درسنامه آموزشی پرورش و تولید حبوبات کلاس دهم امور زراعی

بذر اساس تولید محصولات زراعی است. یک بذر هر چقدر هم که کوچک باشد دارای تمامی صفات و ویژگی‌های یک گیاه می‌باشد. بذر نقش بسیار اساسی در عملکرد گیاه و کیفیت محصول دارد. بدون استفاده از بذر خوب با وجود جمیع امکانات و نهاده‌های مناسب، نمی‌توان به حداکثر محصول و عملکرد دست یافت. می‌توان گفت که بذر تنها نهاده‌ای است که بدون صرف هزینه‌های اضافی می‌تواند در افزایش عملکرد نقش مهمی داشته باشد.

واحد یادگیری 1: تعیین مقدار بذر مصرفی

مقدمه

- آیا می‌دانید چند درصد از هزینه تولید یک محصول زراعی به تهیه بذر اختصاص دارد؟ 
- آیا مفهوم بذر با دانه متفاوت است؟ 
- آیا کشاورزان می‌توانند از محصولات سال قبل خود بذر تهیه نمایند؟ 
- آیا هر چه مقدار بذر مصرفی در هکتار بیشتر باشد عملکرد نیز افزایش می‌‌یابد؟

مهم‌ترین و اساسی‌ترین مرحله در یک زراعت خوب، انتخاب بذر مناسب می‌باشد. این بدین معنی است که کشاورز بایستی به دنبال انتخاب نوعی از بذر باشد که بهترین عملکرد را در مزرعه داشته باشد. افزون بر این تعیین مقدار بذر مصرفی نیز بسیار مهم و تعیین‌کننده است. میزان بذر عبارت است از مقدار بذری که برای کشت مقدار مشخصی از زمین مورد نیاز است و بر حسب کیلوگرم در هکتار بیان می‌شود. میزان بذر مورد استفاده به عواملی مانند شرایط اقلیمی منطقه، شرایط خاک، عوامل زراعی و مدیریتی، ویژگی‌های بذر (وزن هزار دانه، درصد خلوص، درصد قوه نامیه و...) بستگی دارد. در این فصل این عوامل مورد بررسی قرار می‌گیرند.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، مقدار بذر مصرفی را با انجام آزمایش‌های اندازه‌گیری: سلامت بذر، خلوص فیزیکی، وزن هزار دانه، درصد جوانه‌زنی و تعیین الگوی کاشت مطابق با استانداردها و عوامل اقلیمی و زراعی، تعیین نماید.

پیش نیاز و یادآوری

- اندام‌های مختلف گیاه شامل ریشه، ساقه، برگ، گل، دانه یا بذر را بشناسد.
- با مفاهیم تولید مثل جنسی و غیرجنسی آشنا باشد. 
- محاسبات ریاضی شامل درصد، تناسب مستقیم و غیرمستقیم را بداند. 
- با واحدهای اندازه‌گیری شامل مساحت و حجم آشنایی داشته باشد.

اهمیت ویژگی‌های بذر

در زراعت به بخشی از گیاه که کاشته می‌شود تا گیاه جدیدی را به وجود آورد، بذر گفته می‌شود. آفرینندهٔ هستی، آفرینش بذر را به گونه‌ای طراحی کرده است که تمام صفات و ویژگی‌های یک گیاه کامل را داشته باشد. سپاس بی‌کران بر یگانه آفریننده هستی، خداوندی که رویاننده دانه و شکافنده هسته، می‌باشد.

بذرها به طور کلی به دو گروه بزرگ جنسی و غیرجنسی (رویشی) تقسیم می‌شوند.

بذرهای جنسی (زایشی): این نوع بذر به شکل دانه است که از گرده‌افشانی اندام جنسی نر (پرچم) روی مادگی گل به وجود می‌آید.

در حبوبات همۀ بذرها از نوع جنسی و به صورت دانه می‌باشند.

