درسنامه آموزشی عملیات خاکورزی کلاس دهم امور زراعی
پودمان 1: رانندگی تراکتور
- تراکتور، ماشین خودگردانی است که میتواند توان کششی، توان دورانی و هیدرولیکی بسیاری از ماشینهای کشاورزی مانند: تریلر، انواع گاوآهن، دنباله بندهای نرمکننده خاک، خرمنکوب و... را تأمین نماید.
- شرکت تراکتورسازی ایران در سال 1348 در شهر تبریز احداث شد و با مونتاژ و تولید تراکتور رومانی (U650) کار خود را شروع کرد و در حال حاضر با تولید انواع تراکتورهای فرگوسن، بزرگترین شرکت تراکتورسازی خاورمیانه میباشد.
واحد یادگیری 1: شایستگی رانندگی و سرویس تراکتور
آیا میدانید:
- از تراکتور چه استفادههایی میشود؟
- با استفاده درست از تراکتور و انجام صحیح و به موقع سرویسها میتوان عمر اقتصادی آن را بهطور چشمگیری افزایش داد؟
- میزان شخمزدن روزانه یک دستگاه تراکتور معمولی با گاوآهن سه خیشه معادل شخمزدن چند نفر با بیل است؟
- تردد در جادههای عمومی با تراکتور دارای قوانین خاصی میباشد؟
برای تولید خوراک، پوشاک و مواد اولیه گیاهی بخش صنعت، باید نیروی زیادی در بخش کشاورزی به کار گرفته شود تا بتوان در شرایط مختلف متناسب با آب و هوای مناطق گوناگون عملیات کشاورزی را انجام داد. تراکتور یکی از منابع تأمین قدرت یا نیرو در کشاورزی است. بهرهبرداری درست از تراکتور نیاز به دانش کافی دربارۀ سازوکار، کاربرد و سرویس آن دارد.
استاندارد عملکرد
انواع تراکتورها را از نظر ساختار و کاربرد بشناسد و پس از بازدیدهای اولیه و بررسی سلامت اجزای تراکتور، آن را راهاندازی و هدایت کرده و سرویسهای ضروری را نیز در حد کاربری انجام دهد.
بررسی اجزای تراکتور
رانندگی یک مهارت است. راننده ماهر تراکتور، کسی است که با قسمتهای ظاهری تراکتور و کاربرد درست ادوات مربوط با آن آشنایی کامل داشته و بتواند آن را راهاندازی، هدایت و کنترل نماید. همچنین راننده باید بتواند برخی از سرویسهای ساده تراکتور را انجام دهد. مورد اعتماد کارفرما بوده و با انجام درست امور فنی، دارای انضباط کاری، مسئولیتپذیری و حسن معاشرت با همکاران باشد.
انواع تراکتورهای کشاورزی از نظر کاربرد
تراکتور نیروی لازم برای به کارگیری برخی از ماشینها و ادوات کشاورزی را تأمین میکند. کاربرد انواع تراکتور در کشاورزی مکانیزه امری ضروری به شمار میرود. شناخت انواع تراکتور به ما در گزینش درست آن در جهت کاهش هزینه و بالابردن کیفیت و کمیت کار کمک میکند. انواع تراکتورهای کشاورزی از نظر کاربرد عبارتند از:
1- تراکتورهای عمومی
این تراکتورها برای انجام بیشتر کارهای مزرعه از جمله عملیات آمادهسازی زمین، کاشت، داشت، برداشت و غیره در مزرعه مورد استفاده قرار میگیرند. مهمترین ویژگیهای این تراکتورهای کشاورزی عبارتند از:
- سادگی و سرعت در اتصال با ادوات
- قابلیت گردش سریع در شعاع کم
- قابلیت اتصال و تأمین نیروی موردنیاز بیشتر ادوات کشاورزی
این نوع تراکتورها با توجه به موارد استفاده دارای قدرت مالبندی حدود 40 الی 400 اسب بخار هستند.
2- تراکتور باغی
این تراکتورها کوچک و متوسط بوده و بیشتر کمرشکن با فرمان هیدرولیک هستند. این ویژگی، آنها را قادر به حرکت و کار با ادوات در بین درختان و مزارع کوچک میسازد. این تراکتورها دارای توانی حدود 15 تا 40 اسب بخار هستند.
3- تراکتورهای دوچرخ (تیلر)
این تراکتورها، دو چرخ محرک دارند با دست کنترل میشوند و بیشتر در گلخانهها، زمینهای کوچک و شالیزارها به کار میروند.
4- تراکتورهای شاسی بلند
این نوع تراکتورها دارای شاسی بلند بوده و برای انجام عملیات در مرحله داشت گیاهان ساقه بلند مانند نیشکر، سورگوم و ذرت استفاده میشوند.
5- تراکتورهای چرخ زنجیری
تراکتورهای چرخ زنجیری به علت سطح تماس زیاد با زمین، دارای نیروی کششی زیاد بوده و از فشردگی بیش از حد خاک جلوگیری میکند. از این تراکتورها در اراضی شیبدار به جهت حفظ تعادل و زمینهای سبک به جهت عدم فرورفتن در زمین نیز استفاده میشود.
تجهیزات کنترل و هدایت تراکتور
قبل از رانندگی با تراکتور لازم است، کاربرد کنترلکنندههای ترمز، کلاچ، گیربکس، محور تواندهی (P.T.O) (Power take off) قفل دیفرانسیل و... را یاد بگیرید. به همین منظور به همراه هنرآموز از تراکتورهای موجود در هنرستان بازدید نموده و کاربرد هر یک از قطعات را از هنرآموز خود بپرسید.
