل توجه هستند.

در زراعت پنبه افزون بر وش (کرک پنبه) به عنوان محصول اصلی، دانه هم قابل فروش است. برخی از زارعین کل محصول تولیدی خود را به کارخانه‌ها پنبه پاک‌کنی می‌فروشند در حالی که کشاورزان باتجربه و دارای توانایی مالی، هزینه پاک‌کردن را می‌پردازند و محصول الیاف و دانه را تحویل گرفته و جداگانه می‌فروشند. در سیب زمینی غده‌های متوسط و درشت، به عنوان خوراکی و غده‌های کوچک‌تر برای بذر در نظر گرفته می‌شود. غده‌های ضربه دیده و خیلی ریز به عنوان خوراک دام به فروش می‌رسد.

برخی از خریداران در ازای خرید محصول برای تشویق کشاورزان برای ادامه همکاری جوایزی را در نظر می‌گیرند. تحویل مقداری قند یا شکر از طرف کارخانه‌های قند برای چغندرقندکاران قابل گفتن است. برخی دیگر به جای اهدای محصول فراوری شده، در تأمین نهاده مانند کود، بذر کمک می‌کنند.

3- درآمد ناشی از سرچر و پس چر:

زراعت برخی از محصولات در شرایط و مناطق خاص ضرورت سر چر را ایجاب یا امکان سرچر و پس چر را ممکن می‌سازد.

هراکشت و وراکشت گندم و جو با تراکم کمی بیش ازحد مطلوب به‌صورت آگاهانه، در سال‌های تر آبی اما نسبتاً گرم، موجب رشد زیاد و پرتراکم مزرعه می‌شود. به جز مناطق گرمسیری این شرایط مصادف با اواخر زمستان که اوج کمبود علوفه است، می‌گردد. بنابراین برداشت محصول چه به‌صورت قصیل و چه به‌صورت چرای سطحی (سرچر) سود قابل توجهی نصیب زارع می‌کند. بدیهی است که ادامه زراعت با آبیاری و کود سرک، به تولید دانه درحد مطلوب منتهی می‌شود.

پس چر به چرانیدن مزرعه پس از برداشت محصول، پس چر می‌گویند. پس از برداشت محصول برحسب نوع گیاه، هدف برداشت، روش برداشت و شرایط منطقه، مقداری از ضایعات یا خرده ریز محصول و تقریباً تمامی کاه و کلش آن در سطح مزرعه باقی مهم‌اند. هرچند توصیه کارشناسان زراعت برگرداندن این مواد به خاک است اما برخی از زارعین مزرعه حامل این مواد را مدتی به‌صورت اجاره در اختیار دامداران قرار می‌دهند. مبلغ اجاره بها برحسب مدت اجاره، تعداد دام، مقدار بقایا و شرایط منطقه (فصل چرا در مراتع، شرایط رویشی مراتع، قیمت روز علوفه)، متفاوت است.

4- سایر درآمدها:

یک واحد زراعی افزون بر درآمدهای گفته شده، ممکن است درآمدهای دیگری هم داشته باشد. فراهم‌شدن امکان آموزش و بازدید دیگران (گردشگری)، اجاره (آب، بخشی از زمین، ماشین‌ها و فضاهای مزرعه)، امکان کاشت محصولات جانبی در کنار یا همراه محصول اصلی، کشت دو یا سه و حتی گاهی 4 محصول در یک سال، فراهم‌شدن زمینه کار و کسب تجربه برای اعضای خانواده و بستگان، افزایش قیمت آب، زمین و ماشین‌ها، درآمد حاصل از طیور و دام‌های وابسته به مزرعه و ... .

آیش‌بندی و تناوب زراعی

آیا می‌دانید که ...؟

- تناوب زراعی یکی از اصول کشاورزی از ابتدای شروع این فعالیت و تاکنون بوده و هر روز به نقش و اهمیت آن بیشتر توجه می‌شود.
- با اجرای تناوب زراعی راندمان مصرف نهاده‌ها افزایشی افته و کمیت و یک فیت محصول بهبود می‌یابد.
- تناوب زراعی باعث پایدار در فرایند کشاورزی و حفظ منابع طبیعی مانند آب و خاک می‌گردد.

