درسنامه آموزشی تزئینات گچی و مبلمان پارچه‌ای و پلیمری کلاس دوازدهم معماری داخلی

واحد یادگیری: 3 شایستگی اجرای دیوارپوش گچی

آیا تا به حال پی برده‌اید

1- در فضاهای داخلی از چه اندودهایی به عنوان پوشش روی سفت‌کاری دیوار استفاده می‌شود؟
2- اندود گچ برای پوشش دیوار چه فضاهایی مناسب است؟
3- اندود گچ برای دیوارچگونه تهیه می‌شود؟
4- برای اجرای اندود گچی روی دیوار به چه ابزار، مصالح و تجهیزاتی نیاز است؟
5- مراحل اجرای اندود گچی دیوار کدام‌اند؟

استاندارد عملکرد

پس از اتمام این واحد یادگیری هنرجو قادر خواهد بود با رعایت استانداردهای مربوطه، پس از ساخت اندود گچی، با استفاده از ابزار و تجهیزات مورد نیاز اندود سادۀ گچی یک دیوار به مساحت سه مترمربع را انجام دهد.

مقدمه

پس از اجرای سفت‌کاری ساختمان مانند اجرای سازه، ساخت دیوارها، نصب درها و پنجره‌ها، به منظور زیبا شدن فضاهای داخلی و افزایش بهداشت و تمیزی محیط، روی عناصر سفت‌کاری با مواد و مصالح مناسب پوشانده می‌شود.

اندودها و ملات‌های گچی یکی از قدیمی‌ترین مصالح برای پوشش سطوح داخلی و حتی نماهای خارجی بنا در ایران بوده است. در حال حاضر نیز رایج‌ترین راه اندودکردن دیوارهای داخلی در نقاط خشک، سفیدکاری به کمک ملات گچی است. ویژگی‌های گچ سبب شده است که هنرمندان، آثار زیبای گچ‌بری را خلق کنند که در مکان‌های عمومی و خانه‌ها زینت‌بخش فضاهای داخلی و نماهای خارجی باشد. (شکل 1-2 و 2-2)

گچ ساختمانی

گچ از مواد چسبانندۀ ساختمانی است که از پختن سنگ گچ در دمای 180 درجۀ سانتی‌گراد به دست می‌آید. چنانچه به سنگ گچ تا حدود 200 درجۀ سانتی‌گراد حرارت دهند، آب بیشتری را از دست داده و به گچ‌اندود تبدیل می‌گردد. این گرد سفید رنگ به سرعت با آب متبلور و سخت می‌شود.

گچ خالص، سفید رنگ است، ولی ناخالصی‌ها سبب تغییر رنگ آن می‌شوند. وجود ذغال، آن را خاکستری، هیدروکسید آهن آن را زرد روشن، FeO آن را کبود چرک و $f{e_2}{o_3}$ آن را به رنگ قرمز در می‌آورد. 

گچ، بیشتر به عنوان ملات و اندود به کار می‌رود و از آن، ملات‌های گچ، گچ و خاک، گچ و ماسه و صفحات پیش‌ساختۀ گچی ساخته می‌شود. بلوک‌های گچی از دیگر محصولات ملات‌های گچی است. گچ ساختمانی به دو نوع زیرکاری و پرداخت گروه‌بندی شده است. انواع دیگر گچ مورد مصرف در ساختمان عبارت‌اند از گچ مخصوص سطوح بتنی و گچ درزگیری که در ایران آن را به نام گیپتون می‌شناسند.

منظور از اندودکاری، اجرای پوشش رویۀ دیوارهای ساختمان با انواع ملات‌های آبی و هوایی است. اندودکاری علاوه بر استحکام‌بخشی به دیوارها، سبب قابلیت بهره‌برداری از فضا، زیبایی آن و رعایت بهداشت در ساختمان می‌شود.

