درسنامه آموزشی پرورش و تولید حبوبات کلاس دهم امور زراعی

واحد یادگیری 9: شایستگی برداشت دستی

مقدمه

- محصول چیست؟
- رسیدگی چیست و چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟
- آیا هر چقدر محصول در زمین باقی بماند، مقدار و کیفیت آن افزایش می‌یابد؟
- چه عواملی محصول گیاهان زراعی را در مزرعه تهدید می‌کنند؟
- زمان مناسب برداشت چگونه تعیین می‌شود؟
- آیا محصول تمام گیاهان زراعی یکجا یا در یک نوبت برداشت می‌شوند؟

با طی مراحل رشد، گیاه به حدی می‌رسد که تمام یا بخشی از آن، که محصول نامیده می‌شود، قابل برداشت می‌گردد. تشخیص این مرحله، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است زیرا کمی زودتر یا دیرتر از زمان مناسب برداشت، مقدار عملکرد و کیفیت محصول به شدت کاهش می‌یابد. از سوی دیگر روش‌ها و شرایط برداشت بر حسب نوع گیاه و شرایط منطقه متفاوت است. شما در این فصل با شاخص‌های رسیدگی و عوامل موثر در تعیین زمان برداشت و روش‌های برداشت آشنا خواهید شد.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، ضمن آشنایی با مفاهیمی چون محصول، رسیدگی، کمیت و کیفیت محصول، شاخص‌های رسیدگی را اندازه‌گیری کرده، محصول را به موقع و با روش مناسب جمع‌آوری، خشک، خرمن‌کوبی، بوجاری و کیسه‌گیری نماید.

محصول

هدف از زراعت یک گیاه تولید اندام یا اندام‌هایی از آن است. به این اندام یا اندام‌ها به‌طور کلی محصول گفته می‌شود. محصول یک گیاه ممکن است اندام ریشه (چغندر قند، چغندر لبویی، هویج و...)، ساقه (نیشکر، کنف، سیب زمینی و...)، برگ (توتون، چای و...)، گل (زعفران، بابونه و...)، میوه (غلات، زیره، پنبه و...)، دانه (انواع حبوبات) یا چندین اندام مانند گیاهان علوفه‌ای (ذرت، یونجه و...) باشد.

تقریباً هیچ گیاهی در جهان به منظور برداشت تمامی اندام‌های آن کاشته نمی‌شود. بلکه هدف از کاشت یا پرورش اغلب گیاهان، بخشی از یک اندام یا اندام‌هایی از آنها می‌باشد.

تصاویر این اندام‌ها را در برخی از گیاهان نشان می‌دهد.

برخی از گیاهان چندمنظوره هستند. یک تولیدکننده ممکن است برای یک منظور و تولیدکننده دیگر به منظور دیگری آنها را کشت کند. مثلاً منظور از کشت ذرت یا یونجه ممکن است علوفه یا دانه آنها باشد.

به عملیات جمع‌آوری محصول، برداشت می‌گویند. برداشت در زمانی صورت می‌گیرد که محصول رسیده باشد. رسیده‌بودن یا رسیدگی محصول را از تغییراتی که در شکل ظاهری اندام‌های گیاه یا در محیط پیرامون اتفاق می‌افتد، متوجه می‌شوند. به این تغییرات، نشانه‌ها یا شاخص‌های رسیدگی می‌گویند.

در نخود معمولی، تغییر رنگ بوته‌ها و غلاف‌ها به زردی، نشانه رسیدگی است در حالی که در نخود فرنگی، شرایط بازار و به ویژه کارخانه فراوری، شاخص‌های برداشت را تعیین می‌کند. البته رسیدگی انواع مختلفی دارد. یکی از انواع رسیدگی‌ها، رسیدگی فیزیولوژیکی است. حبوبات بر اساس رسیدگی فیزیولوژیکی برداشت می‌شوند .برحسب تعریف، رسیدگی فیزیولوژیکی عبارت است از مرحله‌ای از رشد دانه که اندازه و وزن (میزان ماده خشک قابل ذخیره) دانه به بالاترین حد ممکن رسیده است. کیفیت دانه نیز در این مرحله به مطلوب‌ترین حد ممکن می‌رسد. بدیهی است که پس از این مرحله اندازه، وزن و حتی کیفیت دانه نه تنها افزوده نمی‌شود بلکه ممکن است کاهش هم یابد.