تناوب زراعی و تنوع ژنتیکی دو رکن اساسی از ارکان نظام‌های تولید کشاورزی از دیر باز بوده‌اند. با افزایش جمعیت و بازار محورشدن کشاورزی، ابتدا بیشتر توجهات به خواص ژنتیکی گیاه و ایجاد ارقام جدید و اغلب پرمحصول و بازارپسند شد اما به زودی به ارزش و اهمیت آیش‌بندی و تناوب زراعی مجدداً پی‌برده شد و مورد توجه قرار گرفت.

آزمایش‌های انجام‌شده برقراری تناوب زراعی را روی کاهش فرسایش خاک، افزایش ماده آلی خاک، اصلاح ساختار و ویژگی‌های فیزیکی خاک، کاهش مشکل علف‌های هرز و کنترل جمعیت آنها می‌شود، کاهش جمعیت عوامل بیماری‌زا به ویژه انواع خاک‌زی مانند نماتدها، استفاده بهینه و با بهره‌وری بیشتر از نهاده‌های کشاورزی از جمله سموم و کودها، افزایش معنی‌دار عملکرد و یک فیت محصول می‌گردد.

آیش

خوب است که بدانید بین آیش (Fallow) و آیش‌بندی، تفاوت اساسی وجود دارد. آیش یعنی نکاشتن قطعه‌ای از مزرعه به مدت یک یا چندین سال زراعی است. عوامل متعددی در انتخاب این تصمیم زارع دخالت دارند. کاهش توانمندی یا همان حاصلخیزی خاک، کمبود نهاده‌های کشاورزی به ویژه آب یا بروز مشکلات فنی از مهم‌ترین عوامل تعیین کننده در اجرای آیش محسوب می‌شوند. برخی از اهداف آیش‌گذاری عبارت‌اند از:

1- بهبود حاصلخیزی خاک.
2- ذخیره رطوبت در خاک.
3- کنترل علف‌های هرز.
4- کنترل فرسایش خاک.
5- کنترل آفات و بیماری‌ها.
6- به دست آوردن فرصت لازم برای تهیه زمین.

باید بدانید که نکاشتن زمین به معنی رهاکردن آن نیست. اگر چنین باشد، آیش یک اقدام مضر و مخرب محسوب خواهد شد. کشاورزان خبره در طول مدت آیش، اقدام به عملیات داشت برای افزایش راندمان آب و خاک برای فصل رویش خواهند کرد.

کنترل علف‌های هرز، پیشگیری از فرسایش آبی و بادی خاک مزرعه، ذخیره‌سازی آب به ویژه نزولات جوی در خاک از مهم‌ترین اقدامات داشت در فصل آیش است.

با نگاه به اهداف آیش‌گذاری مشخص می‌شود که اغلب در مواردی که امکانات و نهاده‌های موجود کفاف کلیه اراضی در اختیار کشاورز را ندهد، اقدام به آیش گذاشتن زمین می‌شود. آزمایشات نشان داده است که عملکرد گندم بعد از آیش کمتر از عملکرد گندم در تناوب با محصولات دیگر است، بنابراین امروزه آیش گذاشتن زمین به جز در موارد اجباری توصیه اقتصادی و عملی ندارد. در گذشته می‌گفتند آیش برای رفع خستگی زمین است در حالی که باید دانسته شود که خستگی زمین یعنی ضعف توانمندی زمین در تأمین نیازهای غذایی گیاه است. لذا اگر حاصخیزی خاک را حفاظت و تقویت نمایید، آن خاک هرگز خسته نمی‌شود.

انواع آیش

1- آیش سبز:

در این آیش سطح زمین دارای پوشش گیاهی است. این پوشش ممکن است از انواع خود رو یا کشت شده از نوع کود سبز باشد. بر این اساس فرسایش خاک بروز نمی‌کند.

2- آیش سیاه:

در این آیش عملاً هیچ‌گونه بقایای گیاهی در روی زمین باقی گذاشته نمی‌شود به عبارت دیگر سطح زمین لخت بود و لذا امکان فرسایش خاک در این روش حداکثر می‌باشد. دو نوع آیش سیاه وجود دارد:

الف) آیش سیاه زود:

در این آیش بعد از برداشت محصول، زمین با گاوآهن برگردان‌دار شخم زده می‌شود. زمین بدون پوشش در طول پاییز و زمستان باقی گذاشته می‌شود. در پایان بارندگی‌ها، با اجرای پنجه غازی، پوشش خاکی یا مالچ خاکی برای حفظ رطوبت ایجاد می‌کنند.