به منظور توانایی کاربر برای راهاندازی، هدایت و کنترل تراکتور تجهیزات گوناگونی در قسمتهای مختلف تراکتور تعبیه شده است تا با بهکارگیری آنها سلامت تراکتور و راننده تضمین گردد. این تجهیزات شامل اهرمها و پدالهای کنترلی، علائم هشداردهنده، و تجهیزات ایمنی میباشند.
فعالیت (صفحه 13 کتاب درسی)
همراه هنرآموز خود از یک دستگاه تراکتور موجود در هنرستان بازدید کنید، سپس جدول زیر را با توجه به شکلهای نشان داده شده از تجهیزات هدایت و کنترل تراکتور، تکمیل کنید.
| نام قطعه کنترلی | وظیفه | تصویر |
|---|---|---|
| ترمز دستی |
|
|
| پدال گاز |
|
|
| قفلکن پدالهای ترمز |
|
|
| خاموشکن |
|
|
| کنترل بازوهای تراکتور |
|
|
| رهایی تراکتور از بوکسوات |
|
|
| انتخاب حالتهای مختلف سرعت، قدرت و جهت حرکت |
|
|
| ثابت نگهداشتن دور موتور (گاز دستی) |
|
|
| قطع و وصل توان موتور به چرخها |
|
|
| کنترل وضعیت دوران محور تواندهی |
|
صفحه وسایل اندازهگیری، کنترل و هشداردهنده (داشبورد (Dashboard))
در رانندگی با تراکتور، راننده علاوه بر تعیین مسیر و هدایت صحیح تراکتور، بهطور همزمان باید به علائم هشداردهنده توجه نماید. به همین منظور مقابل راننده بر روی تراکتور صفحهای به نام داشبورد وجود دارد که کلیه چراغهای هشداردهنده، کلیدها، درجهها، چراغهای آگاهیدهنده از وضعیت کار تراکتور، روی آن نصب شده است.
فعالیت (صفحه 14 کتاب درسی)
در شکل زیر تجهیزات کنترلی مختلف تراکتور MF285 نشان داده شده است. هنگام بازدید از تراکتور با راهنمایی هنرآموز خود جدول را تکمیل کنید. در صورت موجود نبودن این نوع تراکتور همین علائم را بر روی تراکتور موجود جستجو کنید.
فعالیت (صفحه 14 کتاب درسی)
در جدول زیر شکلهای تجهیزات کنترلی مختلف تراکتور نشان داده شده است. هنگام بازدید از تراکتور جدول را تکمیل کنید.
| نام | وظیفه | شکل |
|---|---|---|
| دور سنج و ساعت شمار |
|
|
| درجه آب |
|
|
| درجه سوخت |
|
|
| چراغ دینام |
|
|
| چراغ فشار روغن |
|
|
| چراغ هواکش |
|
مهارتهایی که میبایست به عنوان یک کاربر یا هدایتکننده ماشینهای کشاورزی یاد گرفته باشیم همان محافظت از خود و دیگران است. باید یاد بگیریم که با کمترین هزینه و کمترین آسیب بیشترین بازده را داشته باشیم و تلاش کنیم تا با فراگیری اصول ایمنی و زیست محیطی یک کاربر خوب باشیم.
آنچه یک راننده تراکتور باید بداند و به کار ببندد:
- اصول ایمنی و زیست محیطی را رعایت کند.
- سرویس و نگهداری مناسب را با توجه به کتابچه دستورالعمل انجام دهد.
- از تراکتور فقط برای کاری که طراحی شده استفاده کند.
- وارسی قبل از کار را انجام دهد.
- در هنگام سوختگیری اصول ایمنی را رعایت نماید.
- در راهاندازی و خاموشکردن تراکتور توصیههای دفترچه راهنما را به کار گیرد.
- در هنگام کار دقت ویژهای برای جلوگیری از حادثه انجام دهد.
بازدیدهای قبل از روشنکردن تراکتور
وارسیهای قبل از کار
رعایت اصول ایمنی در رانندگی با تراکتور یک امر ضروری و حیاتی است. غفلت راننده شاید منجر به مرگ او یا سایر افراد و از بین رفتن تراکتور شود. بنابراین لازم است هنرجویان در رعایت دقیق اصول ایمنی کوشا باشند. قبل از وارسی تراکتور، اصول ایمنی و بهداشت فردی را رعایت نمایند. لباسهای گشاد و آویزان به قطعات متحرک گیر کرده شما را به سمت ماشین میکشد.
بازدید لاستیکها
وضعیت ظاهری تراکتور و لاستیکها و میزان باد چرخها را کنترل کنید. بریدگی روی آج و دیواره لاستیک را نگاه کنید.
توجه داشته باشید که لاستیکهای آسیب دیده میترکند و تراکتور را از کنترل خارج میکنند و باد کم لاستیک موجب آسیب داخل آن و باد زیاد لاستیک موجب پرش چرخهای جلو در برخورد با سطح ناهموار شده و کنترل تراکتور از دست شما خارج میشود.