اندودها با توجه به محل اجرای آنها، با مصالح مختلف اجرا می‌شوند اما به طور کلی به دو دستۀ داخلی و خارجی تقسیم‌بندی می‌شوند. اندودهای داخلی مانند گچ و خاک، گچ و کاهگل در قسمت‌هایی از ساختمان اجرا می‌شوند که دور از رطوبت باشند و در سایر قسمت‌های داخلی و خارجی ساختمان که رطوبت وجود داشته باشد، از انواع اندودهای سیمانی استفاده می‌شود. انواع اندودها خود به دو لایۀ آستر (زیره) و رویه تقسیم می‌شوند.

اجرای اندودکاری، سطحی کاملاً یکنواخت، هموار و گاه صیقلی ایجاد می‌کند که می‌توان تزییناتی مانند نقاشی و کاغذ دیواری را بر روی آن اجرا کرد.

اندود در بسیاری مواقع، عایق حرارتی در مقابل آتش‌سوزی‌ها نیز هست، زیرا وجود 2/5 سانتی‌متر اندود، پوشش بسیار مناسبی برای فولادهای به کار رفته در اسکلت و استخوان‌بندی ساختمان به شمار می‌آید. 

در جدول 1-2- موارد مصرف انواع گچ‌ها ارائه شده است.

نوع گچ	موارد مصرف
$0/5{H_2}O,CaS{O_4}$ گچ ساختمانی	کارهای عمومی مانند ملات‌های گچ، گچ و خاک، گچ و ماسه، تولید قطعات پیش‌ساخته و بلوک‌های گچی، بتن گچی در نقاطی که میزان رطوبت نسبی هوا کمتر از 60 درصد باشد.
$0/3{H_2}O,CaS{O_4}$ گچ‌اندود	اندودهای داخلی در مناطقی که رطوبت نسبی هوا کمتر از 60 درصد باشد.

ملات گچ

این ملات از پاشیدن گچ در آب به دست می‌‎آید. ملات گچ پس از 10 دقیقه شروع به خودگیری می‌کند و پس از 25 دقیقه خودگیری آن خاتمه می‌پذیرد، به همین دلیل باید دوغاب گچ قبل از ده دقیقه و ملات آن پیش از 25 دقیقه به مصرف برسد.

برای ساختن این ملات، از گچ الک شدۀ نرم استفاده می‌شود و برای سفیدکاری روی کاهگل، گچ و خاک و بتن به کار می‌رود. به علت چسبندگی زیاد و سرعت خودگیری این ملات، از آن برای اندود رویۀ زیر سقف نیز استفاده می‌شود. ملات گچ در موقع گرفتن، با آب ترکیب و به سنگ گچ تبدیل می‌شود اما در گروه ملات‌های هوایی قرار می‌گیرد، زیرا در آب وا می‌رود و برای سخت ماندن به هوا نیاز دارد.

ملات گچ‌وخاک

به دلیل اقتصادی بودن ملات گچ‌وخاک و همچنین میزان چسبندگی متناسب آن، از این ملات برای اندود زیر سقف و دیوارهای داخلی استفاده می‌شود. ملات گچ‌وخاک از اختلاط گچ و خاک‌رس به نسبت مساوی تهیه می‌شود. البته با توجه به تندگیر و کندگیر بودن گچ ممکن است میزان خاک‌رس کمتر یا بیشتر شود. افزودن خاک‌رس و آهک به گچ نیز آن را کندگیر می‌کند و گچ را برای مصرف در اندود مناسب می‌سازد. این ملات برای اندود روی سطوح داخلی بنا، اعم از آجری، بلوک سیمانی یا سنگی و بتن مسلح به کار می‌رود. اندود گچ‌وخاک جز لایۀ آستر است و در اندودکاری داخلی ساختمان، طاق‌زنی و تیغه‌سازی مصرف می‌شود. هدف از اجرای اندود گچ و خاک این است که به یک سطح صاف و بدون خلل و فرج برسیم تا بتوانیم اندود رویه و سپس رنگ‌آمیزی روی آن را انجام دهیم.