ب) آیش سیاه دیر:

در این آیش پس از برداشت محصول، زمین در طول پاییز و زمستان به همان صورت گذاشته می‌شود. بعد از اتمام بارندگی شخم برگردان زده می‌شود. آیش سیاه معمولا خطر فرسایش به همراه دارد اما در نوع دیر، این خطر کمتر است. کارایی آیش‌های سیاه در ذخیره رطوبت پایین و اغلب حدود %20 است.

3- آیش کلشی:

تقریباً شبیه آیش سبز است با این تفاوت که پوشش سطح زمین در این آیش، کاه و کلش محصول قبلی است نه گیاهان زنده. فرسایش خاک در آیش کلشی هرچند کمتر از آیش سبز است اما به مراتب بیشتر از انواع آیش‌های سیاه می‌باشد.

آیش‌بندی (Fallowing)

یک زارع تمامی مزرعه خود را به کشت یک نوع گیاه اختصاص نمی‌دهد. تک‌کشتی معایب و مشکلات متعددی دارد. نامناسب‌شدن توزیع زمانی نیروی کار و ماشین‌های کشاورزی، استفاده ناکارآمد از آب و احتمال مواجه‌شدن با ریسک‌های بزرگ از جمله معایب تک‌کشتی است.

لذا تقریباً عموم زارعین پس از مطالعه دقیق عوامل طبیعی، اقتصادی و زراعی، گیاهان مختلفی که کشت آنها در مزرعه و منطقه آنها امکان‌پذیر است، تعیین می‌کنند. سپس نوع و مقدار سطح زیر کاشت هر یک از گیاهان انتخابی را با به توجه امکانات و نهاده‌هایی که در اختیار دارند، مشخص می‌نمایند. آنگاه مزرعه خود را به چند قطع نسبتاً مساوری یا ضریبی از یک دیگر تقسیم‌بندی می‌کنند. هر قطعه را به کاشت یک نوع گیاه یا گیاهانی که عملیات کشاورزی مشابه دارند و موقع کشت آنها یک فصل است اختصاص می‌دهند. این عمل را آیش‌بندی می‌گویند.

به بیان ساده تقسیم‌بندی یک مزرعه به چند قطع و اختصاص هر قطعه به کاشت یک گیاه را آیش‌بندی می‌گویند. در تعیین مساحت هر قطعه، نهاده مصرفی و درآمد نهایی، نقش اساسی دارد. در شرایطی که آب محدود باشد، حداکثر مساحت به غلات، گیاهان شتوی و گیاهانی با نیازآبی کم، تعلق می‌گیرد. زمانی که نیروی انسانی محدود یا گران باشد، کاشت گیاهان کارگر بر در مرحله کاشت، داشت یا برداشت محدود خواهد شد.

تناوب زراعی:

امکان ندارد یک کشاورز با دانش و تخصص و یا یک کشاورز خبره و کارآزموده هرساله اقدام به کاشت تنها یک نوع گیاه در یک قطعه از مزرعه خود نمایند. زیرا هم تجربه تاریخی و هم پژوهش‌های علمی ثابت کرده است که کشت مکرر یا ممتد یک نوع گیاه در یک زمین باعث مضرات متعددی است. در ادامه به برخی از معایب و مضرات خواهیم پرداخت. لذا اجرای تناوب یا چرخه زراعی یک امر ضروری و بسیار مفید می‌باشد. بر حسب تعریف، تناوب زراعی عبارت است از کاشت گیاهان مختلف در یک قطعه زمین در سال‌های متمادی با رعایت اصول علمی و فنی.

دوره تناوب: در تناوب زراعی مدت زمانی که طول می‌کشد تا یک گیاه مجدداً در قطعه‌ای که قبلاً کاشته شده بود، کاشته شود را، «دوره تناوب» می‌گویند بنابرین، وقتی گفته می‌شود دوره تناوب مثلاً چغندر قند در تناوب زراعی یک منطقه 4 سال است؛ بدین معنی است که هر 4 سال یک بار در قطعه مثلاً قطعه شماره 2 زراعت این گیاه تکرار می‌شود.