در رسیدگی فیزیولوژیکی حبوبات، میوه که به‌صورت غلاف یا نیام است به زرد متمایل به قهوه‌ای تغییر رنگ می‌دهد و به تدریج خشک می‌شود. چنانچه به موقع برداشت نگردد احتمال دارد میوه شکاف برداشته، دانه‌های آن به بیرون بریزد (خطر ریزش) در همین حال رطوبت دانه به حداقل ممکن رسیده و رنگ دانه به رنگ معمول رقم می‌رسد.

در حبوبات تمام میوه‌های یک بوته هم زمان نمی‌رسند. یعنی زمانی که تعدادی از میوه‌ها در حال رسیدن هستند، میوه‌هایی وجود دارند که تازه در حال تشکیل‌شدن می‌باشند. حتی ممکن است در همان بوته، گل را هم ببینید. بنابراین هرگز رسیدن تمام یا صد درصد غلاف‌ها را انتظار نداشته باشید.

در ارقام اصلاح نشده یا قدیمی برخی از حبوبات مانند انواع لوبیا معمولی، لوبیا چشم بلبلی و ماش به تدریج می‌رسند. لذا این‌گونه ارقام را در چندین چین (نوبت) برداشت می‌کنند. در ارقام جدید با کارهای اصلاحی، درصد یکنواختی در رسیدگی را تا حد بسیار خوبی بالا برده‌اند.

با این حال چنانچه حدود 75 درصد میوه‌ها یا غلاف‌های یک مزرعه حبوبات فصل گرم علایم رسیدگی را نشان دهند، آن مزرعه آماده برداشت خواهد بود.

از جمله علایم رسیدگی محصول و تعیین زمان برداشت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- تغییر تدریجی رنگ برگ‌های پایینی به زردی 
- تمایل رنگ غلاف‌ها به زردی و گاهی بروز رگه‌های رنگی در آنها 
- چروکیده‌شدن غلاف‌ها و تبدیل‌شدن سطح صاف اولیه به سطح مواج 
- خشکیدگی غلاف‌ها از پایین به بالای بوته و در نهایت بروز شکاف در ارقام حساس به ریزش
- کاهش درصد رطوبت دانه‌ها به کمتر از 40-35 درصد

شاخص‌های رسیدگی در حبوبات را به دو گروه بزرگ می‌توان تقسیم کرد:

1- شاخص‌های کمی
2- شاخص‌های کیفی

1- شاخص‌های کمی:

شاخص‌های کمی مانند تغییر در اندازه، وزن دانه، درصد رطوبت دانه و غلاف می‌باشد. این شاخص‌ها را شما در سال‌های بعد در برخی از گیاهان اندازه‌گیری خواهید کرد.

2- شاخص‌های کیفی:

اما شاخص کیفی به تغییرات رنگ و شکل اندام‌های گیاه اشاره دارد. این تغییر در تمام حبوبات و حتی در تمام ارقام یک نوع از حبوبات، یکسان نیست. بنابراین برحسب نوع، رقم و محل، آن را به تجربه به دست آورید.

رنگی از غلاف که در آن، دانه سفت و رنگ دانه کاملا رنگ رقم شده باشد را به عنوان شاخص رنگ غلاف رسیده تعیین کنید.

رنگ بوته‌هایی که حدود 90-60 درصد غلاف‌های آن رسیده است را به عنوان شاخص رنگ بوته‌های رسیده تعیین کنید. برای برداشت محصول، افزون بر رسیده‌بودن محصول، شرایط محیطی مزرعه نیز تعیین‌کننده است.

حبوبات اغلب با درصد رطوبت بالا برداشت می‌شوند. درصد رطوبت دانه در موقع برداشت از حدود 20 تا 40 درصد، برحسب نوع، رقم و شرایط اقلیمی متفاوت است.

در زمان برداشت نبایستی بارندگی حتی در حد نم باران روی سطح مزرعه نشسته باشد. افزون بر این اگر شرایط منطقه باعث شبنم می‌شود، می‌بایست برداشت را تا پس از بالاآمدن خورشید و تبخیرشدن شبنم، به عقب انداخت. در گرمای شدید، برداشت یا درو حبوبات مقداری سخت‌تر می‌شود، همچنین وقتی رسیدگی به تأخیر افتاده باشد، درو در خشکی شدید باعث ریزش دانه می‌گردد. در این شرایط پیشنهاد می‌شود درو حبوبات در ساعات خنک روز و حتی در شب انجام شود. در شب با افزایش رطوبت نسبی، مقدار شکافته‌شدن میوه (غلاف) و در نتیجه ریزش دانه، کاهش می‌یابد.