بازدید لولههای سوخترسانی، روغن و آب
از باز بودن شیر گازوئیل مطمئن شوید. سپس محل اتصال لولههای سوخت، روغن و آب را بازدید کنید و اگر در آن نشتی یا خرابی دیده میشود برای رفع عیب آن اقدام نمایید. نشت لولههای سوخترسانی و اتصالات، خطر آتشسوزی و هدر رفتن سوخت و آلودگیهای محیط زیست را به دنبال دارد. نشت روغن از لولههای سیستم هیدرولیک منجر به کاهش و فشار روغن در این سیستم شده و در عملکرد فرمان هیدرولیکی، ترمز هیدرولیکی و کنترل اتصال سه نقطه اختلال ایجاد میکند.
برای جلوگیری از آسیبهای ناشی از خروج روغن تحت فشار و اجتناب از هدر رفتن توان هیدرولیکی، میبایست لولهها، اتصالات و واشرهای معیوب تعویض شوند و یا اتصالات سفت گردند.
فعالیت: کنترل روغن موتور (صفحه 17 کتاب درسی)
برای کنترل سطح و رنگ روغن موتور به ترتیب زیر عمل نمایید.
1- تراکتور را در یک سطح صاف قرار داده و موتور را خاموش کنید. اگر موتور قبلاً روشن بوده، چند دقیقه صبر کنید تا روغن در مخزن جمع شود.
2- میله اندازهگیری روغن موتور (Gage) را از محل قرارگیری آن خارج نمایید.
3- میله اندازهگیری روغن تمیز شده را دوباره در محل خود قرار دهید. سپس برای بررسی سطح روغن، مجدداً از محل خود خارج کنید.
4- سطح روغن را با توجه به علامتهای کمترین و بیشترین روی میله اندازهگیری روغن بررسی کنید.
5- کیفیت روغن موتور را از لحاظ گرانروی و رنگ بررسی کنید.
اگر سطح روغن بین دو علامت کمترین و بیشترین باشد، سطح روغن مطلوب است. در غیر این صورت باید سطح روغن را به حد مطلوب برسانید. در موتور تراکتورهای فرگوسن MF285 مقدار روغنی که لازم است تا سطح روغن از حداقل به حداکثر مجاز برسد 2 لیتر میباشد.
گفتوگو کنید (صفحه 18 کتاب درسی)
در مورد عواملی که باعث ایجاد تغییرات کمی روغن موتور میشود گفتوگو کنید و سپس جدول زیر را تکمیل نمایید.
| تغییر کمی | عوامل مؤثر |
|---|---|
| کاهش حجم روغن | |
| افزایش حجم روغن |
فعالیت (صفحه 19 کتاب درسی)
جدول 3-1 نمونهای از تغییرات کیفی روغن موتور است آن را تکمیل نمایید.
| تغییرات | علت | روش تشخیص | نمونه روغن |
|---|---|---|---|
| سیاهشدن رنگ روغن | ....................... | مشاهده رنگ روغن |
|
| سفیدشدن رنگ روغن | ....................... | ....................... |
|
| لجنیشدن روغن |
ترکیبات روغن با هوا و ایجاد حالت لجنی در روغن | ....................... |
|
بررسی آب رادیاتور
قبل از شروع کار روزانه و روشنکردن موتور، باید مایع خنککننده موتور را بازدید کنید.
فعالیت: بازدید آب رادیاتور (صفحه 19 کتاب درسی)
بررسی مایع خنککننده موتور شامل دو مرحله زیر میباشد:
الف) کنترل ظاهری مایع خنککننده
1- درب رادیاتور را باز کنید.
2- گلویی رادیاتور را از نظر چرببودن یا وجود رسوب بررسی کنید.
3- در صورت چرب بودن سطح مایع، وجود زنگزدگی روی سطح مایع یا کدر بودن آن، مایع خنککننده را باید پس از رفع عیب تعویض کنید.
ب) کنترل ارتفاع سطح آزاد مایع خنککننده
در صورت لزوم رادیاتور را با آب سبک (آبی که املاح کمی دارد) تا حد توصیه شده پر کنید.
تنظیم صندلی راننده
وضعیت صندلی را متناسب با قد و وزن خود مطابق دفترچه راهنمای تراکتور تنظیم کنید، بهطوری که وقتی دستهای شما روی غربالک فرمان قرار میگیرد، زاویه ساعد و بازوی شما باید 90 درجه باشد. پای شما باید بعد از فشردن پدال کمی زاویهدار باشد. بسیاری از صندلیهای تراکتور به تناسب وزن راننده قابل تنظیم هستند تا راننده را در مقابل ضربات و تکانهای شدید حفاظت کند.
راهاندازی تراکتور (روشنکردن)
فعالیت: روشن کردن تراکتور (صفحه 20 کتاب درسی)
برای روشنکردن تراکتور باید به ترتیب زیر عمل نمود:
1- لباس مناسب کار بپوشید.
2- بازدیدهای قبل از روشنکردن تراکتور را انجام دهید.
3- برای سوارشدن تراکتور از پلکان مخصوص استفاده کنید.
4- روی صندلی نشسته و آن را تنظیم نمایید.
5- از کشیدهبودن ترمز دستی اطمینان حاصل کنید.
6- اهرمهای تعویض دنده را در وضعیت خلاص قرار دهید.
7- محور انتقال نیرو را در وضعیت خلاص قرار دهید.
8- اهرمهای هیدرولیک را در پایینترین حالت قرار دهید.
9- گاز دستی را در وضعیت وسط قرار دهید.
10- خاموشکن را به داخل فشار دهید.
11- سوئیچ را در وضعیت روشن قرار دهید.
12- از روشنشدن لامپهای هشداردهنده اطمینان حاصل کنید.