اصول علمی و فنی در آیش‌بندی و تناوب زراعی

1- تغییرات ناگهانی و غیر عادی آب و هوای منطقه:

هر چند که با توجه به اقلیم یک منطقه اقدام به انتخاب نوع گیاه و کاشت آن می‌شود لیکن گاهی اوقات بعضی از عوامل جوی ممکن است به‌صورت ناگهانی تغییر نموده، وضعیت خاصی را ایجاد نماید. ریزش ناگهانی تگرگ در اواخر بهار یا حتی در تابستان و یا وزش بادهای گرم و خشک را می‌توان مثال زد. این تغییرات در نواحی گرم و خشک جهان غیر قابل پیش‌بینی بوده و تقریباً امری رایج است. در این صورت آیش‌بندی در مقایسه با تک‌کشتی، محاسن زیادی دارد.

فرض کنید در یک منطقه، تنها گندم کاشته شده باشد و در مراحل اولیه رسیدگی، مزرعه با وزش بادهای گرم و خشک مواجه شود. بدیهی است که این محصول در اثر بادزدگی خسارت سنگینی متحمل خواهد شد. در صورتی که همین باد بر روی ذرت علوفه‌ای یا یونجۀ علوفه‌ای چندان تأثیر نخواهد داشت.

تگرگ‌هایی که در بعضی از سال‌ها در موقع رسیدن گوجه فرنگی یا انگور می‌بارد، خسارت شدیدی به این محصولات وارد می‌آورد در حالی که خسارت همین تگرگ بر روی بادمجان و کدو خیلی چشمگیر نیست. زرد آلو و بادام از درختانی هستند که در بهار با مساعدشدن هوا، خیلی زود به گل می‌نشینند سرمای ناگهانی یا یخبندان‌های اوایل بهار خسارت شدیدی به این درختان وارد می‌سازد درحالی که همین وضیعت جوی به درختان سیب و گلابی که در مرحله گلدهی نیستند خسارتی نمی‌رساند.

2- آفات و بیماری‌ها و علف‌های هرز:

هر محصول، یک یا چند عامل بیماری‌زا، آفات و علف‌های هرز خاصی دارد. در صورت شایع‌شدن این عوامل زیان‌آور، خسارت شدیدی به آن محصول وارد خواهد آمد. کاشت به روش تک کشتی و نیز کشت ممتد یک محصول در یک منطقه، باعث می‌شود که این عوامل زیان‌آور آن چنان شایع شوند که کاشت آن محصول نه تنها غیر اقتصادی، بلکه غیر ممکن می‌گردد.

بعد از آنکه سیب زمینی از آمریکا به اروپا برده شد، کشت این گیاه در این قاره از جمله کشور ایرلند چنان رواج یافت که از محصولات عمده و اصلی این کشور گردید.

در سال زراعی 46- 1845 بیماری سفید کدروغی سیب زمینی در اثر عدم رعایت اصول آیش‌بندی و تناوب زراعی در کشور ایرلند چنان شایع شد که محصول سیب زمینی آن را به‌طور کلی نابود ساخت. این حادثه باعث شد که بیش از دویست و پنجاه هزار نفر از مردم در اثر گرسنگی تلف شوند. در حدود یک میلیون و ششصد هزار نفر از آنها به امریکا مهاجرت کنند. علاوه بر این در اثر همین حادثه تحولات جالبی چون تشکیل سندیکاهای کارگری در امریکا، جدایی ایرلند از انگلستان و شروع تحقیقات جدی در زمینه بیماری‌ها صورت گرفت.

بعد از جنگ جهانی اول، کشت پنبه‌های امریکایی به خصوص رقم آپلند در خوزستان چنان رواج یافت که تمام ارقام بومی را از صحنه خارج ساخت. متناسب با توسعه کاشت پنبه‌های جدید و مقرون به صرفه، صنایع جانبی مربوط به آن نیز گسترش یافت. این امر سبب توسعه بیشتر کاشت ارقام جدید و عدم رعایت اصول علمی و فنی در زراعت این محصول گردید.

در سال 1313 طغیان کرم خاردار پنبه در خوزستان، چنان خسارتی به پنبه این ناحیه وارد آورد که در سالیان بعد علی رغم فرموله‌شدن و معرفی انواع آفت‌کش‌ها و پیشرفت بسیار زیاد در زمینه مبارزه با آفات، کشت پنبه در خوزستان دیگر رواج نیافت. در حالی که آزمایش‌ها نشان داده است که بیماری بوته میری پنبه، در اثر تناوب چهار ساله این محصول با غلات، از 40 درصد به 5 درصد کاهش یافته است.