برای تهیۀ ملات گچ و خاک مناسب باید خاک‌رس معمولی سرند شده وکاملاً خشک باشد و همچنین در جای خشک و بدون مواد زاید، مخلوط شده و برای استفاده آماده شود. برای تهیۀ این ملات ابتدا گچ و خاک باید به خوبی با هم مخلوط شوند و قبل از اینکه به آب اضافه شوند به صورت مخلوط شده، یک یا دو بار با سرند چشم بلبلی سرند شوند.

بهتر است برای حفظ رطوبت ملات و نیز آمیخته نشدن مواد اضافی با آن، مخلوط گچ و خاک بر روی ورق فلزی آماده شود.

در حال حاضر خاک‌رس کیسه‌ای غربال شده، در پاکت‌های پلاستیکی به صورت آماده برای مصرف در بازار وجود دارد که در صورت خشک بودن، سبب سرعت‌بخشی به کار می‌شود.

ملات گچ و ماسه

ملات گچ‌ و ماسه، از مخلوط کردن گچ و ماسۀ ریزدانه ساخته می‌شود که می‌توان از آن به جای ملات گچ و خاک برای زیرسازی اندودها در نقاطی که ماسه بادی یا ساحلی یا رودخانه‌ای ریزدانه فراوان است، استفاده کرد. درشت‌ترین دانۀ ماسه برای این نوع ملات 2 میلی‌متر است.

دوغاب گچ

برای ساختن دوغاب گچ، مانند ساختن ملات گچ عمل می‌نمایند با این تفاوت که از آب بیشتری استفاده می‌کنند به طوری که ملات کاملاً رقیق و روان باشد. از دوغاب گچ برای پر کردن درزهای تاق ضربی استفاده می‌نمایند. از نظر زمان مصرف، دوغاب گچ را قبل از ازدیاد حجم گچ و ملات گچ را تقریباً بعد از ازدیاد حجم گچ مصرف می‌کنند.

در استانداردهای صنعتی ایران به گچ ساختمانی، گچ زیرکار و به گچ‌اندود، گچ پرداخت گفته می‌شود.

نکات مهم در خصوص اندودکاری روی دیوار مصالح بنّایی با اندود گچ‌وخاک

1- سطح اندودکاری

الف) باید از گرد و خاک و ملات‌های اضافه کاملاً تمیز شود. گرد و خاک روی سطح دیوار، سبب نچسبیدن ملات اندود به سفت‌کاری می‌شود. به همین سبب برای اتصال ملات اندود با سفت‌کاری و استخوان‌بندی ساختمان، ناگزیر باید سطح دیوار کاملاً جارو شود تا گرد و خاک موجود بر سطوح آجر و بندهای عمودی و افقی، از بین برود.
ب) چنانچه سطح زیر اندودکاری شامل مصالح متنوعی باشد (مانند دیوار آجری و ستون فلزی که به علت ضریب انقباض و انبساط متفاوت در محل فصل مشترک آنها ایجاد ترک می‌شود) باید از تور سیمی استفاده شود.
ج) هنگام اندودکاری باید سطح زیر آن کاملاً با آب یا دوغاب مرطوب شده و بلافاصله روی آن اندود شود. این عمل مانع از جذب بیش از حد آب ملات توسط مصالح بنّایی می‌شود. چنانچه آب ملات به هر دلیلی از بین برود، موجب سوختن ملات و عدم چسبندگی آن می‌شود.
د) چنانچه سطح زیر اندود دیوار یا سقف، عایق‌کاری شده باشد، باید قبلاً زیراندود (روی سطح عایق‌کاری شده) به منظور ایجاد چسبندگی، یک لایه تور سیمی نصب شود.
ه) در صورتی که قشر زیرین، فاقد شرایط لازم به منظور چسبندگی اندودرویی به آن باشد، باید آن را به وسیلۀ خراش دادن، زبر کرد تا جداشدگی ناشی از عدم‌چسبندگی به وجود نیاید.