وزش نسیم ملایم در زمان برداشت اغلب محصولات از جمله حبوبات، بسیار مفید و ارزشمند است. خاک مزرعه در زمان برداشت بهتر است که در حد گاورو باشد. اما اغلب کمتر از حد گاورو (خشک تر) است.

خشک‌بودن زمین مشکلی در برداشت به‌صورت درو ایجاد نمی‌کند ولی رطوبت خاک بیشتر از حد گاورو نباید باشد زیرا باعث فشردگی خاک در اثر رفت و آمد افراد و ماشین‌ها می‌گردد.

بنابراین هوای نسبتاً ابری و خنک همراه با وزش نسیم ملایم در شرایطی که رطوبت خاک در حد یا کمی کمتر از حد گاورو باشد، از ویژگی‌های شرایط محیطی مناسب برداشت حبوبات می‌باشد.

زمان رسیدگی در حد بهینه در بیشتر حبوبات محدود و اغلب حدود یک هفته است. لذا بایستی به ترتیبی برنامه‌ریزی شود که تمام یا سطح بزرگی از مساحت مزرعه، در محدودۀ زمان مناسب برداشت شود.

در این راستا هماهنگی برای گرفتن کمک از دوستان یا تأمین نیروی انسانی در برداشت دستی بسیار ضروری است.

برداشت حبوبات را به دو روش کلی دستی و مکانیزه می‌توان انجام داد.

انتخاب روش برداشت، به عواملی مانند: سطح زیرکشت، شکل زمین، مقدار شیب زمین، نوع حبوبات، نوع رقم، روش کاشت و... بستگی دارد.

در سطوح کوچک امکان به کارگیری ماشین‌های برداشت وجود ندارد. همچنین اغلب ماشین‌های برداشت توانایی کار در سطوح ناهموار و پرشیب یا روش جوی پشته‌ای را ندارند. برداشت انواع و ارقام رونده و نیز ارقامی که رسیدگی آن تدریجی است، با ماشین‌های برداشت مقدور نمی‌باشد. بنابراین ارقام افراشته که با یکنواختی بالایی می‌رسند، چنانچه در سطح وسیع به‌صورت ردیفی کاشته شده باشند را می‌توان با ماشین‌ها و تجهیزات مکانیزه برداشت نمود. ماشین کمباین حبوبات، درو، خرمن‌کوبی و بوجاری را هم زمان انجام می‌دهد. در سطح کوچک، برداشت اغلب با دست صورت می‌گیرد.

برداشت با دست به دو صورت کلی انجام می‌گیرد:

1- برداشت غلاف‌ها
2- برداشت بوته‌ها

1- برداشت غلاف‌ها

روش برداشت غلاف مخصوص حبوباتی است که رسیدگی آن تدریجی و غیریکنواخت است. ارقامی از لوبیا معمولی، ماش و لوبیا چشم بلبلی این‌گونه هستند. این ارقام به تدریج توسط ارقام جدید جایگزین شده‌اند.

با این حال هنوز هم لوبیا سبز و سایر حبوبات با الگوی رشد نامحدودی که در سطح کوچک برای مصرف تدریجی کاشته می‌شوند به ویژه ماش و چشم بلبلی، به این روش برداشت می‌شوند.

برداشت ممکن است بدون استفاده از ابزار یا به وسیله قیچی انجام گیرد.

وقتی غلاف‌ها یکنواخت و یا حدود 75 درصد آن در یک زمان برسند برداشت آنها با دروکردن کل بوته‌ها از ارتفاع نزدیک به سطح زمین انجام می‌گیرد.

در تعیین روش برداشت علاوه بر موارد بالا مسائل اقتصادی و جمعیتی هم تعیین‌کننده است. در شرایطی که نیروی انسانی فراوان و ارزان قیمت وجود داشته باشد، به کارگیری آنها از نظر اجتماعی و اخلاقی و گاهی اقتصادی، نسبت به کاربرد ماشین‌ها، ترجیح داده می‌شود.

برداشت بوته‌ها ممکن است با ابزارهای ساده مانند داس و اره کارد صورت گیرد یا اینکه با دست خالی کل بوته قطع یا ریشه‌کن شود.