3- توزیع زمانی نیروی کار و ماشین آلات:

در روش تک کشتی از نیروی کار و نیز امکانات ماشین‌آلات به خوبی استفاده نمی‌شود. زیرا در اثر کشت یک گیاه، عملیات خاک‌ورزی، کاشت، داشت و برداشت به زمان‌های خاصی محدود می‌شود.

لذا در این زمان‌ها، تراکم کار کارگر و ماشین‌آلات به شدت افزایش یافته و چه بسا بعضی از فعالیت‌های زراعی به خوبی یا به موقع انجام نگیرد یا اینکه در اثر تقاضای زیاد به این نهاده‌ها، قیمت آنها افزایش می‌یابد و در نتیجه هزینه‌های تولید افزایش و سود خالص کاهش یابد. از سوی دیگر در سایر فصل‌ها، هم کارگر و هم ماشین‌آلات بی کار و بدون استفاده خواهند ماند.

با آیش‌بندی و تناوب صحیح و مطابق با اصول مکانیزاسیون، تقسیم زمانی کار منطقی و متعادل شده و از نیروی کار و ماشین‌آلات در زمان‌های بیشتر و بهتر استفاده می‌شود.

برای مثال اگر زارعی تنها گندم کاشته باشد، بیشترین کار آن در شرایط جنوب تهران از اوایل تا اواخر مهرماه جهت خاک‌ورزی و کاشت رقم پاییزه، مختصری در اوایل فروردین ماه جهت غلتک‌زدن و دادن کود سرک، و اواخر خرداد ماه جهت برداشت گندم، خواهد بود. بقیه اوقات سال، به جز چند مورد آبیاری و سم‌پاشی، کار چندانی نخواهد داشت. لذا نیروی کار و ماشین‌آلات آن فقط در مواقع فوق مصرف دارد. در حالی که اگر سه محصول گندم، چغندرقند و نخود را به آیش‌بندی بگذارد از وقت، نیرو و امکانات خود استفاده بیشتر و مناسب‌تری خواهد کرد.

4- مقدارآب موجود:

می‌دانیم که بعد از کربن و اکسیژن، آب مهم‌ترین عامل محدودکنندۀ رشد، به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک جهان از آن جمله کشور ما می‌باشد. از طرفی دیگر، هر محصول نیاز آبی مشخصی دارد که در طی دوره زندگی این نیاز فرق می‌کند. مثلاً گندم 5- 4 هزار متر مکعب و پنبه 7-6 هزار متر مکعب در هکتار و در طول دوره رشد، آب نیاز دارد.

ولی نیاز این محصولات به آب، در طی دوره رشد یکسان نیست. حداکثر نیاز آبی گندم در مرحله به گل نشستن و تشکیل دانه و بیشترین نیاز آبی پنبه در مرحله به گل نشستن تا رسیدن غوزه‌ها می‌باشد. حال، اگر با توجه به مقدار آب منطقه، تنها یک محصول بکاریم، بدیهی است که حداکثر استفاده از آب منطقه نخواهد شد زیرا بعد از آن محصول، آب موجود بدون استفاده خواهد ماند.

به خصوص اگر منبع آبی ما قنات یا آب رودخانه باشد. به همین خاطر است که در اغلب روستاهای ایران تناوب گندم یا جو پاییزه با حبوبات یا صیفی جات، بخوبی مرسوم شده است و اجرا می‌شود.

پس لازم است با توجه به مقدار نیاز آبی هر گیاه، مرحله حساس نیاز آبی، و تطابق این مرحله با وضعیت آبی منطقه و نیاز سایر گیاهان به آب، به ترتیبی آیش‌بندی کنیم که:

- هیچ آبی هدر نرود.
- حداکثر استفاده از آب موجود شده باشد.
- هیچ یک از قطعات زراعی، به ویژه در دوره حساس، با بی آبی مواجه نگردند.