2- اندودکاری

الف) چنانچه ضخامت اندودکاری بیش از 3 سانتی‌متر باشد، باید در چند مرحله (دست) اجرا شود. زیرا لایۀ سطحی اندودهای ضخیم، زودتر و لایه‌های زیرین دیرتر خشک می‌شوند و این مسئله موجب ایجاد ترک درسطح اندود می‌گردد. لذا اندودکاری باید حداقل دارای دو قشر آستر و رویه باشد (شکل 3-2).
ب) لایۀ زیرین قبل از شروع لایۀ بعدی باید مرطوب شود (شکل 4-2).
ج) از اجرای اندود بر روی آستری که هنوز کاملاً خشک نشده است باید خودداری شود. این امر موجب بروز لکه‌های نم و عرق در سطح اندود می‌گردد.
د) اندود باید کاملاً به سطح زیرین بچسبد. محل‌های ترک‌خورده و قسمت‌هایی از اندودکاری که فضای خالی پشت آنها با ضربه زدن مشخص می‌شود، باید ترمیم شوند.
ه) سطح رویه باید کاملاً صاف و بدون موج باشد به طوری که ناهمواری آن هنگام اندازه‌گیری با شمشۀ 3 متری، از 2 میلی‌متر بیشتر نباشد.

3- نگه‌داری از اندود

الف) از یخ زدن اندود، قبل از آنکه کاملاً خود را گرفته باشد و نیز از خشک شدن سریع آن باید جلوگیری کرد. لذا از خشک کردن اندود در فضای آزاد (در برابر وزش باد یا تابش خورشید) یا حرارت مصنوعی خودداری شود. برای سطوح داخلی باید پنجره‌ها بسته باشند و برای سطوح خارجی باید از آب‌پاشی مداوم یا پوشش مناسب برای حفظ رطوبت اندود استفاده شود.
ب) سطح اندود شده باید در تمام مدت ساخت و ساز در برابر صدمات احتمالی محافظت شود.

