درسنامه آموزشی پرورش و تولید حبوبات کلاس دهم امور زراعی

گیاه نورسته، موجودی است که شما آن را کاشته و خدای شما آن را رویانده است. وظیفه اخلاقی و حرفه‌ای شما ایجاب می‌کند که از دست‌پرورده خود در برابر رقیبانش حمایت کنید. گیاهان هرز زیادی در اطراف این بوته نورسته رشد و نمو خواهند نمود. همچنین زمین اطراف این بوته ممکن است در اثر بارندگی یا آبیاری، سخت و نامناسب گردد. با حذف علف‌های هرز و شکستن سختی خاک اطراف بوته، از گیاهان خود حمایت کنید.

واحد یادگیری 6: سله شکنی و وجین دستی

مقدمه

- آیا همه جوانه‌ها می‌توانند از لایۀ سخت سطحی خارج شوند؟
- آیا تبادل آب و هوا به درون خاک ضروری است؟ در چه شرایطی این تبادل مختل می‌گردد؟
- چگونه می‌توان مانع از تشکیل لایه سخت سطحی در مزرعه گردید؟
- اگر انسان در رقابت گیاه اصلی با گیاه ناخواسته دخالت نکند برنده کدام گیاه است؟
- به نظر شما انتخاب نام گیاه ناخواسته به جای علف هرز مناسب‌تر نیست؟

خاک از ذرات ریزی به قطر کمتر از 2 میلی‌متر تشکیل شده است. برخی از ذرات خاک بسیار ریز هستند که به آن‌ها رس می‌گویند. وقتی مقدار رس خاکی زیاد باشد، به آن خاک سنگین گفته می‌شود. بارندگی شدید و آبیاری سنگین یا غرقابی در این گونه از خاک‌ها باعث به هم‌ خوردن ساختمان یا چیدمان ذرات به ویژه وقتی مقدار مواد آلی خاک کم باشد، می‌گردد. در این شرایط یک لایه سفت و سختی در سطح خاک تشکیل می‌گردد که به آن سله می‌گویند. سله معایب و زیان‌های متعددی دارد که شما در این واحد یادگیری آنها را شناسایی خواهید کرد. همچنین با روش‌های پیشگیری از سله و کاهش خسارت آن نیز آشنا و توانمند خواهید شد.

همچنین در این واحد یادگیری شما با ضرورت کنترل گیاهان ناخواسته (علف‌های هرز) آشنا خواهید شد. این گیاهان ناخواسته از نظر تعداد و تنوع بسیار زیاد و متنوع هستند و گستره وسیعی دارند که تحمل و سازگاری آنها بسیار بیشتر از گیاه زراعی است.

استاندارد عملکرد

هنرجو در شرایط مناسب آب و هوایی با تعیین زمان، روش و با ابزاری مانند بیل، فوکا، بیلچه و شفره با رعایت اصول ایمنی فردی به‌صورت دستی سله‌شکنی و وجین گیاهان ناخواسته را انجام دهد.

ضرورت و اهداف سله‌شکنی

خاکدانه‌ها بر اثر برخورد قطره‌های باران یا جریان آب در سطح مزرعه، متلاشی می‌شوند. در اثر این از هم پاشیدگی، ذرات تشکیل‌دهندۀ خاکدانه، از هم جدا می‌شوند. ذرات رس همراه با آب به داخل خاک وارد شده و فضاهای خالی خاک را پر می‌کنند. فضاهایی که عامل تبادل و جریان آب و هوا به درون خاک و محیط می‌باشند.

با پرشدن این فضاها، لایه سخت و غیر قابل نفوذی در سطح خاک تشکیل می‌شود که به آن سله می‌گویند. بنابراین در اثر سله، نفوذ آب و هوا به داخل خاک به شدت کاهش می‌یابد.

ضخامت لایه سله در انواع خاک‌ها بسیار متفاوت است. گاهی قطر آنها به بیش از 20 سانتی‌متر می‌رسد. وقتی لایه سله مرطوب است، نفوذ آب به شدت کاهش می‌یابد. با کاهش رطوبت خاک، سله خشک تر و در عین حال سخت‌تر و سخت‌تر می‌شود. به تدریج در سطح آن درز یا شکاف‌هایی ایجاد می‌گردد.

برخی از مشکلات ناشی از سله در کشاورزی عبارت‌اند از:

1- کاهش تبادل هوا در ناحیه توسعه ریشه گیاهان
2- کاهش نفوذ آب به درون خاک و افزایش میزان جریان آب در سطح خاک (رواناب)
3- کاهش شدید درصد خروج جوانه‌ها از خاک
4- ایجاد غیریکنواختی در سطح سبز مزرعه
5- هدر رفت آب از راه شکاف‌های سله
6- قطع ریشه‌های نازک و موئین گیاه و احتمال خشک‌شدن آن

هدف از سله‌شکنی از بین‌بردن این مشکلات می‌باشد.

روش‌های سله‌شکنی

یک کشاورز آگاه و با تجربه، همواره مانع از بروز سله در مزرعه خود می‌گردد. افزایش حاصلخیزی خاک با مصرف کودهای آلی بهترین راه پیشگیری از سله است. موادآلی به تدریج در خاک ترکیباتی به نام کلوئیدهای آلی ایجاد می‌کنند. کلوئیدهای آلی ذرات خاک را به یکدیگر متصل کرده، در نتیجه خاکدانه‌های تشکیل شده بسیار پایدار می‌گردند و به‌راحتی متلاشی نمی‌شوند.

از سوی دیگر انجام آبیاری قبل از کاشت که به آن هیرم کاری می‌گویند، خطرات سله زمان جوانه‌زنی را از بین می‌برد. به‌طور کلی در روش خشکه‌کاری که ابتدا بذر را در خاک نسبتاً خشک می‌کارند و سپس آبیاری می‌کنند، به ویژه وقتی روش آبیاری، سطحی و به‌صورت غرقابی، و روش کاشت به‌صورت بذرپاشی (کاشت درهم) باشد، خطر سله بیشتر شده و اقدام برای رفع آن باید در اولین فرصت انجام گیرد.