5- مسائل اقتصادی:

گاهی مواقع علی رغم پیش‌بینی‌های به عمل آمده، قیمت بازار فروش محصولات، تغییرات فاحش و غیر منتظره‌ای دارد که خارج از کنترل یک زارع خردپا می‌باشد. واردات بی رویه، پیش‌آمدن مناسبت‌های خاص مانند ماه‌های محرم و رمضان، اعلام یا شایع‌شدن خطرناک‌بودن مصرف یا آلودگی فلان محصول، ورشکست‌شدن عمده خریدار آن محصول یا تغییر تعرفه‌ها، از عواملی هستند که قیمت‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

در این مواقع زارعی که تنها همان یک نوع محصول برای عرضه داشته باشد، صدمه جبران‌ناپذیری را متحمل خواهد شد.

در سال 1395 قیمت گوجه فرنگی به قدری کاهش یافت که بهای فروش از هزینه برداشت، جعبه‌گیری و فروش هم کمتر شده بود. در حالی‌که در همین سال قیمت علوفه خشک یونجه به شدت افزایش یافته بود.

6- فرسایش و تخریب ساختمان خاک:

خاک به جز در موارد استثنایی، از مهم‌ترین عوامل تولید محصولات زراعی می‌باشد لذا حفظ حاصلخیزی آن همیشه باید مورد توجه قرار گیرد. محصولات زراعی مختلف، اثرات متفاوتی بر ساختمان و حاصلخیزی خاک دارند بعضی از محصولات، مانند یونجۀ چند ساله و نیز گیاهان مرتعی که نیاز به شیارزدن فواصل آنها و زیروروکردن هر ساله ندارند، نه تنها اثر سویی بر خاکدانه‌های خاک ندارند بلکه مانع از فرسایش آبی و بادی خاک شده، ساختمان آن را بهبود می‌بخشند.

در مقابل، محصولاتی نظیر پنبه، ذرت یا آفتاب‌گردان که در طول دوره داشت، نیاز به چندین مرتبه خاک‌دادن پای بوته‌ها و شیارزدن فواصل می‌باشد، بیشترین صدمه را به ساختمان خاک وارد می‌سازند لذا تناوب این دو سری محصولات می‌تواند تعادلی در ساختمان خاک ایجاد نماید.

7- سفت و غیر قابل نفوذشدن زمین و تغذیه گیاهی:

زمانی که تنها یک نوع گیاه در زمین در سال‌های متوالی کاشته شود، عملیات خاک‌ورزی در عمق معینی صورت خواهد گرفت. مثلاً در زراعت گندم، عمق شخم را به طور معمول 30 سانتی‌متر می‌گیرند. وقتی در یک قطعه دائماً گندم کاشته شود و همین مقدار شخم زده شود پس از مدتی به علت کار مداوم ماشین‌آلات در این عمق، یک قشر سفت و غیر قابل نفوذی در زیر این عمق، ایجاد خواهد شد که اثر بسیار بدی بر روی محصول خواهد داشت. در صورت کاشت انواع مختلف گیاهان به خاطر نیاز هرنوع گیاه به عمق شخم متفاوت، این نقض برطرف خواهد شد.

از نظر تغذیه گیاهی، می‌دانیم که گیاهان مختلف نیازهای متفاوتی دارند مثلاً غلات ازت دوست هستند، چغندرقند و سیب زمینی احتیاج زیادی به پتاس دارند در حالی که بقولات به کلسیم بیشتری نیاز دارند و در شرایط مساعد نه تنها ازت خاک را تخلیه نمی‌کنند، بلکه به مقدار آن نیز می‌افزایند.

از سوی دیگر ریشه گیاهان مختلف، عمق نفوذ متفاوتی در خاک دارند. برای مثال گندم و جو، دارای ریشه افشان و اغلب سطحی می‌باشند در حالی که گیاهانی مثل پنبه، آفتابگردان و بقولات، دارای ریشه راست هستند.

بنابراین کاشت متناوب گیاهانی که دارای سیستم ریشه‌ای متفاوت و نیاز غذایی مختلف هستند این امکان را می‌دهد که از تمام عناصر و سطوح مختلف خاک بهره‌برداری مناسب و متعادلی صورت بگیرد. همچنین نیاز به کودهای شیمیایی به حداقل می‌رسد. این امر، هم از نظر اقتصادی و هم از نظر زیست محیطی، بسیار مهم و ارزشمند می‌باشد.