جدول 2-2 ابزار، تجهیزات و مصالح برای اجرای اندود گچ و خاک دیوار

ردیف	ابزار، تجهیزات و مصالح	مشخصات	تصویر
1	گچ ساختمانی	گچ سفید ساختمانی از نوع مرغوب و دارای نشان استاندارد
2	خاک‌رس	خاک‌رس محلی، دارای دانه‌های ریزتر از 0/002 میلی‌متر
3	آب	آشامیدنی
4	استانبولی	مخصوص بنّایی، گالوانیزه، به قطر 50 سانتی‌متر
5	سرند چشم‌بلبلی	دارای دیوار چوبی، تورهای فولادی ضد زنگ، مقطع گرد، به قطر 50 سانتی‌متر
6	شمشۀ بنّایی	قوطی $4 \times 4$ به طول‌های 100، 70 و 300 سانتی‌متری از جنس فلز زنگ‌نزن یا آلومینیوم
7	مالۀ بنّایی	صفحۀ ضد زنگ، دسته چوبی یا پلیمری، ابعاد $10 \times 20$ سانتی‌متر
8	کمچۀ بنّایی	جنس فلزی زنگ نزن، از نوع سرگرد یا سر تخت به طول 20 تا 30 سانتی متر و ابعاد صفحه $8 \times 12$ سانتی‌متر
9	کاردک	صفحۀ فلزی، دستۀ فلزی، چوبی یا پلاستیکی
10	لیسه بنّایی	از نوع فلزی، دارای لبه یک‌دست، دستۀ مناسب با ارگونومی، سری از مقاومت مناسب در برابر فشار و سایش برخوردار باشد.
11	ریسمانِ کار	ریسمان نایلونی، مخصوص بنّایی، همراه با قرقره
12	شاقول	مخروطی با ترکی و ریسمان به طول 3متر، از جنس فلزی
13	متر	5متری، فلزی، دارای قفل، اندازه‌گذاری میلی‌متری و اینچی
14	گونیا	مخصوص عملیات بنّایی، چوبی یا فلزی
15	تیشۀ بنّایی	تیشه متوسط بنّایی، یک سر تخت و یک سر با لبه تیز به عرض 10 تا 15 سانتی‌متر، دسته چوبی یا لاستیکی، اتصال مناسب سری به دسته، سری با لبه صاف و یکدست و از جنس فولاد مقاوم و ضد زنگ
16	بیل	صفحۀ فولادی زنگ‌نزن، با دستۀ چوبی، اتصال مناسب سری با دسته
17	فرغون	چرخ لاستیکی بادی، فلزی، قدرت مانور مناسب، قابلیت کنترل مناسب و راحت، استحکام بالای ورق کاسه اصلی و چرخ‌ها ،کنترل چفت‌وبست بازوی جلو و دسته‌ها، کپه پرسی شاسی لوله‌ای، پایه گرد، گنجایش حداقل 45 لیتر
18	سطل	در ظرفیت 5 لیتر، دارای دسته مناسب برای حمل و جابه‌جایی، از جنس پلاستیک یا فلز زنگ‌نزن
19	تختۀ زیرپایی	چوب روسی، به طول 3 متر
20	خرک	نوع چوبی یا فلزی، ساخته شده از چهارتراش‌هایی به ابعاد $8 \times 8$ یا $10 \times 10$ سانتی‌متر
21	نردبان	دارای نشان استاندارد، قابل حمل، دوطرفه، دارای ارتفاع 1/5 تا 2 متر، فلزی یا چوبی
22	کلاه	پارچه‌ای، دارای لبه مناسب در پشت سر آن دارای بندی که قابلیت تنظیم بر روی سر افراد را داشته باشند، از جنس قابل شست‌وشو
23	عینک محافظ	نوع حفاظتی مخصوص کارهای سبک و ایمنی اموری که احتمال آسیب رساندن به چشم در اثر پرتاب اشیای ریز وجود دارد، محافظ در برابر ضربه، محافظ در برابر گرد و غبار

الک و مالۀ گچ‌کاری از وسایل مهم در تهیه و اجرای اندود هستند که انتخاب درست آنها سبب افزایش کیفیت کار می‌شود. به همین دلیل در ادامه شرح مختصری از آنها ارائه می‌شود.

الک گچ‌کاری:

الک‌ها به طور کلی به دو دستۀ ریزدانه و درشت‌دانه تقسیم‌بندی می‌شوند. الک‌های درشت‌دانه را با قطر چشمه‌های الک و الک‌های ریزدانه را با نمرۀ الک معرفی می‌نمایند. منظور از نمرۀ الک تعداد سوراخ‌ها در هر اینچ طولی چشمه‌های الک است. به عنوان مثال الک یک اینچ، از انواع الک‌های درشت‌دانه می‌باشد که قطر چشمه‌های آن، یک اینچ یا 25/4 میلی‌متر است و الک نمرۀ صد، از نوع الک‌های ریزدانه بوده و تعداد سوراخ‌های موجود در هر اینچ طولی چشمه‌های آن، صد سوراخ می‌باشد. شکل 3-2 انواع الک‌های گچ‌کاری را نشان می‌دهد.

مالۀ گچ‌کاری:

از ماله برای صاف کردن سطح اندود استفاده می‌شود. ماله‌ها با توجه به انواع اندود آستر و رویه با هم متفاوت بوده و از ماله‌های ظریف‌تر برای اندود رویه استفاده می‌شود. در شکل 4-2 انواع ماله را مشاهده می‌کنید.