به مجموعه روش‌هایی که منجر به حذف لایه سخت سطحی خاک می‌شود، اصطلاحاً سله‌شکنی می‌گویند. رایج‌ترین روش‌های سله‌شکنی عبارت‌اند از:

1- آبیاری
2- سله‌شکنی دستی
3- سله‌شکنی مکانیزه

1- سله‌شکنی با انجام آبیاری

وقتی روش کاشت بذرپاشی باشد، به ویژه در کشت‌های متراکم که به‌صورت کرتی کاشته شده باشند، استفاده از آبیاری تنها روش ممکن برای شکستن سله می‌باشد. با رسیدن آب به سله، سله نرم شده و لذا اجازه می‌دهد، جوانه از آن خارج گردد.

شکستن سله با آب آبیاری، هر چند بسیار ساده و آسان است. اما معایبی دارد. اول اینکه آب همیشه در اختیار کشاورز نیست. دوم اینکه با انجام آبیاری، محیط کشت گیاه سرد یا خنک‌تر می‌شود. در بستر خنک، جوانه‌زدن به تأخیر می‌افتد. بنابراین استفاده از این روش در مناطق گرم، کشت به روش بذرپاشی همراه با آب کافی، مناسب و قابل استفاده است.

2- سله‌شکنی دستی

ابزارهای دستی به دو گروه قابل تقسیم هستند:

1- ابزار دستی کوچک مانند: شفره، بیلچه، داسک، کاردک، چنگک

2- ابزار دستی بزرگ مانند: بیل، کج بیل، انواع چنگک دسته بلند،.....

با استفاده از این ابزارها، سله به‌صورت مکانیکی شکسته می‌شود. معمولاً برای شکستن سله در فاصله بین بوته‌ها (روی ردیف‌های کاشت یا فواصل بوته‌ها در کشت‌های متراکم) از ابزارهای دسته کوتاه استفاده می‌کنند. سله بین ردیف‌ها یا خطوط کاشت را با ابزارهای دسته بلند می‌شکنند.

 

3- سله‌شکنی مکانیزه

هرچند در واحدها یا قطعات کوچک استفاده از ابزارهای دستی کاربرد بسیار مناسبی دارد اما در واحدهای زراعی بزرگ، کاربرد این ابزار توجیه فنی و اقتصادی ندارد. زمان مناسب سله‌شکنی محدود است یعنی ظرف مدت 3-2 روز باید سله مزرعه شکسته شود در غیر این صورت از یک سو شرایط مناسب کار از بین خواهد رفت و از سوی دیگر اثرات زیان بار سله بروز خواهد کرد.

ماشین‌های سله‌شکنی انواع مختلفی دارند. رایج‌ترین آنها در کشور ما کولتیواتور پنجه‌ای غلتان می‌باشد. با این ماشین به‌راحتی فواصل بین ردیف‌های کاشت را سله‌شکنی می‌کنند. (شما در سال‌های آینده در رشته امور زراعی با این نوع ماشین‌ها کار خواهید کرد).

انتخاب روش مناسب سله‌شکنی، باعث می‌شود که با هزینه کمتر، مناسب‌ترین نتیجه را به دست آورد. هرگز یک روش برای همۀ شرایط مناسب نمی‌باشد، بلکه هر روش، شرایط خاص خود را دارد.

عملیات تکمیلی پس از سله‌شکنی

- در ضمن سله‌شکنی به‌طور معمول بسیاری از علف‌های هرز قطع می‌شوند. بنابراین ضمن سله‌شکنی اندام‌های تکثیرشونده علف‌های هرز را به دقت جمع‌آوری کرده و در محل‌های مشخص انباشته کنید. (مانند ساقه زیرزمینی قیاق و غده‌های پیازی شکل)
- همچنین مزرعه شما ممکن است دارای علف‌های هرز انگلی (سس، گل جالیز) باشد. هنرآموز شما این علف‌های هرز زیان‌آور را معرفی خواهد کرد. به محض مشاهده سریعا اقدام به حذف کامل آنها نمایید. این‌گونه علف‌های هرز را هم روی اندام‌های تکثیر شونده انباشته کنید.
- در فواصل کار، علف‌های هرز را جمع‌آوری کرده به خارج مزرعه انتقال دهید. در پایان کار این مواد را به ترتیبی که هنرآموز مشخص می‌کند، ساماندهی کنید.
- خاک حاصل از سله‌شکنی را تا حد ممکن جابه‌جا نکنید. اجازه دهید به‌صورت یک لایه در سطح مزرعه باقی بماند. این خاک به‌صورت یک لایه محافظتی (مالچ خاکی) عمل کرده و از هدر رفت رطوبت خاک، جلوگیری می‌کند.

هرگز بعد از سله‌شکنی اقدام به آبیاری نکنید. اجازه دهید خاک به قول کشاورزان نفسی بکشد. زیرا با شکستن سله، نفوذ هوا به داخل زمین افزایش یافته و گیاهان رشد بهتری خواهند داشت.

ضرورت و اهمیت وجین

علف هرز گیاهی است که ناخواسته در زمین‌های کشاورزی رشد می‌کند و در رقابت با گیاه اصلی به کمیت و کیفیت آن آسیب می‌زند. به بیان دیگر تمامی گیاهان روییده در مزرعه، به جز گیاه اصلی، علف هرز هستند. علف‌های هرز سازگاری زیادی با زیستگاه خود دارند بنابراین به سرعت رشد کرده و به شدت با گیاه اصلی رقابت می‌نمایند و حتی ممکن است آن را نابود کنند.

برخی از مهم‌ترین زیان‌های علف‌های هرز عبارت‌اند از:

1- رقابت با گیاه اصلی در جذب آب و مواد غذایی

2- رقابت با گیاه اصلی در گرفتن فضا و دریافت نور

3- وجود بذر یا اندام‌های علف‌های هرز در محصول، ضمن کاهش کیفیت محصول، باعث مشکلات انبارداری نیز می‌شود.

4- برخی از علف‌های هرز انگل هستند.