2- برداشت بوته‌ها

عملیات برداشت مجموعه فعالیت‌های درهم تنیده و در عین حال حساس می‌باشد. بر این اساس به هماهنگی و برنامه‌ریزی دقیق احتیاج دارد. عملیات برداشت حتما پس از این هماهنگی (تنظیم زمان، ارزیابی زمان، آماده‌سازی ابزار و وسایل، فراهم‌کردن محل انباشت محصول، هماهنگی با نیروی انسانی در حمل و نقل و ...) باید انجام شود.

برداشت حبوبات قبل از خشک‌شدن کامل تمام برگ‌های یک بوته انجام می‌شود. بنابراین درصد رطوبت محصول برداشتی بالا می‌باشد. با این درصد رطوبت، نمی‌توان اقدام به کوبیدن و جداکردن دانه‌ها از بقایا نمود لذا محصول برداشتی را، مدتی در محل مناسب نگهداری می‌کنند. این نگهداری ابتدا به مدت کوتاهی در سطح مزرعه و سپس در محلی که به آن خرمنگاه می‌گویند، انجام می‌شود. با نگهداری خرمن در شرایط مناسب جوی، درصد رطوبت محصول به حدود 22 درصد می‌رسد.

برای اینکه دانه‌ها به خوبی از غلاف‌ها جدا شوند، باید بوته و به ویژه غلاف‌ها به خوبی خشک شوند. زمان خشک‌شدن محصول در خرمنگاه به عوامل مختلفی بستگی دارد. از جمله آنها می‌توان به نوع محصول، شرایط جوی به ویژه دمای محیط و جریان هوا، اشاره کرد. بر این اساس محصول خرمن‌شده را به‌طور پیوسته مورد مراقبت و پایش قرار دهید.

خرمن‌کوبی

خرمن‌کوبی یا کوبیدن محصول خرمن‌شده به منظور جداکردن دانه‌های آنها است. در ماشین‌های برداشت که به‌صورت کمباین (مرکب از چند ماشین) هستند، عمل کوبیدن و جداکردن دانه از کاه و کلش، همزمان یا توأمان انجام می‌شود. در برداشت دستی کوبیدن ممکن است به دو صورت انجام پذیرد:

1- استفاده از ماشین خرمن‌کوب

2- خرمن‌کوبی با استفاده از دام‌ها

این روش امروزه در کشور ما تقریباً منسوخ شده است اما در جاهای مختلفی رواج دارد.

3- خرمن‌کوبی دستی

در برخی از گیاهان به ویژه انواع بلندقامت، دسته‌ای از محصول را به دست گرفته و آن را روی یک جسم سخت می‌زنند اما اغلب با یک وسیله محکم ولی سبک روی محصول ضربه زده باعث از هم پاشیدگی غلاف و جداشدن دانه‌ها از آنها می‌شوند. این روش در مزارع و به‌طور کلی واحدهای بهره‌برداری کوچک رواج دارد.

شما در سال‌های آینده با ماشین خرمن‌کوبی (ثابت و سیار) به‌طور مستقل کار خواهید کرد. اما در این مرحله با روش دستی اقدام به خرمن‌کوبی کنید.

با کوبیدن محصول، دانه‌ها از غلاف جداشده و بیرون می‌ریزند اما همچنان مخلوط با بقایای محصول یا همان کاه و کلش هستند. به عملیات جداکردن دانه‌ها از بقایای محصول، بوجاری می‌گویند.

در روش برداشت مکانیزه یا در روش کاربرد ماشین‌های خرمن‌کوبی، عمل خرمن‌کوبی و بوجاری در اغلب ماشین‌ها، هم زمان یا توأمان انجام می‌شود. اما در روش خرمن‌کوبی دستی عمل بوجاری باید به‌طور جداگانه، آن هم به‌صورت دستی انجام شود.

در حقیقت هم دانه‌ها و هم کاه و کلش، محصول محسوب می‌شوند. دانه‌ها به عنوان محصول اصلی و کاه و کلش محصول فرعی نامیده می‌شود. کاه و کلش حبوبات ارزش غذایی بالایی دارند و خوراک مناسبی برای دام‌ها محسوب می‌گردد. قرارگرفتن بلندمدت محصول در برابر تابش خورشید یا حرارت آفتاب یا اینکه مرطوب‌شدن در اثر نزولات جوی، باعث کاهش شدید کیفیت آن می‌شود. بنابراین بایستی بی درنگ اقدام به ساماندهی محصول نمود.