بذرهای غیرجنسی (رویشی): این نوع بذرها شامل سایر قسمت‌های گیاه بجز دانه است که برای تکثیر گیاهان استفاده می‌شود مانند ریشه، ساقه، برگ و…

بذر نقش بسیار مهمی در مقدار محصول و کیفیت آن دارد، کیفیت یا قابل استفاده بودن یک بذر برای کاشت، از طریق ویژگی‌های آن مشخص می‌شود. به همین سبب برای انتخاب بذر بایستی ویژگی‌های آن به دقت بررسی و با خبرگان محلی و کارشناسان کشاورزی مشورت گردد.

روش تهیه بذر

1- استفاده از بذر گواهی شده: بذرهای اصلاح شده‌ای که مورد گواهی و تأیید مؤسسات رسمی کنترل و گواهی بذر کشور باشد و تاریخ مصرف آن نگذشته باشد را می‌توان بدون سنجش ویژگی‌های آن‌ها مورد استفاده قرار داد.

2- استفاده از محصول سال قبل: چنانچه دسترسی به بذرهای گواهی شده ممکن نگردد، باید بذر مورد تأیید خبرگان محلی را پس از اندازه‌گیری ویژگی‌های آن مورد استفاده قرار داد.

ویژگی‌های مؤثر در مقدار بذر مصرفی

عوامل مؤثر در مقدار بذر مصرفی به سه دسته تقسیم می‌شوند:
1- ویژگی‌های بذر
2- شرایط و عوامل اقلیمی
3- روش‌های زراعی

برخی از مهمترین ویژگی‌های بذر که در تعیین مقدار بذر مصرفی تأثیرگذار هستند، عبارت‌اند از: سلامت بذر، خلوص بذر، وزن هزار دانه و درصد جوانه‌زنی.

1- سلامت بذر

اگر بخشی از بذرهای مورد کاشت به هر دلیل آسیب دیده باشند، از درصد جوانه‌زنی آن‌ها کاسته می‌شود یا اینکه رشد مطلوبی نخواهند داشت. در نتیجه رویش مزرعه یکنواخت نخواهد شد.

بذر ناسالم هرگز نمی‌تواند گیاه سالم و قوی تولید کند. برخی عوامل زیان‌آور همراه بذر بوده و باعث فساد و حتی نابودی بذر می‌گردد. همچنین کاشت بذرهای آلوده می‌تواند آلودگی را در مزرعه گسترش دهد. بذر را باید از مراکز معتبر (مورد تأیید مراکز کنترل و گواهی بذر کشور) تهیه کرد.

2- خلوص بذر

به‌طور کلی در بذر دو نوع خلوص مورد توجه است:

1- خلوص ژنتیکی
2- خلوص فیزیکی

1-2- خلوص ژنتیکی

در این نوع خلوص، یکدست یا خالص‌بودن بذر از نظر صفات ارثی یا ژنتیکی موردنظر می‌باشد. ارزش بذر بستگی زیادی به خلوص ژنتیکی آن دارد. برای اطمینان از خلوص ژنتیکی بذر، می‌بایستی از بذرهای اصلاح شده‌ای که توسط مؤسسات اصلاح بذر تهیه می‌شوند استفاده نمود.

برخی از گیاهان خودگشن هستند یعنی گرده یک گل، مادگی همان گل را بارور می‌نماید. در این گیاهان بذرهای تولیدی تا حد زیادی خالص و شبیه پایه مادری یا همان گیاه اولیه می‌باشند. لوبیا نمونۀ بارزی از این نوع گیاهان می‌باشد.

در حالی که برخی دیگر از گیاهان تا حدی یا به‌طور کلی دگرگشن هستند. یعنی دانه گرده یک گل، مادگی گل دیگر را بارور می‌نماید. به عنوان نمونه باقلا 45-30 درصد دگرگشنی دارد. در این صورت بذرهای تولیدی نه تنها با پایه مادری تفاوت خواهند داشت، بلکه با یکدیگر نیز کاملاً شبیه نخواهند شد. زیرا این بذرها از گیاهان مختلف با ویژگی‌های متفاوتی ترکیب و تشکیل شده‌اند. در سال‌های آینده اطلاعات بیشتر و جذاب‌تری در این زمینه به شما ارائه خواهد شد.