5- علف‌های هرز به عنوان پناهگاه و میزبان حد واسط برخی از عوامل بیماری وآفت‌های گیاهان زراعی محسوب می‌گردند و به‌طور غیرمستقیم می‌توانند زیان بار باشند.

6- رویش علف‌های هرز در جوی‌های آبیاری، باعث هدر رفت آب و ایجاد هزینه پاکسازی می‌شوند.

7- برخی از علف‌های هرز برای انسان و دام سمی هستند و برخی نیز به علت داشتن خار یا تیغ، آزاردهنده هستند.

8- ترشحات برخی از علف‌های هرز در خاک، مانع جوانه‌زنی تعدادی از گیاهان می‌گردد.
9- برخی از علف‌های هرز با پیچیدن به دور گیاه یا محصول، برداشت را مشکل کرده و هدر رفت محصول را بالا می‌برند.

10- علف‌های هرز، حاشیه و گذرگاه‌های مزرعه حتی مناظر عمومی را بد شکل و مسدود می‌کند. رفت و آمد را مشکل و باعث تخریب می‌شوند.

به دلیل سازگاری وسیع علف‌های هرز و سرعت رشد و نمو بالایی که دارند در رقابت با گیاهان زراعی همیشه پیروزی با علف‌های هرز می‌باشد.

راهکارهای مناسب برای حفظ محصولات کشت‌شده از خسارات علف‌های هرز

1- از رشد و توسعه علف‌های هرز جلوگیری شود.

2- از گیاهان اصلی در برابر علف‌های هرز حمایت کنیم.

تمام کشاورزان هر دو روش را به نحوی انجام می‌دهند. زیرا به‌طور قطع ثابت شده است که بدون کنترل علف‌های هرز و بدون حمایت گیاه اصلی، مقدار محصول به شدت کاهش می‌یابد و یا حتی ممکن است نابود گردد. ضمن آنکه کیفیت محصول نیز غیر قابل قبول خواهد بود.

اقدامات ضروری برای جلوگیری از خسارت علف‌های هرز یا کاهش میزان خسارت آن‌ها

1- کاشت بذرهای خالص‌ (بوجاری شده)

2- اجرای به موقع عملیات خاک‌ورزی

3- رعایت دقیق تاریخ کاشت
4- پاکسازی جوی‌ها و کناره‌های مزرعه

5- وجین به موقع علف‌های هرز

6- عدم کاربرد کودهای تازه دامی
7- سایر اقدامات به زراعی و به نژادی
8- کاربرد اصولی سموم کنترل علف‌های هرز

ضرورت تعداد دفعات وجین

بذرهای مورد کاشت حتی اگر کاملاً خالص باشند، باز هم علف‌های هرز در مزرعه رویش خواهند کرد. زیرا ممکن است بذر علف‌های هرز از سال‌های قبل در زمین مزرعه باقی مانده باشند یا اینکه از طریق آب، هوا، جانوران، ماشین‌ها و ابزارهای کشاورزی به مزرعه رسیده باشند. بنابراین ضرورت دارد علف‌های هرز مزرعه به‌طور مستمر و در چندین نوبت کنترل شوند.

انجام عملیات وجین و به‌طور کلی، کنترل علف‌های هرز در شروع رشد و نمو گیاه اصلی بسیار ضروری است زیرا گیاهان هرز به محض آبیاری مزرعه به سرعت رشد می‌کنند و به فاصله کوتاهی بر گیاهان اصلی غلبه پیدا می‌کنند.

با وجین علف‌های هرز در هر نوبت، گیاه اصلی به مدت کوتاهی بدون رقیب شده و رشد طبیعی خود را طی خواهد نمود. اما برخی از علف‌های هرز قدرت باز رویش داشته و دوباره شروع به رشد خواهند کرد. بنابراین تعداد دفعات وجین معمولاً دو بار و گاهی برحسب نوع علف‌های هرز و شرایط گیاه اصلی و منطقه، چندین مرتبه می‌باشد. وجین را باید تا زمانی تکرار کرد که اندازه یا حجم گیاه اصلی، تمام سطح مزرعه را گرفته و علف‌های هرز نو رسته در زیر سایه گیاه اصلی قرار گیرند و نتوانند بر آن، چیره شوند.

بیشتر حبوبات تا زمان تشکیل غلاف به علف‌های هرز حساس هستند. لذا تا آن زمان باید کنترل علف‌های هرز ادامه یابد.

تعیین زمان وجین

از عوامل موفقیت در کنترل علف‌های هرز، انجام به موقع آن است. گاهی چند روز دیر یا زودشدن عملیات وجین می‌تواند اثرات وجین را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین رمز موفقیت در عملیات وجین، شناسایی زمان مناسب آن است. عوامل مختلفی در تعیین زمان مناسب وجین دخالت دارند.

برخی از مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

1- مرحله رشدی گیاه اصلی
2- مرحله رشدی گیاهان هرز و تراکم آنها
3- شرایط رطوبتی خاک مزرعه
4- شرایط آب و هوایی منطقه

1- مرحله رشدی گیاه اصلی:

وجین باید قبل از آنکه گیاه اصلی تحت تأثیر علف هرز قرار گیرد، شروع شود. همچنین باید تا زمانی ادامه یابد که رشد و گسترش شاخه و برگ‌های آن به حدی برسد که بر علف هرز سایه‌اندازی کرده یا به اصطلاح علف‌های هرز را خفه کند.

2- مرحله رشدی علف هرز:

علف‌های هرز هر چقدر در مراحل ابتدایی رشد، کنترل شوند بهتر است. با این نگرش ممکن است چندین مرتبه وجین‌کردن نیاز باشد. بدیهی است که هر بار وجین‌کردن هزینه و زحمت زیادی به همراه دارد. بنابراین کنترل علفهرز قبل از ایجاد خسارت برای گیاه اصلی یا با رسیدن زیان علف‌های هرز، به آستانه زیان اقتصادی، انجام می‌شود. به این ترتیب تعداد نوبت‌های وجین محدودتر شده و همچنین مقدار هزینه کمتر خواهد شد.