مراحل اجرای اندود گچ‌وخاک و گچ روی دیوار

برای اجرای اندود نهایی و آماده کردن سطح دیوار برای اجرای نازک‌کاری نهایی مانند اجرای نقاشی یا نصب کاغذ دیواری، باید بستر لازم برای اجرای اندود گچی آماده شود. در زیر مراحل اجرایی آماده‌سازی سطح دیوار نشان داده شده است.

1- بررسی نقشه و مترۀ کار؛
2- تهیۀ مصالح و وسایل لازم؛
3- آماده‌سازی سطح دیوار برای اجرای آستر؛
4- اجرای لایۀ آستر (زیره)؛
5- اجرای اندود گچی؛
6- اجرای سفیدکاری (گچ کشته).

مرحلۀ اول: بررسی نقشه و برآورد مصالح لازم

واحد اندازه‌گیری اندودکاری، مطابق سطح اندود و برحسب مترمربع است. در این مرحله با توجه به نقشه، ابعاد دیوارهایی را که قرار است اندود شوند اندازه‌گیری نموده و سطح اندودکاری را محاسبه می‌نماییم. لازم به ذکر است که در نقشه‌های ساختمانی تحت عنوان نقشه‌های فاز 2 جداولی ارائه می‌شود که اندود آستر و رویۀ دیوارهای موجود درفضاهای مختلف نقشه را مشخص می‌نمایند که به این جداول، جداول نازک‌کاری گفته می‌شود.

مرحلۀ دوم: تهیۀ مصالح و وسایل لازم

پیش از شروع عملیات اندودکاری دیوار، براساس محاسباتی که در رابطه با مصالح مورد نیاز صورت گرفته است، مواد و مصالح باید تهیه شده و در محل اجرا قرار بگیرند. ابزار و تجهیزات مورد نیاز نیز از دیگر مواردی است که قبل از اجرا باید تهیه شده و سالم بودن آنها مورد بررسی قرار بگیرد. به عنوان مثال، متناسب با مقدار مصرف، باید آب سالم در داخل بشکه‌ای در محل آماده شود.

مرحلۀ سوم: کنترل و آماده‌سازی سطح دیوار برای اجرای آستر

ابتدا باید سطح نمای دیوار را تمیز و مرطوب کرده و به منظور ایجاد چسبندگی قشر آستر به جدار دیوار، بندهای افقی و عمودی آجرها یا بلوک سیمانی را خالی نمود.

لایۀ آستر که با ملات گچ و خاک و به ضخامت دو سانتی‌متر روی نمای آجری یا بلوک سیمانی که به صورت گری اجرا شده است، انجام می‌شود.

برای اجرای یکنواخت و صاف این اندود، سطح دیوار را به سطوح کوچکی تقسیم می‌کنند که در ادامه به تشریح آن می‌پردازیم.

برای تخت بودن، همچنین شاقول بودن سطح فوقانی اندود با نواحی تحتانی، قبل از شروع مراحل اندودکاری، باید قائم یا غیرقائم بودن دیوار به وسیلۀ شاقولی بررسی شود.

دیوار زیرکار در هر طبقه نباید بیش از 10 میلی‌متر از حالت شاقولی انحراف داشته باشد. همچنین برآمدگی و فرورفتگی در بدنه دیوار زیرکار، نباید از 10 میلی‌متر بیشتر باشد. به تورفتگی سطوح در اصطلاح «کاس» و به برآمدگی سطوح «قوز» یا سینه کردن می‌گویند که با ریسمان‌کشی مناسب ضخامت کرم در سه کنج تعیین می‌شود. چنانچه دیوار، پیشامدگی و یا تورفتگی داشته باشد، این نقص با کم و زیاد کردن ضخامت کرم برطرف خواهد شد. برای پیشگیری از ایجاد ضخامت نامعقول اندود گچ و خاک، بهتر است ابتدا سطح موردنظر را با شمشۀ بلند بررسی نموده و برجسته‌ترین نقطۀ سطح را مبنای کرم‌بندی قرار داد و روی این قسمت کرم‌هایی به ضخامت حدود 1 تا 2 سانتی‌متر ایجاد نمود.