2-2- خلوص فیزیکی

منظور از خلوص فیزیکی خالص‌بودن بذرها از هر نوع ناخالصی قابل مشاهده مانند: بذر علف‌های هرز، بذر سایر گیاهان و مواد جامد (خاک، کاه و کلش، سنگ و ...) می‌باشد.

تولید بذر خالص ژنتیکی با ویژگی‌های مطلوب، کاری تخصصی است که توسط پژوهشگران اصلاح نباتات (به نژادگران) انجام می‌شود. کشاورزان بیشتر با خلوص فیزیکی بذر سر وکار دارند، زیرا قابل مشاهده و اندازه‌گیری هستند و می‌توانند ناخالصی فیزیکی را از بذر جدا کنند.

نقش خلوص فیزیکی بذر در تعیین مقدار بذر مصرفی

یکی از ویژگی‌های بسیار مهم و تأثیرگذار در میزان بذر مصرفی، درصد خلوص بذر می‌باشد. روشن است که هرچه درصد خلوص بذر کمتر باشد، میزان مصرف بذر افزایش می‌یابد. اما اگر درصد خلوص بذر از یک اندازه‌ای کمتر شود، دیگر آن بذر برای کاشت مناسب نخواهد بود. این اندازه در بذرهای مختلف متفاوت است.

در خلوص بذر، تنها درصد مواد جامد اهمیت ندارد بلکه باید به وجود بذر علف هرز نیز توجه داشت. از این نظر علف‌های هرز موجود در هر بذر را به دو گروه معمولی و خطرناک تقسیم می‌کنند. در جدول بالا، بذر علف‌های خطرناک و سمج را به‌صورت تعداد در یک کیلوگرم بذر آمده است در حالی که بذر سایر علف‌های هرز را به‌صورت درصد نشان داده شده است. به علف هرزی خطرناک و سمج می‌گویند که:

- مراحل رشد آن دقیقاً همانند مراحل رشد گیاه مورد کاشت باشد یا اینکه در اجرای برخی از عملیات مثلاً برداشت و بوجاری اختلال ایجاد کند.
- علف‌های هرز انگلی مانند سس
- علف‌های هرزی که رشد سریع دارند و تعداد بذر زیادی تولید می‌کنند.
- کنترل علف‌های هرز خطرناک، مشکل‌تر و پرهزینه‌تر از سایر علف‌های هرز می‌باشد و تأثیر زیادی در کاهش عملکرد و کیفیت محصول سال جاری و سال‌های بعدی دارند.

چنانچه تعداد علف‌های هرز از یک حدی بیشتر باشد، آن بذر غیرقابل مصرف خواهد بود. این حد را مؤسسه ثبت کنترل و گواهی بذر تعیین کرده است. در اینجا تأکید می‌شود که در مورد علف‌های هرز خطرناک، تعداد بذر علف‌های هرز مهم است نه وزن آن‌ها، زیرا بذر برخی از علف‌های هرز بسیار ریز هستند و گاهی 0/1 گرم آن‌ها بیش از هزاران عدد بذر است.

3- وزن هزار دانه بذر

بذرهای گیاهان مختلف از نظر وزن و اندازه با یکدیگر فرق دارند. وزن دانه بیشتر گیاهان خیلی کم است، به همین سبب به‌صورت وزن هزار دانه بیان می‌شود. وزن هزار دانه گیاهان از حدود 1 گرم تا بیش از 800 گرم متفاوت است.

اندازۀ دانه در یک نوع گیاه نیز متفاوت است.