3- شرایط رطوبتی خاک مزرعه در زمان وجین:

وجین باید در سطح مزرعه در زمانی که وضع رطوبت خاک در حد گاورو است صورت گیرد. انجام عملیات در خاک با رطوبت بیشتر از حد گاورو باعث فشردگی و سخت‌شدن زمین می‌گردد.

4- شرایط آب و هوایی زمان وجین:

در زمان وجین وضع آب و هوا باید مناسب باشد. وزش باد باعث برخورد ذرات خاک به سر و صورت و به ویژه چشمان وجین‌کننده خواهد شد. گرمای شدید کار را مشکل و طاقت‌فرسا خواهد کرد. ریزش باران هر چند جزئی سطح مزرعه را لغزنده و حرکت در آن را با مشکل روبه‌رو خواهد کرد. لذا هوای آرام، نسبتا ابری و خنک (اغلب همانند اوایل صبح و عصر) برای وجین توصیه می‌شود.

فراهم‌بودن تمام عوامل و شرایط در زمان وجین تقریبا غیر ممکن است اما باید سعی کرد تا اغلب (نه همه) شرایط در حد بهینه باشد.

یک پرورش‌دهندۀ گیاهان زراعی باید بتواند به‌طور نسبتاً دقیق زمان اجرای عملیات وجین مزرعه خود را تعیین کند. لازمۀ این کار پایش پیوسته مزرعه است.

تعیین روش وجین

وجین به روش‌های مختلفی قابل انجام است. انتخاب روش وجین به نوع زراعت، نوع علف‌های هرز، محل رویش، مرحله رشدی گیاه، مرحله رشدی علف هرز و وضعیت رطوبتی بستگی دارد.

انواع روش‌های وجین عبارت‌اند از:

1- درآوردن علف‌های هرز از ریشه (ریشه‌کنی) با دست.
2- قطع علف‌های هرز از زیر سطح خاک
3- بریدن علف‌های هرز از روی سطح زمین

1- درآوردن علف‌های هرز از ریشه:

این روش یکی از بهترین راه‌های ریشه‌کنی علف‌های هرز چند ساله و دارای اندام‌های رویشی زیرزمینی مثل ریزوم می‌باشد. این گروه از علف‌های هرز با بریدن و قطع‌کردن در کوتاه مدت از بین نمی‌روند. حتی تحریک‌شده و ساقه‌های بیشتری تولید می‌کنند. در این روش زمین را آبیاری می‌کنند، از همان زمان آبیاری تا 2 یا 3 روز بعد از آن، به‌راحتی با کشیدن علف هرز، ریشه و ساقۀ زیرزمینی آن‌ها از خاک خارج می‌شود.

2- قطع علف‌های هرز از زیر سطح خاک:

این روش رایج‌ترین روش کنترل علف هرز در انواع روش‌های کشت می‌باشد. زمانی که رطوبت خاک گاورو است تا مدتی بعد از آن وارد مزرعه شده با ابزارهایی چون شفره و اره کارد، علف‌های هرز را از پایین‌تر از طوقه قطع می‌کنند. بسیاری از علف‌های هرز یک ساله و دو ساله با این روش کنترل می‌شوند.

3- روش بریدن علف‌های هرز:

از این روش برای حذف علف‌های هرز بلند قامت روییده در حاشیه مزارع، راه‌های اطراف و درون جوی‌های آبیاری و زهکشی استفاده می‌کنند. اغلب این علف‌ها به مصرف خوراک دام می‌رسند. در این روش که بسیار سریع است از داس یا داسک و گاهی قداره (داس دسته بلند) استفاده می‌شود.

در شرایط گوناگون روش یا روش‌های مختلفی از وجین مورد استفاده قرار می‌گیرد. به ندرت ممکن است تنها یک روش به کار برده شود. اغلب تلفیقی از چند روش مناسب‌تر و کارآمدتر است.

عملیات وجین علف‌های هرز

برای انجام وجین ضمن وقت‌شناسی و استفاده بهینه از ابزار، بایستی به نکات ایمنی و بهداشتی توجه کنید تا به خود، دیگران، گیاهان اصلی و ابزار و وسایل، آسیبی وارد نسازید.

عملیات تکمیلی وجین

با کندن یا حذف علف‌های هرز، وجین تمام نمی‌شود. بلکه باید اقدامات تکمیلی نیز به درستی انجام شود.

واحد یادگیری 7: واکاری و تنک کردن دستی

مقدمه

- چه عواملی ممکن است مانع از جوانه‌زنی یا استقرار بذرها گردند؟ 
- آیا می‌توان در تمام شرایط از رویش تمام بذرها اطمینان حاصل کرد؟ 
- اگر تعدادی از بذرها به هر دلیل جوانه نزدند یا پس از جوانه‌زنی از بین رفتند، چه باید کرد؟ 
- آیا هر زمانی می‌توان اقدام به واکاری نمود؟
- آیا ممکن است افزایش بیش از حد تعداد گیاهان در واحد سطح موجب کاهش عملکرد محصول گردد؟

عوامل متعددی مانع از جوانه‌زنی تعدادی از بذرها می‌شود. همچنین برخی از بذرهای جوانه زده در اثر آفات، بیماری‌ها، عوامل اقلیمی و غیره از بین می‌روند. وقتی تعداد بذرها و گیاهچه‌های از بین رفته خیلی زیاد باشد، مزرعه تنک شده و تراکم از حد مناسب یا مطلوب کمتر خواهد شد. در این صورت عملکرد نهایی به شدت کاهش خواهد یافت. کشاورزان برای پیشگیری از افت عملکرد و خسارت ناشی از آن، اقدام به کاشت مجدد بذر یا نشا در محل‌های عاری از رویش، می‌نمایند. این عمل، واکاری نامیده می‌شود. واکاری به روش‌های مختلفی صورت می‌گیرد. شما در این واحد، زمان، چگونگی و روش‌های واکاری را فرا می‌گیرید.