مرحلۀ چهارم: اجرای اندود گچ‌وخاک

الف) اجرای کُرُم‌بندی:

مقدمۀ اجرای اندود گچ و خاک بر روی سطوح، کرم‌بندی است. کرم‌بندی عبارت است از قطعات ساخته شده از ملات گچ و خاک به شکل مکعب‌مستطیل و به ابعاد تقریبی $5 \times 5 \times 1/5$ سانتی‌متر که در نقاط مختلف دیوار به عنوان سطح مبنای اندودکاری اجرا می‌شود. پس از تمیز کردن و مرطوب کردن سطح دیوار، مقداری اندود آسترکاری (مثلاً اندود گچ) را به ضخامت حدود 2 سانتی‌متر در گوشۀ پایین دیوار به فاصلۀ تقریبی 30 سانتی‌متر بالاتر از کف با ماله پهن و سطح آن را صاف می‌کنند که به این قطعۀ گچی «کُرُم» می‌گویند (شکل 5-2). ساخت کرم گوشه دیگر دیوار را نیز به همین صورت انجام می‌شود (شکل 6-2).

با استفاده از ریسمان کار کرم‌های میانی در بخش پایین دیوار به فاصلۀ 1 متر از یکدیگر اجرا می‎شود (شکل 7-2- الف و ب).

سپس در قسمت بالای دیوار و در امتداد کرُم پایینی مقداری گچ پهن کرده و بلافاصله آن را با کرم پایینی شاقولی می‌کنند و در صورت کم یا زیاد بودن، ضخامت آن را تنظیم کرده و سطح آن را صاف می‌کنند (شکل 8-2 الف). این کرم‌بندی را در چهارگوشۀ دیوار و فاصلۀ افقی بین کرم‌ها انجام می‌دهند (شکل 8-2- ب).

توجه داشته باشید اندود گچ‌کاری نباید از 3 قشر (لایه) کمتر باشد، ضخامت حداقل آن 2/5 سانتی‌متر و شامل 1/5 سانتی‌متر قشر گچ و خاک، 1سانتی‌متر اندود گچ و 2میلی‌متر گچ کشتۀ پرداختی است.

ب) شمشه‌گیری کرم‌های گوشه:

پس از اجرای کرم‌های سطح دیوار، با استفاده از شمشه و ملات گچ و خاک، به شمشه‌گیری بین کرم‌های بالا و پایین اقدام می‌گردد. به این صورت که یک شمشۀ آلومینیومی بلند را روی کرم‌های بالا و پایین قرار داده و فاصلۀ بین دیوار و شمشه را با ملات گچ و خاک پر می‌نمایند و پس از خودگیری ملات و سفت شدن آن، شمشه را جدا نموده و سایر کرم‌ها را به همین صورت شمشه‌گیری می‌نمایند (شکل 9-2).

ج) شمشه‌گیری کُرُم‌های میانی:

پس از شمشه‌گیری دو سمت دیوار، بین دو کرم بالایی را ریسمان‌کشی کرده و کرم‌های میانی را به فاصلۀ حداکثر یک متر از یکدیگر طوری بر سطح دیوار پهن می‌کنیم که مماس بر ریسمانِ‌کار باشند. همین کار را بین دو کرم پایینی انجام می‌دهیم. سپس بین کرم‌های بالا و پایین را شمشه‌گیری می‌کنیم. بدین ترتیب دیوار به وسیلۀ شمشه‌های گچی به قسمت‌های تقریباً یک متری تقسیم می‌شود ( 10-2).