به‌طور کلی، تناوب و به خصوص وقتی بقولات در آن وارد شوند، اثرات بسیار مفیدی بر خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک و افزایش حاصلخیزی آن دارد.

8- مسمومیت خاک:

گیاهان نیز مانند جانوران، مقداری مواد زاید در درون خود ایجاد می‌کنند که باید از بدن دفع شود ولی گیاهان بر خلاف جانوران، فاقد دستگاه دفعی مشخصی می‌باشند.

با این حال، این مواد از طریق تصعید شست‌وشو، ترشح و یا در اثر تجزیه بقایای آنها، از گیاه خارج گشته و به محیط وارد می‌شود. این مواد که عموماً به فیتوتوکسین‌ها معروف‌اند، اثرات مختلفی بر روی خود گیاه یا گیاهان بعدی دارند. این اثرات به سه دسته تقسیم می‌شوند:

- بی اثرند
- تأثیر مثبت دارند (باعث افزایش رشد و نمو محصول بعدی می‌گردند)
- تأثیر منفی دارند (مانع از رشد محصول بعدی می‌شوند)

به اثرات منفی با بازدارنده فیتوتوکسین‌ها، آللوپاتی می‌گویند. مثال‌های زیادی در این باره وجود دارد. بررسی‌ها نشان داده است که عصاره قسمت‌های هوایی گیاهان هرزی چون توق، تلخه و پیر بهار، جوانه‌زنی بذر گندم را به ترتیب 42٪، 47٪ و 20٪ در مقایسه با شاهد کاهش داده‌اند. اگر یونجه، گوجه فرنگی و سیب زمینی در نزدیکی گردو کاشته شوند پژمرده شده و از بین می‌روند. علت آن ترشح ماده جوگلن یا موادی مشابه از درخت گردو است.

جارو از جمله گیاهانی است که بر روی چندین گونه دیگر اثر آللوپاتیک دارد از جمله این که از رشد و نمو اندام‌های هوایی و زمینی کاج جلوگیری می‌کند. کاشت بقولات دانه‌هایی به ویژه عدس پس از عدس ابدا رشد خوبی ندارد. کاشت سیب و هلو در زمینی که قبلاً سیب و هلو کاشته شده بودند، رشد و نمو مناسب و تولید اقتصادی نخواهند داشت.

جداول تناوب زراعی و چگونگی تنظیم آن

با مطالعه اصول و نکات فنی آیش‌بندی و تناوب به اهمیت و ضرورت اجرای تناوب پی بردید. حال چگونگی اجرای آن بایستی در دستور کار قرار بگیرد.

چنانچه با رعایت تمامی شرایط 4 نوع گیاهان برای کاشت در یک منطقه‌ای تعیین شده باشند. تعیین‌شدن این گیاهان نشانگر سازگاری آنها با شرایط آن منطقه است. اما تصمیمات دیگر مانند اینکه از هر یک به چه مساحتی کاشته شود به امکانات و توانمندی زارع بستگی دارد. به‌طور کلی تعیین مساحت زیرکاشت هر یک حاصل تلفیقی از مجموعه مساحت‌های اختصاصی به تمام گیاهان است که در نهایت بالاترین سود و امنیت (تغییر قیمت، بروز شرایط نامساعد) را نصیب زارع می‌نماید.

مورد مهم دیگر، ترتیب قرارگرفتن گیاهان در تناوب است. برای این امر لازم است که جداول زراعی تهیه و تنظیم شود.

جدول تناوب زراعی چیست؟

به نقشه زمان‌بندی کاشت قطعات مختلف در سال‌های متوالی جدول تناوب زراعی گفته می‌شود.

جدول تناوب زراعی نشان می‌دهد که در یک قطعه زمین در سال یا سال‌های گذشته چه چیزی کاشته شده بود امسال چه چیزی کاشته می‌شود و سال‌های بعد چه محصولاتی در آن کاشته می‌شود (جدول 10).

بعد از رسم جدول تناوبی مسئله‌ای که باقی می‌ماند ترتیب قرارگرفتن محصولات پشت سر هم در یک تناوب است. در این باره علاوه بر رعایت اصول و نکات تشریح شده به راهنمایی‌های کلی زیر توجه نمایید.