13- از کافیبودن سوخت اطمینان حاصل کنید.
14- در صورت دارابودن وضعیت گرمکن، سوئیچ را به مدت 10 ثانیه در این حالت نگه دارید.
15- استارت زده و پس از روشنشدن موتور سوئیچ را رها کنید.
کنترل، هدایت و متوقفکردن تراکتور
پس از روشنکردن تراکتور و اطمینان کامل از درست کارکردن موتور و سیستمهای آن میتوانید رانندگی تراکتور را با رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی آغاز کنید.
فعالیت: مراحل هدایت تراکتور (صفحه 22 کتاب درسی)
برای حرکت تراکتور باید به ترتیب زیر عمل نمود:
1- با پای چپ پدال کلاچ را تا انتها فشار دهید.
2- اهرمهای دنده را در وضعیت مناسب قرار دهید.
3- ترمز دستی را آزاد کنید.
4- با پای راست به آرامی پدال گاز را کمی فشار دهید.
5- پدال کلاچ را به آرامی رها کنید.
6- با کنترل فرمان تراکتور را به آرامی جلو برانید.
مراحل توقف تراکتور
1- پدال کلاچ را تا انتها فشار دهید.
2- با فشاردادن تدریجی پدال ترمز، سرعت تراکتور را کاهش داده، آن را متوقف سازید.
3- اهرم دنده را خلاص کنید و پدال کلاچ را آرام رها نمایید.سپس ترمز دستی را بکشید.
4- ترمز دستی را بکشید.
5- تراکتور را خاموش کنید.
سرویس دورهای تراکتور
باتری
باتری در واقع ذخیرهکنندۀ انرژی الکتریکی تراکتور میباشد که در صورت لزوم از آن استفاده میشود، مانند استارتزدن.
گفتوگو کنید (صفحه 23 کتاب درسی)
سایر کارکردهای باتری را در تراکتور شرح دهید.
فعالیت: سرویس باتری تراکتور (صفحه 23 کتاب درسی)
تجهیزات موردنیاز: باتری، جوش شیرین، برس سیمی، گریس، آب مقطر، آب اسید
شرح فعالیت: باتری را شستوشو نموده و سطح آب اسید آن را کنترل کنید.
بازدید سطح خارجی باتری
سطح خارجی باتری باید تمیز و خشک باشد تا اگر ترک یا شکستگی در آن ایجاد شده باشد مشخص شود. خیس بودن بدنۀ باتری سبب خالیشدن خود به خود باتری میشود.
1- قبل از شستن کامل باتری، قطبهای آن را از نظر سولفاتهبودن بررسی کنید. سولفاتهشدن قطبها ضمن ایجاد مقاومت در مقابل عبور جریان الکتریسیته، باعث خوردگی قطبها و سر باتری میشود.
2- برای برطرفکردن رسوبات سولفاته از روی قطبها از برس سیمی استفاده کنید.
3- برای تمیزکردن سطح خارجی باتری، آن را با آب گرم یا محلول رقیق جوش شیرین (60 گرم جوش شیرین در یک لیتر آب) بشویید.
4- باتری را خشک کنید.
5- جهت جلوگیری از سولفاتهشدن روی قطبها گریس بمالید.
بازدید سطح آب اسید باتری
سطح آب اسید باید حدود 1 سانتی متر بالاتر از سطح صفحات باشد. در بعضی باتریها که جعبه پلاستیکی شفاف دارند سطح آب اسید باید بین دو علامت Max و Min که روی جعبه باتری مشخص شده است قرار داشته باشد.
سیستم هوارسانی
با توجه به وجود گرد و غبار و ذرات معلق در هوای محیط لازم است هوای ورودی به موتور تصفیه گردد، این ذرات منجر به فرسایش شدید و ایجاد رسوب روی قطعات داخل موتور خواهند شد. برای جداکردن این ذرات از صافی هوا در موتور استفاده میشود. هوای ورودی به موتور ممکن است در چند مرحله و با عبور از صافیهای مختلف تصفیه شود. این صافیها باید به موقع سرویس شوند.
پیش صافی
پیش صافی پیالهای پلاستیکی یا فلزی است که در ابتدای مسیر ورود هوا قرار گرفته است. پیش صافی، ناخالصیهای درشت را از هوای ورودی جدا میکند. هوا پس از عبور از پیش صافی به صافی هوا وارد میگردد.
فکر کنید (صفحه 26 کتاب درسی)
چگونه در پیش صافی، ذرات درشت از هوا جدا میشوند؟
صافی
هوای ورودی پس از عبور از پیش صافی وارد صافی هوا شده و بعد از عبور از آن تقریباً تا 98% ناخالصیها از هوا جدا میگردد. از دو نوع صافی روغنی و خشک در موتور انواع تراکتور کشاورزی استفاده میشود.
الف) صافی روغنی:
صافی روغنی از بدنه، پیاله روغن، توری اولیه و توری ثانویه تشکیل شده است. پس از عبور هوا از روغن، بیشتر ذرات معلق در هوا گرفته شده و تمیز میشود.
گفتوگو کنید (صفحه 26 کتاب درسی)
با توجه به شکل زیر مسیر عبور هوا در صافی را دنبال نموده و پیرامون نحوۀ تصفیۀ هوا در آن بحث کنید.
ب) صافی خشک:
در موتور برخی تراکتورها مانند فرگوسن 399 از صافی هوای خشک برای تصفیه هوای ورودی استفاده شده است. این صافی از نوع روغنی تمیزتر و سبکتر است. صافی هوای خشک از دو صافی استوانهای داخلی و خارجی تشکیل شده است که به شکل استوانه بوده و صافی داخلی در صافی خارجی قرار میگیرد.