همچنین در این واحد یادگیری با زمان، روش و مراحل تنک کردن مزرعه برای ایجاد تراکم مناسب آگاه شده و قادر به انجام درست آن می‌شوید.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، ضرورت عملیات واکاری را درک کرده و با شناسایی محل‌های عاری از رویش، در زمان مناسب به روش‌های رایج برای رساندن مزرعه به تراکم مطلوب، اقدام به واکاری و تنک نماید.

ضرورت عملیات واکاری

هر چند تمام سعی و مراقبت‌ها بر این است که نیاز به کشت دوباره یا واکاری پیش نیاید اما گاهی برخی عوامل باعث می‌شود که تمام بذرها آن‌گونه که هدف کشاورز بوده، سبز نشود یا اینکه پس از سبزشدن از بین بروند. لذا بخشی از مزرعه، خالی از رویش گیاهان زراعی خواهد بود. در این صورت تراکم مزرعه مطلوب نخواهد شد. به کاشت دوباره بخش یا بخش‌های مزرعه، واکاری (Filling Gap) می‌گویند. بدیهی است که حداکثر عملکرد، فقط در حالت تراکم مطلوب به دست می‌آید. برای رساندن مزرعه به تراکم مطلوب، اقدام به واکاری ضروری است. واکاری در بیشتر موارد به‌صورت کاشت بذر به روش دستی است. هرچند کاشت نشا هم عملی و قابل توصیه است.

برخی از مهم‌ترین عواملی که سبب واکاری می‌شوند عبارت اند از:

1- خبره‌نبودن کشاورز در توزیع یکنواخت بذرها

2- تنظیم‌نبودن ماشین کارنده یا بروز مشکلات فنی

3- پایین‌بودن ارزش مصرفی بذر

4- برچیده‌شدن بذرها توسط حشرات و پرندگان

5- تأمین‌نشدن به موقع عوامل مؤثر در جوانه‌زنی (آب، هوا، حرارت)

6- بروز شرایط نامساعد در زمان جوانه‌زنی یا پس از آن (سرما، خشکی، یخبندان، تگرگ)

7- حمله آفات یا امراض در مراحل اولیه

8- سله بستن و یا غرقاب‌شدن بلند مدت بخشی از مزرعه

9- برخی از گیاهان قدرت ترمیم فضا را دارند. یعنی وقتی فضا داشته باشند، با ایجاد شاخه‌های جانبی یا ساقه‌های فرعی آن فضا را پر می‌کنند. تنک‌بودن اولیه مزرعه این‌گونه گیاهان طبیعی بوده و نیاز به واکاری نمی‌باشد.

تعیین مناطق نیاز به واکاری

جاهای خالی در مزرعه باید شناسایی شده و مقدار یا وسعت آن نیز تعیین گردد تا در زمان مناسب اقدام به واکاری شود.

زمان مناسب واکاری

شرایط اقلیمی منطقه، نوع گیاه و شرایط مزرعه، راهنمای خوبی برای یافتن زمان مناسب واکاری است. کشاورز همواره باید وضعیت مزرعه خود و تغییراتی که در پیرامون مزرعه به وقوع می‌پیوندد را به دقت پایش (رصد) نماید.

به‌طور کلی زمانی باید اقدام به واکاری نمود که:

1- خروج تمام جوانه‌ها از خاک قطعی شده باشد.
2- دوره بروز شرایط نامساعد محیطی مثل سرما، تگرگ و ... به پایان رسیده باشد.
3- دوره شیوع یا اوج حمله آفات و عوامل بیماری‌زا به پایان رسیده باشد.
4- فرصت کافی برای کامل‌شدن دوره رشد و نمو و باردهی محصول باقیمانده باشد.

در هر زمانی نمی‌توان اقدام به واکاری کرد. برخی از بذرها ممکن است در عمق بیشتری قرار گرفته باشند و در چند روز آینده جوانه بزنند. از سوی دیگر نمی‌توان واکاری را خیلی به عقب انداخت چون بین بوته‌های کاشت اولیه و واکار، اختلاف رشد بروز خواهد کرد و اصلاً ممکن است شرایط اجازه محصول‌دهی به بوته‌های واکار را ندهد. تجربه در این زمینه بهترین مشاور و هدایت‌کننده است.

ضرورت آماده‌کردن بذر و نشا برای واکاری

یکی از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت عملیات واکاری، کاهش فاصله رشدی گیاه واکاری شده با گیاه کشت نخستین می‌باشد.

راهکارهایی که برای رسیدن به این هدف وجود دارد عبارت‌اند از:

1- تعیین دقیق زمان واکاری که قبلاً تشریح گردید.
2- آماده‌کردن بذر برای کاشت.

فرایند جوانه‌زنی بذر به‌طور طبیعی مدتی طول می‌کشد. طول این مدت بر حسب نوع بذر و شرایطی که بذر در آن قرار گرفته است تفاوت می‌کند. در حبوبات این فاصله بین 5 تا 15 روز است.

با انجام اقداماتی می‌توان سرعت جوانه‌زنی را افزایش داد. به عبارت دیگر طول مدت جوانه‌زنی را به کمترین حد ممکن رساند. این اقدامات در بذرهای واکاری الزامی است. زیرا به‌طور طبیعی بذرهای واکاری شده از بذرهای نخستین تقریباً 15- 10 روز عقب‌تر هستند. اگر جوانه‌زنی آنها هم مثلاً 10 روز طول بکشد، اختلاف 2 گروه گیاهان کشت نخست و واکاری شده به 25- 20 روز خواهد رسید. در این شرایط گیاهان واکاری شده ممکن است هرگز به حد گیاهان نخست نرسند.

از سوی دیگر ممکن است زمان رسیدگی آنها با شرایط نامساعد محیطی روبه‌رو گردد. براین اساس آماده‌کردن بذرها برای واکاری به ترتیبی که جوانه‌زنی آنها در مدت کوتاهی اتفاق بیافتد، در بیشتر موارد ضروری است.

آماده‌ کردن بذر یا نشا برای واکاری

برای آماده‌کردن بذر و نشا به ترتیب زیر عمل کنید.