تفاوت اندازه دانه‌های یک گیاه به‌طور کلی به عامل‌های زیر بستگی دارد:

- محل قرار گرفتن دانه روی گیاه یا روی محور گل (گل آذین)
- عوامل محیطی به ویژه موادغذایی

نقش وزن هزار دانه در تعیین مقدار بذر مصرفی

بدیهی است که بذرهای کوچک وزن کمتری دارند. بنابراین در شرایط مساوی هر چقدر وزن هزار دانه کمتر باشد مقدار مصرف بذر کمتر می‌شود. در نظر بگیرید که هدف یک کشاورز داشتن صد هزار بوته در هکتار باشد. به فرض اینکه برای رسیدن به این هدف یکصد هزار بذر نیاز باشد. حال چنانچه دو نوع بذر از یک گیاه در اختیار داشته باشد. اگر وزن هزار دانه یکی 40 گرم و دیگری 52 گرم باشد. براین اساس وزن 100 هزار دانه این دو نوع بذر به ترتیب 4 و 5/2 کیلوگرم خواهد شد. 

مقدار مصرف بذر در گیاهان مختلف در واحد سطح بسیار متفاوت است. البته این تفاوت، تنها به وزن هزار دانه مربوط نمی‌شود، بلکه عوامل دیگری هم تأثیرگذار هستند، که در ادامه خواهد آمد.

4- درصد جوانه‌زنی بذر (قوه نامیه)‌

درصد جوانه‌زنی بذر عبارت است از درصد عددی بذرهای خالصی که در مدت معین می‌توانند جوانه زده و ریشه چه‌ای به اندازهٔ دو میلی متر تولید کنند. درصد جوانه‌زنی با گذشت زمان، متناسب با شرایط محیط نگهداری کاهش می‌یابد. دوام زندگی بذر بستگی به ژنوتیپ، سازوکار خواب و شرایط نگهداری آن دارد.

بذرهای مختلف طول عمر متفاوتی دارند. طول عمر بذر عبارت است از بیشترین فاصلۀ زمانی پس از تولید بذر، که توانایی جوانه‌زدن را داشته باشد. بذر بیشتر گیاهان زراعی به مدت 2 تا 3 سال و حداکثر 15 سال زنده می‌مانند که این مدت به شرایط محیط نگهداری بذر بستگی دارد. هر اندازه محیط نگهداری از نظر رطوبت و درجه حرارت (با توجه به نوع رقم) مطلوب‌تر باشد به همان اندازه طول عمر بذرها بیشتر خواهد شد.

برای اطمینان از سالم، خالص و زنده‌بودن بذر، باید بذرهایی را خریداری نمود که در بسته یا کیسه‌های دارای برچسب استاندارد عرضه می‌شوند.

نقش درصد جوانه زنی بذر در تعیین مقدار بذر مصرفی

درصد جوانه‌زنی بذر یکی از ویژگی‌های بذر است که بر روی مقدار مصرف بذر در واحد سطح تأثیرگذار است. بدیهی است که هر چه درصد جوانه‌زنی بذر کمتر باشد مقدار مصرف بذر بیشتر خواهد شد. به عبارت دیگر اگر قرار باشد 100 بوته داشته باشیم و اگر تمام بذرها زنده و قادر به جوانه‌زنی باشند، 100 عدد بذر برای این هدف کافی می‌باشد.

چنانچه درصد خلوص یک نوع بذر را صددرصد در نظر بگیریم و درصد جوانه‌زنی بذر 80 درصد باشد، مقدار بذر مصرفی را با استفاده از فرمول:

بر اساس استانداردهای تعیین شده از سوی مؤسسه ثبت و کنترل گواهی بذر و نهال کشور، حداقل درصد جوانه‌زنی بذر در برخی از حبوبات به شرح جدول زیر می‌باشد.

نام بذر	ماش	عدس	باقلا	لوبیا	نخود	چشم بلبلی
حداقل درصد جوانه‌زنی بذر گواهی‌شده	80	85	80	85	85	80

اثر عوامل اقلیمی بر مقدار بذر مصرفی

مقدار بذر مصرفی برحسب شرایط اقلیمی یا محیطی که بذر در آن کاشته می‌شود، متفاوت است. علاوه‌بر شرایط مناسب محیطی برای کاشت و جوانه‌زنی، شرایط استقرار و رشد و نمو هم در این زمینه مؤثر هستند. بدیهی است که هر چه شرایط مناسب‌تر باشد، امکان تولید بهتر و بیشتر فراهم بوده و می‌توان تعداد بوته بیشتری در مزرعه به عمل آورد.