گفتوگو کنید (صفحه 27 کتاب درسی)
با توجه به شکل زیر مسیر عبور هوا در صافی را دنبال نموده و پیرامون نحوۀ تصفیۀ هوا در آن بحث کنید.
سرویسهای سیستم هوارسانی
سرویس سیستم هوارسانی شامل سرویس پیش صافی و صافی میباشد.
تمیزکردن پیش صافی:
علامت Max یا خطی که روی پیش صافی کشیده شده است، چه کاربردی دارد؟
در پیش صافیهای پیالهای، روی پیالۀ خاکگیر، خط یا شاخص وجود دارد. بعضی از رانندگان به اشتباه پیالۀ خاکگیر را تا خط Max با روغن پر میکنند. این کار اشتباه است و ذرات معلق از هوا جدا نمیشوند. قبل از اینکه گرد و خاک داخل پیاله پیش صافی بیشتر از حد مجاز شود (بالاتر از علامت Max یا خط روی پیاله) پیالۀ پیش صافی را تمیز کنید.
فعالیت: تمیزکردن پیش صافی (صفحه 28 کتاب درسی)
شرح فعالیت: پس از پوشیدن لباس کار و توجه به نکات ایمنی و بهداشت فردی، به ترتیب زیر عملیات را ادامه دهید.
1- مهره درپوش را باز کنید.
2- درپوش را بردارید.
3- پیالۀ خاکگیر را خارج کنید.
4- خاک آن را خالی کنید.
5- با پارچۀ تمیز، پیاله را پاک کرده و در صورت لزوم آن را با آب شسته و خشک کنید.
6- در صورت شکستگی یا خرابی بدنۀ صافی، آن را تعویض کنید. سپس قطعات پیش صافی را ببندید.
فعالیت: سرویس صافی روغنی (صفحه 28 کتاب درسی)
صافی روغنی را باید قبل از اینکه روغن داخل پیالۀ آن غلیظ شود مطابق دفترچه راهنما سرویس کنید.
گفتگو کنید:
غلیظشدن روغن صافی به چه دلیلی اتفاق میافتد؟ به صورت گروهی بحث کنید.
تجهیزات و مواد موردنیاز: لباس کار، پارچۀ تنظیف، ظرف روغن، روغن
شرح فعالیت: با رعایت نکات ایمنی و بهداشت فردی، به ترتیب زیر صافی روغنی را سرویس کنید.
1- برای دسترسی به صافی، شبکه جلو رادیاتور را باز کنید.
2- پیاله روغن را از زیر با یک دست گرفته و با دست دیگر بستهای نگهدارنده آن را باز کنید.
3- پیاله روغن را خارج کنید.
4- توری سیمی اولیه را خارج کنید، با نفت بشویید و به وسیله هوای فشرده خشک کنید.
5- روغن پیاله را با رعایت اصول زیست محیطی تخلیه کنید و پیاله را با نفت یا گازوئیل بشویید.
6- پیاله را با روغن توصیه شده در دفترچه راهنما تا علامت مشخص شده پر کنید و پس از جاگذاری توری سیمی، در محل خود نصب کنید.
گفتوگو کنید (صفحه 29 کتاب درسی)
در صورت کثیف بودن توری سیمی ثانویه چگونه میتوان آن را تمیز نمود؟
فعالیت: سرویس صافی خشک (صفحه 30 کتاب درسی)
صافی خشک را باید مطابق دفترچه راهنما سرویس کنید. برخی تراکتورها مانند MF399 دارای چراغ هشدار تعویض صافی هوا هستند که با روشن شدن آن باید صافی هوا تعویض شود.
شرح فعالیت: پوشیدن لباس کار و رعایت نکات ایمنی و بهداشتی اولین اقدام برای انجام هر فعالیت است. پس از آمادهشدن به ترتیب زیر عمل کنید.
1- دریچۀ بغل موتور را برای دسترسی به صافی باز کنید.
2- مهرۀ نگهدارندۀ صافی را باز کنید.
3- صافیها را خارج کنید.
4- داخل بدنۀ صافی را با پارچه تمیز کنید.
5- مهرۀ نگهدارندۀ صافی داخلی را باز کنید و صافی را خارج نمایید.
6- صافی داخلی و صافی خارجی را تعویض کنید.
گفتوگو کنید (صفحه 30 کتاب درسی)
آیا میتوان صافی خشک را با استفاده از هوای تحت فشار، تمیز کرده و دوباره استفاده نمود؟
تعویض صافی گازوئیل
از فرایند تولید تا انتقال گازوئیل به تراکتور، احتمال نفوذ ناخالصی به آن وجود دارد. با توجه به حساسیت بالای قطعات پمپ انژکتور و انژکتورها، گازوئیل مصرفی باید کاملاً عاری از ذرات معلّق و آب باشد. از این رو در مدار سیستم سوخترسانی از صافی گازوئیل استفاده میشود. برای جلوگیری از ورود مواد زاید با عبور سوخت از صافی، منافذ صافی با مواد خارجی موجود در سوخت به تدریج مسدود میشود و پس از مدتی سوخت به مقدار کافی از صافی عبور نمیکند. بنابراین صافی سوخت باید در زمان مشخص که در دفترچه راهنمای موتور معین شده است تعویض شود.