1- گیاهان وجینی (چغندر قند، سیب زمینی، ذرت دانه‌ای، پنبه و...): چون به مواد غذایی و نیز هوموس خاک نیاز فراوان دارند باید بعد از محصولاتی که باعث افزایش این مواد در خاک می‌شوند و یا بعد از مصرف کود دامی قرار گیرند. گیاهان خانواده بقولات به خصوص بقولات علوفه‌ای در اغلب موارد باعث تقویت خاک زراعی می‌شود.

2- زمانی که دو گیاه وجینی به‌صورت پشت سرهم در برنامه تناوب منظور می‌شود: ابتدا آنکه توقع بیشتری نسبت به موادغذایی دارد، میآید. مثلاً اگر ذرت و چغندر قند باشد ابتدا چغندر و بعد ذرت در تناوب قرار می‌گیرد.

3- حبوبات: حبوبات در بین دو گیاه وجینی یا قبل از غلات دانه ریز قرار می‌گیرند. گیاهان وجینی زمین را برای حبوبات پاک می‌کنند و حبوبات نیز به نوبه خود خاک را برای غلات پاک می‌کنند.

4- غلات دانه ریز: بعد از گیاهان وجینی یا حبوبات می‌آیند چون این گیاهان دارای ریشه سطحی هستند و بر خلاف گیاهان قبل از خود از لایه‌های سطحی‌تر خاک‌زراعی، آب و مواد غذایی را جذب می‌کنند. بخشی از انرژی کمکی و نهاده‌های مصرفی با گیاه پیشین، به این گیاهان خواهد رسید.

5- آیش: در صورت ضرورت قراردادن آیش در برنامه تناوبی، ترجیحاً قبل از گیاه وجینی بایستی قرار گیرد. باید دقت شود که بین زمان برداشت محصول فعلی تا کاشت محصول بعدی، فاصله مناسب جهت اجرای عملیات خاک‌ورزی وجود داشته باشد. مثلاً در تناوب پنبه و گندم پاییزه در مناطقی چون استان تهران مشکل فوق ایجاد می‌شود. در حالی که در تناوب پنبه با جو یا گندم بهاره مشکلی ندارد. چرا؟ همچنین هیچ الزامی نیست که فاصله زمانی بین دو گیاه پشت سرهم یک سال زراعی باشد. گاهی در یک سال زراعی دو، سه و گاهی چهارگیاه زراعی قابل کاشت و برداشت می‌باشد. همین‌طور طول گیاهی دور کاشت تا برداشت یک گیاه زراعی بیش از یکسال است.

چند نمونه از برنامه‌های تناوب زراعی رایج در نقاط مختلف کشورمان ارائه می‌شود.

تناوب زراعی دوساله در اراضی دیم با نزولات کمتر از 350 میلی‌متر در سال و یا اراضی آبی کم آب. جدول 11)

تناوب زراعی دوساله در اراضی دیم با نزولات نزدیک به 350 میلی‌متر در سال و یا اراضی آبی متوسط. (جدول 12)

نمونه تناوب‌های مناطق با آب نسبتاً مناسب و نیروی کار کارگری تقریباً فراوان و ارزان قیمت. (جدول 13)

نمونه تناوب‌های زراعی مناطق با آب کافی و درجه مکانیزاسیون مناسب و امکانات صنعتی موجود در محل برای فراوری صنعتی یا تعلیف دام در واحدهای دامپروری صنعتی. (جدول 14)

جداول ارائه شده نمونه‌هایی از بی‌شمار جداول قابل ارائه است که می‌توان برای مناطق، امکانات و شرایط مختلف رسم نمود. البته در هر یک از برنامه‌های تناوبی سطح زیر کشت هر محصول با محصول دیگر ممکن است فرق داشته باشد. در این صورت محصولی که کمترین سطح زیر کشت را دارد به عنوان معیار قرار می‌گیرد و سطح زیر کشت محصولات دیگر ضریبی از آن خواهند بود. گیاهانی با عملیات دستی (وجین واکاری و تنک، ...) مانند پیاز و حبوبات کمترین سطح را خواهند داشت. همچنین محصولاتی که مصرف آب بالا یا توقع زیادی دارند بر حسب شرایط و مقدار آب و قیمت فروش از سطح کم تا متوسط خواهند داشت. محصولات کاملاً مکانیزه، کم توقع، پربازده و سازگار، بیشترین سطح خواهند داشت.