بذر برای جوانه‌زنی نیاز به حرارت، رطوبت و تهویه مناسب دارد. اگر این شرایط در حد مناسب فراهم باشد بذرها به خوبی جوانه می‌زنند. اما اگر هریک از آن‌ها به هر دلیل به خوبی فراهم نباشند، به همان نسبت جوانه‌زنی با مشکل مواجه خواهد شد. در این صورت باید بذر بیشتری مصرف کرد تا کاهش جوانه‌زنی جبران گردد. کمبود و زیادی آب یا رطوبت، خاک نامناسب، وجود آفات، سرما و یخبندان و… نمونه‌هایی از شرایط نامناسب برای جوانه‌زنی هستند.

جوانه‌های نورسته یا تازه سر از خاک درآورده برای زنده‌ماندن و ادامه رشد که به آن استقرار می‌گویند، به شرایط محیطی مناسب نیاز دارند. یک رگبار شدید یا تگرگ برق آسا هرچند کوتاه مدت می‌تواند بخش بزرگی از جوانه‌ها را نابود کند. خشکی یا عدم تأمین به موقع آب موردنیاز گیاه همانند غرق آب‌ شدن مزرعه (مثلاً در اثر بارندگی سیل آسا) و نیز حمله برخی از آفات مانند کرم طوقه بر، می‌توانند مانع از استقرار جوانه‌ها گردند.

برای مقابله با تهدیدهایی که در منطقه رواج دارد دو راه اساسی وجود دارد:

1- تغییر تاریخ کاشت برای فرار از خطر
2- مقابله با خطر یا تعدیل اثرات آن (افزایش مقدار مصرف بذر یکی از راه‌های تعدیل خطرات است. مقدار این افزایش توسط کارشناسان خبره منطقه تعیین می‌گردد.)

طی‌کردن مراحل اولیه رویش یا استقرار اولیه هر چند یک فرایند مهم و اساسی است اما به معنی تمام‌شدن خطرات یا تهدیدها برای گیاه نیست. در مراحل بعدی حتی تا زمان رسیدن ممکن است خطراتی چون حمله آفات، سرما، گرما، خشکی، پرآبی، بادهای گرم و سرد شدید، انواع بیماری‌ها و کمبودها و… گیاهان را تهدید می‌نماید.

این عوامل ممکن است درصدی از گیاهان را نابود کند یا مقداری از توان آن‌ها را کاهش دهد. جهت دستیابی به یک عملکرد قابل قبول و اطمینان بخش با توجه به تمامی عوامل تهدیدکننده یا محدودکننده (آب، نور و حاصلخیزی خاک) مقدار مصرف بذر را می‌بایست حساب‌شده و دقیق تنظیم نمود.

کشاورزان در هر منطقه با این عوامل و خطرات آشنایی دارند. راه‌های مقابله با آن‌ها یا کاهش خطرات را تا حد زیادی در اثر تجربه فرا گرفته‌اند.

برخی از روش‌های مؤثر و کارآمد در برابر عوامل زیان‌آور عبارت اند از:

تنظیم مقدار بذر مصرفی:

مثلاً مقدار بذر در کاشت دیم کمتر از مقدار مصرف بذر در روش کشت آبی است. زیرا مزارع دیم به دلیل رطوبت کم خاک و پایین‌بودن میزان حاصلخیزی خاک توانایی تأمین نیازهای غذایی و آبی تراکم زیاد گیاهان را ندارد.

پیش آگاهی از تهدیدها و فرصت‌های منطقه:

مثلاً رودخانه فصلی چه زمانی و به چه مدتی در منطقه جریان دارد؟ کدام آفت یا عامل زیان‌آور و در چه زمانی بیشترین خسارت را وارد می‌سازد؟

مشاوره با خبرگان و کارشناسان تولید حبوبات در منطقه

نقش عوامل زراعی و اثرات آن روی مقدار بذر مصرفی

گیاهان را به روش‌های مختلفی می‌توان کشت و پرورش داد. این روش‌ها برحسب منطقه، نوع گیاه، رسم و عادت و همچنین دانش و تخصص کشاورزان و سایر عوامل، متفاوت است. بر حسب نوع زراعت و روش کاشت، مقدار بذر مصرفی تغییر اساسی می‌کند.