عملیات تکمیلی پس از واکاری

یکی از عملیات مهم تکمیلی پس از واکاری، آبیاری است. قبل از آبیاری باید جوی‌ها مورد بررسی و در صورت نیاز، اصلاح و بازسازی شوند. بندها و میان بندها و سایر مسیرهای داخل مزرعه نیز باید مورد بررسی و در صورت نیاز، بازسازی شوند.

تنک‌کردن

در کشاورزی نوین از ماشین‌های کاشت یا کارنده‌های دقیق و همچنین از روش‌های جدید مانند کاشت نواری بذر، کاشت بذرهای پوشش‌دار، نشاکاری و ... استفاده می‌شود. بنابراین در این نوع کشاورزی عملیات تنک‌کردن گیاهان زراعی وجود ندارد یا بسیار نادر است. اما در کشاورزی رایج کشور ما و بسیاری از کشورهای دیگر به دلیل کاشت بذر به مقدار بیش از حد مورد نیاز، همچنان این عملیات ضروری است.

کاشت بذر به مقدار بیش از حد مورد نیاز، ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه باشد. یک کشاورز گاهی آگاهانه بذر بیشتری می‌کارد زیرا از رویش تمام بذرهای خود اطمینان ندارد یا اینکه برحسب شرایط نامناسب محیطی مانند تگرگ یا خسارات آفات، احتمال می‌دهد تعدادی از جوانه‌ها از بین بروند. در حالی که گاهی کاشت بیش از حد بذر به دلایلی همچون تنظیم نبودن ماشین کارنده یا خبره نبودن فرد بذرپاش یا بذرکار، به‌طور ناخواسته اتفاق می‌افتد.

تنک‌کردن دقیقاً برعکس واکاری است اما هدف هر دو عملیاتیکی بوده و آن هم رساندن مزرعه به حد تراکم مطلوب است. به بیان دیگر تنک‌کردن مزرعه یعنی حذف بوته‌های مازاد و رساندن مزرعه به حد تراکم مطلوب است.

پس از رویش مزرعه و برطرف‌شدن خطرات و تهدیدهای احتمالی، تنک‌کردن بوته‌های اضافی الزامی است. زیرا عملکرد مزرعه در تراکم بالاتر همانند تراکم پایین‌تر از حد مطلوب، به شدت کاهش می‌یابد. این کاهش عملکرد در گیاهانی مانند حبوبات که هدف از پرورش آنها تولید دانه می‌باشد به مراتب بیشتر از گیاهان علوفه‌ای است.

بخش‌هایی از مزرعه که تعداد بوته در واحد طول (در کشت ردیفی یا خطی) یا در واحد سطح (کشت درهم) زیاد به نظر می‌رسند، باید شناسایی گردند. آنگاه با شاخص‌های استاندارد یا همان تراکم مطلوب برای رسیدن به حداکثر عملکرد، مقایسه گردند.

به‌طور معمول تنک‌کردن در یک نوبت انجام می‌شود، اما گاهی در دو نوبت نیز انجام می‌شود. تنک اول پس از جوانه‌زنی یعنی زمانی که خطرات مربوط به درون خاک تمام شده و گیاه خود را به سطح خاک رسانده است، صورت می‌گیرد. گیاه در این زمان در مرحله برگ‌های لپه‌ای تا 2 برگی می‌باشد.

تنک دوم زمانی است که تهدیدات یا خطرات اقلیمی یا جوی مانند تگرگ، یخبندان، سرما، حمله آفات و عوامل بیماری‌زا و ... به‌طور اطمینان بخشی پایان‌ یافته باشد. گیاهان در زمان تنک دوم در مرحله 4- 2 برگی می‌باشند.

هر چند در تمام مراحل ممکن است عوامل و شرایطی گیاه را تهدید کنند، اما بیشترین خطرها قبل از مرحله 4 برگی است. از سوی دیگر بعد از این مرحله گیاه به حدی از توانمندی رسیده است که با اقدامات به زراعی و حمایتی (کود دهی، سم‌پاشی، آبیاری) می‌تواند تا حدی اثرات بسیاری از عوامل زیان‌آور را تحمل یا برخی خسارت‌ها را جبران کند.

علاوه بر این باقی ماندن گیاهان در کنار هم بعد از این مرحله باعث ایجاد رقابت از یک سو و تخلیه عناصر غذایی و آب مزرعه از سوی دیگر می‌شود.

تعیین زمان تنک‌کردن هر گیاه در هر منطقه هم زمان است با پایان تهدید یا خطری که کشاورز به خاطر آن، بذر بیشتری کاشته بود. مثلاً ظهور جوانه در سطح زمین، نشان‌دهندۀ عبور آن از خطرات داخل خاک است.

شرایط اقلیمی نیز وضعیت باقی‌بودن یا برطرف‌شدن بسیاری از تهدیدها را نشان می‌دهد. البته درک آن نیاز به تجربه و تعقل دارد.

تنک‌کردن روش‌های مختلفی دارد. در یک تقسیم‌بندی کلی، این روش‌ها به دو گروه بزرگ تقسیم می‌شوند.

1- روش‌های دستی
2- روش‌های مکانیزه

روش‌های دستی خود به دو نوع تقسیم می‌شوند:

1- بدون استفاده از ابزار:

این روش معمولاً در مرحله اول تنک‌کردن مزرعه‌های کوچک که تراکم جوانه‌های نورسته اجازه استفاده از ابزار را نمی‌دهد، کاربرد دارد.

2- با استفاده از ابزار:

در این روش با استفاده از ابزارهایی چون: چاقو، اره کارد و به ویژه شفره، تنک دوم را در مزرعه‌های کوچک، انجام می‌دهند.

روش مکانیزه نیز به دو نوع تقسیم می‌شود:

1- تنک مکانیزه تصادفی:

در این روش واحد عمل‌کننده ماشین به‌صورت تصادفی به فاصله قابل تنظیم مثلاً هر 10 سانتی‌متر، یک فاصله باقی گذاشته و بقیه سطح خاک را می‌تراشد. این روش اغلب مطلوب نیست چون هیچ‌گونه انتخابی در حذف و حفظ گیاهان بر حسب کیفیت آن صورت نمی‌گیرد و اصولاً ممکن است در آن فاصله نگه داشته شده گیاهی نباشد یا چند گیاه چسبیده به هم باشد.