پیاله رسوبگیر
آب یا مواد خارجی در سوخت سبب زنگزدگی و خوردگی قطعات سیستم سوخترسانی میشود. برای جداکردن آب و مواد معلّق از رسوبگیر در سیستم سوخترسانی استفاده شده است. این قطعه در واقع یک پیالۀ شیشهای یا فلزی است که زیر فیلتر سوخت قرار دارد.
فعالیت: تعویض صافی گازوئیل (صفحه 32 کتاب درسی)
برای تعویض فیلتر به ترتیب زیر باید عمل نمود:
تجهیزات موردنیاز: لباس کار، دستمال تنظیف، آچار مناسب
شرح فعالیت:
1- شیر خروجی مخزن سوخت را ببندید.
2- اطراف پایۀ صافی و روی صافی را تمیز کرده و شیر خروجی پیالۀ رسوبگیر را باز کنید تا سوخت پیاله تخلیه شود.
3- پیالۀ رسوبگیر و استوانۀ صافی را نگه داشته، پیچ مرکزی را باز کنید.
4- مجموعۀ صافی را باز کرده و قسمت تحتانی کاسه صافی را تمیز کنید.
5- واشرهای حلقوی را تعویض کنید.
6- برای بستن عکس مانند مراحل قبل عمل کنید.
هواگیری سیستم سوخترسانی
با نفوذ هوا به مدار سوخترسانی موتور بهطور نامنظم کار کرده و یا خاموش میشود در این صورت سیستم سوخترسانی باید هواگیری شود.
فعالیت هواگیری سیستم سوخترسانی (صفحه 33 کتاب درسی)
نکته: برای هواگیری سیستم سوخترسانی هر موتور به دستورالعمل راهنما مراجعه کنید.
تجهیزات مورد نیاز: لباس کار، دستمال تنظیف، آچار مناسب
شرح فعالیت:
1- عامل ورود هوا به مدار سوخت را پیدا کرده و آن را برطرف نمایید.
2- پیچ هواگیری صافی سوخت را شل کنید.
3- آن قدر اهرم پمپ مقدماتی را به طرف بالا و پایین به طور پیوسته حرکت دهید (پمپ زدن) تا سوخت بدون حباب از زیر پیچ هواگیری خارج شود. هم زمان پیچ هواگیری را سفت کنید.
4- پیچهای هواگیری روی پمپ انژکتور را شل کنید.
5- با اهرم پمپ دستی تلمبه بزنید تا سوخت بدون هوا از محل پیچهای هواگیری خارج شود. هم زمان فرد دیگری ابتدا پیچ پایینی سپس پیچ بالایی را سفت کند.
6- مهره گلویی لوله ورودی سوخت به شمع گرمکن را شل کنید و با زدن پمپ دستی آن را هواگیری کنید.
7- تمام مهرههای گلویی لولههای انژکتورها در سر سیلندرها را شل کنید.
8- آن قدر استارت بزنید تا از لولههای انژکتور، گازوئیل خارج شود. سپس مهرههای انژکتور را سفت کنید.
9- تراکتور را با زدن استارت روشن کنید. در صورتی که کارکرد موتور نامنظم بود تمام مراحل هواگیری را تکرار کنید.
سیستم خنککنندۀ موتور
موتور تراکتور دارای سیستم خنککننده است که وظیفۀ آن، انتقال گرمای زیاد محفظۀ احتراق به خارج موتور و تنظیم دمای آن میباشد. سرویس و نگهداری آن منجر به افزایش طول عمر موتور خواهد شد.
گفتوگو کنید (صفحه 34 کتاب درسی)
آیا هرچه دمای موتور تراکتور پایینتر باشد بهتر است؟ چرا؟
سرویس سیستم خنککننده
تنظیم کشش تسمه پروانه
پروانه از طریق یک تسمه، حرکت چرخشی خود را از موتور میگیرد. کشیدگی تسمه معمولاً در محلی مورد بازدید قرار میگیرد که بیشترین فاصله در بین دو پولی وجود داشته و در دسترس باشد. مقدار جابهجایی تسمه حدود 6 تا 25 میلی متر در تراکتورهای مختلف میباشد (عدد دقیق را از دفترچۀ راهنما استخراج کنید).
فعالیت: تنظیم کشش تسمه پروانه (صفحه 35 کتاب درسی)
پس از پوشیدن لباس کار و تهیۀ ابزار مناسب (آچار یک سر رینگی) به ترتیب زیر عمل کنید.
1- پیچ بازوی تنظیم مولد برق را شل کنید.
2- پیچ محوری مولد برق را شل کنید.
3- به کمک اهرم، موقعیت مولد برق را تغییر دهید تا به کشش مناسب برسید. سپس پیچهای بازوی تنظیم را سفت کنید.
4- کشش تسمه را کنترل کنید.
فکر کنید (صفحه 35 کتاب درسی)
شل یا سفتبودن بیش از حد تسمه پروانه چه عواقبی خواهد داشت؟
تمیزکردن پرههای رادیاتور
به علت قرارگرفتن رادیاتور در قسمت جلوی موتور تراکتور و مکش هوا توسط پروانه و برخورد گرد و خاک با رادیاتور، مواد خارجی مسیر عبور هوا را از پرههای رادیاتور مسدود میسازد و مانع خنکشدن آب موتور میگردد. برای تمیزکردن پرهها باید رادیاتور را با آب تحت فشار، از سمت موتور به سمت بیرون بشویید.