- در روش بذرپاشی، مقدار مصرف بذر خیلی بیشتر از کاشت ردیفی است. زیرا در این روش احتمال قرار نگرفتن بذر در عمق مناسب، شسته شدن یا جمع شدن توسط حشرات بسیار بیشتر است.

- وقتی مزرعه اول آبیاری شود و سپس اقدام به کشت گردد (نم کاری یا هیرم‌کاری) مقدار مصرف بذر کمتر از زمانی است که ابتدا کاشت صورت گیرد و سپس آبیاری گردد (خشکه کاری). زیرا در خشکه‌کاری ممکن است آب به تمام سطح زمین و تمام بذرها به حد مناسب نرسد. همچنین در خشکه‌کاری به ویژه وقتی که آبیاری به‌صورت غرقابی انجام شود، خطر سله بستن وجود دارد.

- در هر منطقه‌ای یک محدوده زمانی مشخصی برای کاشتن یک محصول وجود دارد. کاشت در اولین زمان یا اوایل این محدوده (هراکشت = زود هنگام) یا در میانه این محدوده که معمولاً بهترین زمان است (وراکشت یا ورکشت = بهنگام)، بذر کمتری لازم است. اما کاشت در اواخر دوره (کرپه یا دیرهنگام) بذر بیشتری موردنیاز است. زیرا در کشت کرپه بخشی از بذرها ممکن است از جوانه‌زنی و رویش باز بمانند. درباره دلایل جوانه‌نزدن برخی از بذرها در این نوع کشت گفت‌وگو کنید و دلایل خود را در کلاس ارائه دهید.

- زمانی که نیاز آبی گیاهان مورد کاشت فقط از طریق نزولات جوی یا بارندگی‌ها تأمین می‌شود (دیم‌کاری) میزان مصرف بذر خیلی کمتر از زمانی است که آب موردنیاز به‌صورت آبیاری (فاریاب)، تأمین می‌گردد.

- برخی از گیاهان دو یا حتی چند منظوره هستند. در زراعت این گیاهان، مقدار مصرف بذر به هدف یا منظور کشاورز بستگی دارد. وقتی هدف کشاورز تولید علوفه باشد نسبت به زمانی که هدف او تولید دانه است، بذر بیشتری مصرف می‌نماید.

- گاهی هدف از کاشت یک گیاه مثلاً لوبیا چشم بلبلی یا ماش، پوشش سطح زمین در یک مقطع زمانی است یا اینکه هدف پرورش گیاهان و زیر خاک کردن آنها (کودسبز) است. در این هدف‌ها مصرف بذر به مراتب بیشتر است.

تراکم مناسب بوته

برای ایجاد تراکم مناسب بوته در مزرعه باید مقدار معینی بذر به صورت یکنواخت در زمین کاشته شود.

مقدار بذر توصیه شده بر چه اساسی تعیین می‌شود؟

اساس تعیین مقدار بذر، به تعداد بوته مطلوب در واحد سطح مثلاً هکتار بستگی دارد.

تعداد بوته در واحد سطح زمین را تراکم بوته گویند. حال پرسش اساسی این است که چه تعداد بوته در واحد سطح مطلوب است؟ در پاسخ باید گفت: تراکم مطلوب، تراکمی است که در آن رقابت بین گیاهی و رقابت درون گیاهی (برای استفاده از نور، آب، فضا و …) به حداقل برسد و حداکثر استفاده از نهاده‌های مصرفی و عوامل طبیعی صورت گیرد.