2- تنک مکانیزه هوشمند:

در این روش با استفاده از ماشین‌های دقیق و هوشمند، بوته‌های مناسب گزینش شده و به فاصله نسبتاً مناسب نگه داشته می‌شوند و سایر بوته‌ها، حذف می‌گردند.

تنک‌کردن یک فعالیت دقیق بوده و نیازمند به دقت همراه با صبر و شکیبایی است. پس از تعیین زمان و روش، با درک ضرورت و اهمیت تنک‌کردن، اقدام به تنک نمایید.

همراه تنک و یا پس از آن، بایستی اقداماتی صورت گیرد. این اقدامات برای بهبود اثر تنک یا برای حفظ شرایط مزرعه می‌باشد.

برخی از این عملیات عبارت اند از:

1- ادغام یا انجام هم زمان این عملیات با سایر عملیات مانند: وجین، واکاری، سله‌شکنی، نه تنها ممکن بلکه ضروری می‌باشد. هرچند انجام آنها به‌صورت هم زمان یا توأمان، نیاز به مهارت دارد اما با تکرار و تمرین می‌توان به سرعت به آن دست یافت. کشاورزان خبره اغلب این عملیات‌ها را هم زمان انجام می‌دهند. با این روش از وقت و توانمندی‌ها استفاده بهینه شده و به خاک مزرعه، کمتر فشار وارد می‌شود.

2- مرتب‌کردن سطح مزرعه (جوی‌ها، پشته‌ها و ...) که در اثر کار ممکن است تغییراتی در آن‌ها ایجاد شده باشد.

3- جوی‌های آبیاری و زهکشی مزرعه بررسی و در صورت نیاز، بازسازی شوند.
4- هماهنگی برای نوبت آب (حق آبه) زیرا پس از تنک‌کردن انجام آبیاری ضروری است.
5- ساماندهی بقایا به ترتیبی باشد که برای جریان سطحی آب، ایجاد مشکل نکند.

واحد یادگیری 8: خاک‌دهی پای بوته

مقدمه

- آیا گیاهان در همۀ شرایط ایستاده و به اصطلاح افراشته باقی می‌مانند؟ 
- آیا ممکن است باد باعث افتادگی یا شکستگی بوته گردد؟ 
- چرا باید بین وزن شاخ و برگ (تاج) گیاه با ریشه آن تناسبی وجود داشته باشد؟ 
- چرا برخی از نهال‌ها را به قیم متصل می‌کنند؟ 
- آیا تاکنون غده سیب زمینی دیده‌اید که بخشی از آن سبز رنگ باشد؟ 
- آیا تاکنون شاهد بیرون افتادن ریشه گیاهی بوده اید؟
- چگونه می‌توان مانع از افتادن یا خوابیدن گیاهان شد؟

گیاه ممکن است به عللی مانند: بلندی قامت، سنگینی شاخ و برگ، سطحی یا محدودبودن توسعه ریشه، یا تحت تأثیر عواملی مانند: شدت جریان آب و باد، مصرف بی‌رویه برخی از کودها، آسیب برخی از آفات و عوامل بیماری‌زا و غیره، قادر به ایستادگی نبوده و ریشه‌کن شده یا اینکه از ساقه خمیده و حتی شکسته شود. خوابیدگی بوته یا شکستگی ساقه خسارت سنگینی به مزرعه و تولیدکننده وارد خواهد ساخت. برای پیشگیری از این نوع خسارات، به پای بوته‌ها، خاک می‌دهند. سایر محاسن عملیات خاک‌دهی پای بوته همچنین زمان، روش و تجهیزات خاک‌دادن پای بوته موضوع این واحد یادگیری می‌باشد.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، به اهداف و ضرورت خاک‌دهی پای بوته، پی برده و در زمان مناسب به روش‌های مطلوب اقدام به خاک‌دهی پای بوته نماید.

خاک‌دهی

یکی دیگر از عملیات مهم مرحله داشت در بیشتر گیاهان از جمله گیاهان زراعی، خاک‌دهی پای بوته‌ها است. با این عملیات همان‌گونه که از نام آن بر می‌آید، به پای بوته یا اطراف گیاه، خاک داده می‌شود.

به‌طور کلی در ساختار برخی از گیاهان عواملی مانند شاخ و برگ نسبتاً زیاد، تعداد و وزن میوه، بلندی ساقه، باریکی ساقه، سطحی‌بودن ریشه یا محدودبودن پراکنش ریشه، ممکن است باعث خمیدگی یا حتی افتادگی آنها شود. بنابراین خاک‌دهی پای بوته از عملیات ضروری محسوب می‌شود.

مهم‌ترین هدف‌های خاک‌دهی پای بوته عبارت‌اند از:

1- افزایش توان ایستادگی گیاه (در گیاهان ساقه بلند افراشته)

2- افزایش خاک در دسترس ریشه گیاه زراعی که روی مقدار و کیفیت محصول مؤثر خواهد بود.

3- جلوگیری از آلوده‌شدن میوه با آب و گِل کف جوی‌ها (مثلاً لوبیا، گوجه فرنگی و ...)

4- پیشگیری از بیرون افتادن ریشه گیاهان (مثلاً در ذرت)

5- تحریک رشد و حفاظت اندام سطحی و زیرسطحی (ریزوم، استولون، پنجه، غده و ...)

بر این اساس اغلب یک نوبت و در برخی گیاهان دو یا سه نوبت خاک‌دهی پای بوته معمول می‌باشد.

در زراعت بسیاری از گیاهان، پس از یک تا دو مرتبه آبیاری، مدتی خشکی می‌دهند. این تنش خشکی مدیریت شده نقش مهمی در رشد و توسعه ریشه گیاهان دارند.

خاک‌دهی پای بوته در پایان دوره تنش (حدود 4-2 هفته) و پس از سله‌شکنی و اغلب همراه با کوددهی به گیاه، صورت می‌گیرد. اما عواملی مانند جابه‌جایی غیرطبیعی خاک پای بوته‌ها، بیرون‌زدن ریشه‌ها یا غده‌ها و... ممکن است زمان خاک‌دهی را کمی تغییر دهد یا خاک‌دهی دیگری را ایجاب کند.