گفتوگو کنید (صفحه 36 کتاب درسی)
به نظر شما در صورت عدم شستوشوی مدار خنککاری، چه مشکلاتی ممکن است ایجاد شود؟
در صورت نیاز برای بازکردن درب رادیاتور در موتورهای خیلی داغ (جوشآوردن آب رادیاتور) به ترتیب زیر عمل کنید:
«در تمام مراحل زیر تراکتور روشن باشد»
1- با گرفتن آب روی رادیاتور، آن را خنک کنید.
2- یک قطعه پارچه خیس روی درب رادیاتور قرار دهید.
3- با استفاده از دستکش چرمی درب رادیاتور را نیم دور چرخانده تا بخار آب خارج شود سپس بدن خود را عقب نگه داشته درب را کامل باز کنید و خود را عقب بکشید.
4- سپس به آرامی در داخل رادیاتور آب بریزید.
جلوگیری از یخزدن آب موتور
در هوای سرد زمستان، آب خالص در سیستم خنککننده موتور یخ میزند و انبساط آن باعث ترکیدن رادیاتور یا موتور میشود. برای جلوگیری از صدمه دیدن موتور باید مقدار مناسبی ضدیخ را با آب سیستم خنککننده مخلوط کرد.
تهیۀ محلول آب و ضدیخ
ابتدا باید متناسب با کمترین دمای ممکن منطقه در سردترین موقع شبانه روز و ظرفیت آب سیستم خنککننده، درصد محلول مناسب ضدیخ را تهیه کرد. این کار با توجه به دستورالعمل استفاده از ضدیخ که روی قوطی ضدیخ وجود دارد، انجام شود.
تمرین (صفحه 36 کتاب درسی)
اگر برودت هوا در سردترین زمان $ - 15{}^ \circ C$ باشد و ظرفیت آب سیستم خنک کننده 20 لیتر باشد، مقدار ضدیخ مورد نیاز در این سیستم را مطابق جدول درج شده روی قوطی ضد یخ «درصد محلول ضدیخ در آب» بیابید.
فعالیت: تعویض محلول ضدیخ (صفحه 37 کتاب درسی)
مواد و تجهیزات موردنیاز: لباس کار، ظرف مناسب محلول ضدیخ، ضدیخ، آچار یک سر رینگی، آب، قیف، دستمال تنظیف.
شرح فعالیت:
1- موتور را روشن کرده و سیستم خنککننده را از نظر نشتی بازدید کنید و در صورت مشاهدۀ نشتی، آن را برطرف کنید.
2- موتور را خاموش کرده، و ظرفی مناسب با حجم مایع خنککننده زیر رادیاتور قرار دهید و پیچ تخلیه را باز کنید.
3- آب سیستم خنککننده و موتور را تخلیه کنید و شیرها و پیچهای تخلیه را ببندید.
4- محلول آماده شدۀ ضدیخ را به اندازه مناسب در رادیاتور بریزید.
5- ضدیخ خاصیت ضد زنگ دارد و در صورتی که سوراخی با رسوب گرفته شده باشد، مجدداً باز شده و نشتی ایجاد میگردد. موتور را روشن نموده در صورت نشتی آن را برطرف کنید.
تعویض روغن موتور
برای روانسازی قطعات متحرک داخل موتور در آن روغن میریزند. این روغن مدت مصرف معینی دارد که برحسب زمان کارکرد تراکتور تعیین شده در دفترچه راهنمای تراکتور باید تعویض شود.
فکر کنید (صفحه 38 کتاب درسی)
- به هنگام تعویض روغن موتور چه مواردی باید در نظر گرفته شود؟
- آیا تعویض زودتر از موعد روغن، تأثیری بر عملکرد موتور دارد؟
فعالیت: تعویض روغن موتور (صفحه 38 کتاب درسی)
تجهیزات موردنیاز: لباس کار، دستمال تنظیف، ظرف مناسب تخلیه روغن سوخته، آچار مناسب، روغن تازه
شرح فعالیت:
1- ابزار و تجهیزات موردنیاز را آماده کنید.
2- تراکتور را روشن کنید تا موتور گرم شود. پس از گرمشدن تراکتور، آن را خاموش کنید.
3- تراکتور را در سطحی مسطح قرار داده و ظرفی برای تخلیۀ روغن، زیر پیچ تخلیه روغن قرار دهید تا روغن خروجی روی زمین نریزد.
4- پیچ تخلیۀ روغن را باز کنید.
5- صبر کنید تا تمام روغن تخلیه شود، سپس پیچ تخلیه روغن را پس از تمیزکردن در محل خود ببندید. از سالمبودن واشر آن مطمئن شوید.
6- روغن مورد تأیید شرکت سازنده موتور را به اندازۀ تعیین شده در دفترچه راهنما با توجه به ظرفیت موتور در مخزن بریزید.
7- بعد از چند دقیقه با استفاده از میلۀ سنجش، میزان روغن را کنترل کنید.
پژوهش کنید (صفحه 40 کتاب درسی)
1- در مورد مناسبترین زمان تعویض روغن موتور تحقیق نمایید و عوامل مؤثر در تعویض آن را نام ببرید.
2- با استفاده از اینترنت، در مورد اثرات روغنهای مستعمل برروی محیط زیست و روشهای بازگشت این روغن به چرخۀ مصرف تحقیق کنید و به سؤالات زیر پاسخ دهید:
الف) آیا روغنهای مستعمل، بر روی محیط زیست اثرات مخرب دارند بیان کنید.