به عبارت دیگر در تراکم مطلوب گیاهان کنار هم با یکدیگر برای استفاده عوامل مؤثر در رشد رقابت شدید نمی‌کنند (رقابت بین گیاهی). همچنین اندام‌های یک گیاه هم در رقابت شدید با یکدیگر (رقابت درون گیاهی) نیستند. اگر گیاهان با فاصله خیلی زیاد از همدیگر کاشته شوند، هیچ رقابتی بین آن‌ها بروز نخواهد کرد اما بسیاری از عوامل مؤثر در رشد مثل آب، نور، موادغذایی و… به هدر خواهد رفت. بنابراین می‌بایست بین این دو جنبه تعادل برقرار گردد. تراکم مطلوب نقطه‌ای است که در آن چنین تعادلی برقرار می‌شود.

تراکم مطلوب برای تمام گیاهان یا حتی برای یک گیاه خاص در تمام مناطق و شرایط، یک مقدار یا عدد ثابت و معین نمی‌باشد بلکه برحسب ظرفیت حاصلخیزی خاک، مقدار آب در دسترس، رقم گیاه، تاریخ کاشت و سایر عوامل تغییر می‌کند که متخصصین زراعت آن را تعیین می‌کنند.

آرایش بوته‌ها

آرایش‌های مختلفی از بوته‌ها وجود دارد. منظور ما از آرایش بوته‌ها فاصله بین ردیف‌ها و فاصله بوته‌ها در روی ردیف‌ها می‌باشد. برای مثال 100 هزار بوته در هکتار را می‌توان با آرایش گوناگونی کشت نمود. جدول زیر تعدادی از این آرایش‌ها را نشان می‌دهد.

اغلب بهترین آرایش، آرایشی است که در آن فاصله ردیف‌ها و فاصله بوته‌ها روی ردیف‌ها یکسان باشد (آرایش مربعی). به عبارت دیگر گیاه از هر طرف به یک اندازه از گیاهان کنار خود فاصله داشته باشد. اما ضرورت اجرای عملیات داشت و گاهی عملیات برداشت، باعث می‌شود که فاصله بوته‌ها روی ردیف کمتر و در عوض فاصله ردیف‌ها بیشتر انتخاب شوند. در این شرایط رفت و آمد بین ردیف‌ها، آبیاری و سایر عملیات زراعی به‌‌راحتی بیشتری صورت می‌گیرد.

ارزش مصرفی بذر

درصد جوانه‌زنی و خلوص دو ویژگی اصلی در تعیین مقدار بذر مصرفی هستند تا جایی که مجموع تأثیرات این دو عامل، ارزش مصرفی یک بذر را تعیین می‌کند. چنانچه درصد جوانه‌زنی بذری 100 درصد و میزان خلوص آن نیز 100 درصد باشد، ارزش مصرفی آن بذر هم 100 درصد خواهد بود اما هیچ بذری دارای درصد جوانه‌زنی و خلوص 100 درصد نخواهد بود و به همین سبب ارزش مصرفی هیچ بذری هم 100 درصد نیست.

برای محاسبه ارزش مصرفی بذر از رابطه زیر استفاده می‌کنند. 

بر این اساس اگر درصد جوانه‌زنی بذری 85 درصد و درجه خلوص آن 96 درصد باشد، ارزش مصرفی آن بذر عبارت است از:

 $\frac{{85 \times 96}}{{100}} = 81/6$ = ارزش مصرفی بذر

در محاسبه مقدار مصرف بذر حتماً می‌بایست ارزش مصرفی آن را در نظر گرفت. به عنوان مثال اگر برای زراعت یک محصول توصیه به مصرف 120 کیلوگرم بذر شده است. شما باید با توجه به درصد جوانه‌زنی و درصد خلوصی که بر روی پاکت بذر نوشته شده است یا اینکه با انجام آزمایش به دست آورده‌اید، ارزش مصرفی آن را محاسبه کرده و مقدار بذر حقیقی قابل استفاده را تعیین کنید.

محاسبه مقدار بذر مصرفی

با در نظر گرفتن عوامل عمده (به جز برخی از عوامل زراعی و اقلیمی) مقدار بذر مصرفی، با رابطه زیر محاسبه می‌شود.