معمولاً خاک‌دهی را با عملیات دیگر مانند وجین و به ویژه کوددهی هم زمان می‌کنند. این کار زمان اجرای عملیات خاک‌دهی را تا حد زیادی تعیین می‌کند.

در برخی از گیاهان حجم بوته و مرحله رشدی گیاه، زمان آخرین خاک‌دهی را تعیین می‌کند. بدیهی است که آخرین نوبت خاک‌دهی زمانی است که امکان رفت و آمد (فرد یا ماشین) به درون ردیف‌های کاشت بدون ایجاد آسیب به گیاه و محصول ممکن باشد.

در حبوبات، خاک‌دهی برای انواع و ارقام رونده یا خوابیده روی زمین یا ارقامی که کوتاه قامت و کم حجم هستند، صورت نمی‌گیرد. بلکه برای ارقام بوته‌ای بزرگ و ارقام افراشته (ایستاده) انجام می‌شود. مثلاً در عدس خاک‌دهی معمول نیست در حالی که در انواع لوبیاهای ایستاده کاملاً معمول و بسیار مفید است. خاک‌دهی پای بوته‌ها در ارقام پابلند لوبیا ضروری است.

زمان خاک‌دهی نوبت اول در لوبیا قبل از آبیاری سوم و خاک‌دهی نوبت دوم، در آستانه تشکیل غلاف‌ها می‌باشد.

عملیات خاک‌دهی پای بوته با توجه به وسعت مزرعه و روش کاشت به دو روش عمده قابل تقسیم است.

1- خاک‌دهی مکانیزه
2- خاک‌دهی دستی

1- خاک‌دهی مکانیزه

خاک‌دهی مکانیزه بر حسب نوع ماشین به روش‌های مختلفی صورت می‌گیرد. ساده‌ترین روش، استفاده از ماشین دنباله بند فاروئر یا شیارساز است. این دستگاه هر چند برای ایجاد جویچه‌های کوچک (فارو) برای آبیاری نشتی ساخته شده است اما با تغییر و تنظیم بیلچه‌های آن، برای خاک‌دهی هم استفاده می‌شود.

کولتیواتورهای داشت، ماشین‌های اختصاصی سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته هستند. این ماشین‌ها انواع مختلفی دارند. رایج‌ترین ماشین سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته کولتیواتور پنجه‌ای یا ستاره‌ای غلتان است.

اغلب این ماشین‌ها به واحدهای کودکاری هم مجهز می‌باشند. با استفاده از این ماشین‌ها در یک نوبت، افزون بر سله‌شکنی و در نتیجۀ آن حذف بخش زیادی از علف‌های هرز، کود سرک به خاک افزوده شده و در ادامه توسط واحدهای خاک‌دهنده ماشین، به پای بوته‌ها، خاک داده می‌شود.

2- خاک‌دهی دستی:

خاک‌دهی دستی در کشت‌های غیر ردیفی، کشت ردیفی در مساحت‌های کوچک و کشت‌های جوی پشته‌ای، استفاده می‌شود. برحسب شکل‌دهی سطح زمین مزرعه و روش کاشت، دو نوع عمده خاک‌دهی دستی وجود دارد.

1- خاک‌دهی دستی پیرامونی
2- خاک‌دهی دستی ردیفی

1- خاک‌دهی دستی پیرامونی:

خاک‌دهی پیرامونی زمانی است که گیاه به‌صورت درهم در زمین صاف (بدون شکل‌دهی) کاشته شده است و فاصله بوته از هر ردیف تقریباً به یک اندازه است. در این روش خاک از اطراف بوته به سمت بوته حرکت داده می‌شود. در این روش کج بیل یا فوکا، کارآمدتر از بیل است.

2- خاک‌دهی دستی ردیفی:

خاک‌دهی ردیفی در کشت جوی پشته‌ای و ردیفی (سطح کوچک) اجرا می‌شود. خاک کف جوی یا جویچه‌ها پس از سله‌شکنی، نرم شده و گاهی با کود دامی پوسیده مخلوط شده به پای بوته داده می‌شود.

اغلب قبل از خاک‌دهی، کود سرک به گیاهان داده می‌شود. مصرف کود سرک (کوددهی در ضمن رشد گیاه) به روش‌های مختلفی صورت می‌گیرد. در کشت‌های درهم بیشتر به‌صورت پاششی یا همراه آبیاری، این عمل انجام می‌گیرد.

امروزه روش کاشت کود در پای بوته، نسبت به روش پاشیدن آن در سطح مزرعه، ترجیح داده می‌شود چون کارآمدی بیشتری دارد. کاشت کود سرک، ممکن است به‌صورت نقطه‌ای (موضعی) با حفر یا بدون حفر گوده صورت گیرد.

یا این که به‌صورت نواری با یا بدون ایجاد شیار در یک یا دو پهلوی پشته‌ها صورت می‌گیرد.

پس از مصرف کود سرک، خاک‌دهی و سپس آبیاری انجام می‌گیرد.

خاک‌دهی پای بوته -چنان که گفته شد- ترکیبی از چند عملیات هم زمان یا توأمان می‌باشد. خاک باید نرم گردد، گاهی با کود دامی مخلوط شود، کود سرک مصرف شود، گیاه باید مرتب گردد آنگاه خاک نرم و مخلوط شده به پای بوته و روی شیارهای کود داده شود. ضمن آنکه شکل طبیعی جویچه‌ها یا جوی و پشته‌ها حفظ بلکه اصلاح شود. البته با تکرار و تمرین تمام این کار به راحتی و دقت انجام خواهد شد.

چنان‌که گفته شد، خاک‌دهی پای بوته در پایان دوره تنش خشکی انجام می‌شود. لذا گیاهان به شدت تشنه هستند و از سوی دیگر کود سرک مصرف شده است. لذا بایستی بی‌درنگ اقدام به پاک‌سازی و بازسازی جوی‌ها و انجام آبیاری
نمود.