ب) مراحل بازگشت روغنهای مستعمل به چرخۀ مصرف را بنویسید.
تعویض صافی روغن موتور
آلودگی روغن بیش از هر عامل دیگری موجب کاهش عمر موتور میشود. با عبور روغن از سطوح قطعات متحرک، دوده و مواد ساینده از روی این سطوح جدا و با روغن حمل میگردد. اگر سیستم روغن کاریِ موتور خودرو را به سیستم گردش خون بدن تشبیه کنیم، میبینیم فیلتر روغن موتور در سیستم روغنکاری دارای نقشی مشابه نقش کلیهها در سیستم گردش خون بدن است. فیلتر روغن موتور، وظیفۀ جذب ناخالصیهای شناور در روغن را بر عهده دارد تا از آسیب رسیدن به موتور خودرو جلوگیری گردد. اما فیلترها فقط تا مدت معینی میتوانند وظیفۀ خود را به خوبی انجام دهند و وقتی عمر مفید فیلتر تمام شود، باید آن را تعویض کرد تا مشکلی در مدار روغنکاری ایجاد نشود.
فعالیت: تعویض صافی روغن موتور (صفحه 40 کتاب درسی)
مواد و تجهیزات موردنیاز: لباس کار، دستمال تنظیف، ظرف مناسب تخلیۀ روغن سوخته، آچار مناسب، روغن تازه، صافی روغن نو
شرح فعالیت: برای تعویض صافی روغن هنگام عوض کردن روغن موتور، پس از تخلیۀ روغن به شرح زیر انجام دهید:
1- با استفاده از کتاب راهنمای سرویس تراکتور، مکان نصب فیلتر روغن را مشخص کنید.
2- با استفاده از ابزار مخصوص (آچار فیلتر)، فیلتر روغن را باز کنید.
3- برای جلوگیری از پخش روغن در محیط، زیر آن ظرف مناسب جمعآوری روغن قرار دهید.
4- برای انتخاب فیلتر جدید به کتاب راهنمای سرویس تراکتور مراجعه شود.
5- صافی را با روغن پر کنید.
6- برای آب بندی بهتر، ابتدا واشر لاستیکی فیلتر به روغن آغشته شود.
7- محل نصب فیلتر روغن را تمیز کنید.
8- فیلتر را با نیروی دست در محل خود نصب کنید.
نگهداری تراکتور در فصل بیکاری
تراکتور نیروی محرکۀ بسیاری از وسایل کشاورزی را تأمین میکند، به همین دلیل مدت زمان کار آن در طول سال از سایر دستگاهها بیشتر است.
کارهای کشاورزی بیشتر فصلی هستند و ممکن است ماشینهای کشاورزی برای مدتی از سال مورد نیاز نباشد و باید در انبار نگهداری شود.
به کار نگرفتن تراکتور برای مدت زمان طولانی میتواند مشکلاتی را برای آن ایجاد کند.
پژوهش کنید (صفحه 41 کتاب درسی)
تحقیق کنید در صورتی که اصول نگهداری از تراکتور در فصل بیکاری رعایت نشود چه مشکلاتی برای این دستگاه ممکن است به وجود آید.
فعالیت: نگهداری تراکتور در فصل بیکاری (صفحه 41 کتاب درسی)
اقدامات لازم برای نگهداری تراکتور در فصل بیکاری (انبار)
1- در صورتی که قسمتی از تراکتور نیاز به تعمیر یا سرویس خاص توسط تعمیرکار دارد، در این فرصت نسبت به ارسال به تعمیرگاه اقدام، و تعمیرات لازم را انجام دهید.
2- مایع درون سیستم خنککننده را تخلیه کنید و پس از شستوشوی کامل، دوباره از مایع مناسب فصل پرشود (مانند آنچه قبلاً توضیح داده شد).
3- چنانچه روغن هیدرولیک کثیف است یا برای مدت طولانی کار کرده است، روغن و صافی مربوطه را تعویض کنید.
4- تمام گریس خورها گریسکاری شود.
5- تعویض روغن و تمیزکردن صافی سیستم هوارسانی
6- روغن موتور و صافی آن اگر زیاد کار کرده است تعویض شود و موتور را روشن کنید تا تمام بخشهای موتور به روغن تازه آغشته شوند.
7- باتری را باز کرده قطبهای آن را تمیز کنید. آب باتری را تا اندازة لازم پرکنید. باتری را با دستگاه شارژ کاملاً شارژ کرده و در جایی که خطر یخزدگی نباشد نگهداری نمایید. دقت کنید: با دستگاه شارژ، همیشه باتری را درحد شارژ نگهدارید تا از بین نرود.
8- با قراردادن خرک در زیر محورها، تماس لاستیکها را با زمین قطع کنید تا از فرسودگی لاستیک در اثر فشار ثابت روی یک نقطه جلوگیری شود. فشار هوای لاستیک را تا اندازهای کم کنید.
9- با قراردادن یک قوطی خالی بهصورت وارونه بر روی اگزوز از ورود گرد و غبار و اشیای دیگر به لولۀ آن جلوگیری کنید.
10- چنانچه رنگ قسمتی از تراکتور برداشته شده است بهترین فرصت برای ترمیم آن است. این کار از پیشرفت سطحی و عمیقشدن زنگزدگی جلوگیری میکند.
11- محل نگهداری یا پارک تراکتور میبایست سرپوشیده و دارای دیوار باشد تا از نور خورشید، برف و باران و گرما و سرمای زیاد ایمن بماند.