د) پرکردن متن شمشه‌ها:

منظور از متن، فاصلۀ بین شمشه‌های گچی است که در این مرحله باید توسط ملات گچ و خاک اندود گردد. به این عمل، پر کردن متن بین شمشه‌ها گفته می‌شود. عمل پرکردن متن بین شمشه‌ها به وسیلۀ مالۀ آسترکاری و در نهایت با شمشه‌ای به طول بزرگ‌تر از فاصلۀ بین شمشه‌های گچی از پایین به بالا، صاف و مسطح می‌گردد به طوری که بین شمشه‌ها نقاط برجسته و تو خالی باقی نماند (شکل 11-2).

ماله‌کشی نهایی نیز به منظور تسطیح کامل در ادامه صورت می‌گیرد (شکل 12-2). به این منظور خاک‌رس غربال شده و گچ را به نسبت 1به 1 به صورت خشک، در یک محل تمیز، کاملاً مخلوط می‌کنیم. مقداری از این مخلوط را در استانبولی که داخل آن آب ریخته‌ایم، می‌پاشیم و آن را با دست قدری ورز می‌دهیم تا ملات خمیری همگنی به دست آید. به علت خودگیری نسبتاً سریع گچ، مقدار ملاتی که هر بار در استانبولی ساخته می‌شود، بستگی به مهارت و سرعت گچ‌کار دارد که بتواند قبل از خودگیری ملات، نسبت به مصرف آن اقدام نماید. قبل از پرکردن متن شمشه‌ها، دیوار را مرطوب می‌کنیم و سپس ملات گچ و خاک را بر روی ماله گذاشته با ضربه بر دیوار می‌زنیم و ماله را از پایین به سمت بالا می‌کشیم.

معمولاً نسبت خاک‌رس به گچ از 1 به 2 تا 1به 1 تغییر می‌کند و این نسبت، به کیفیت گچ بستگی دارد. یعنی هر چه گچ با کیفیت‌تر باشد می‌توان مقدار خاک را افزایش داد.

این عمل را چندین بار انجام می‌دهیم تا فضای خالی بین دو شمشۀ گچی پر شود. بلافاصله با شمشۀ چوبی یا فلزی، سطح بین دو شمشۀگچی، «شمشه‌کش» می‌شود تا سطح نسبتاً صاف و یکنواختی به وجود آید. هرگاه در سطح اندود، گودی‌هایی وجود داشته باشد، مقداری ملات خمیری شل را با ماله می‌کشیم تا سطحی صاف به وجود آید. توجه داشته باشید که سطح این اندود نباید صیقلی باشد تا بتواند با اندود رویه، درگیری مناسبی داشته باشد.

روش کشیدن ملات گچ وخاک بین شمشه‌ها به شرح زیر است:
پس از به هم زدن گچ و خاک و آب، سمت کم‌آبِ ملات (قسمت سفت‌تر ملات) را با یک دست برداشته، روی ماله می‌گذارید و با فشار به سطح آجرکاری بکشید. ماله را باید به گونه‌ای حرکت دهید تا ملات از ماله نریزد. در این هنگام، ماله را از پایین به بالا بکشید. باید توجه داشته باشید که لبۀ زیرین ماله باید به سطح کار بچسبد و لبۀ بالایی آن از دیوار به اندازۀ پنج میلی‌متر فاصله داشته باشد. همیشه ماله به هر طرفی که حرکت می‌کند باید یک لبۀ آن روی سطح کار و لبۀ دیگر آن با سطح کار فاصله داشته باشد تا ماله بتواند به حرکت خود ادامه دهد.

اگر ماله به طرف راست حرکت می‌کند، لبۀ چپ آن به کار می‌چسبد و لبۀ راست آن از دیوار جدا می‌شود و اگر به طرف چپ حرکت می‌کند لبۀ راست ماله به دیوار چسبیده، لبۀ چپ آن از دیوار جدا می‌گردد.

امروزه با پیشرفت فناوری و استفاده از ماشین‌آلات، کارهای ساختمانی نیز با سرعت و دقت بیشتری انجام می‌شوند. به طور مثال استفاده از ماشین گچ‌پاش در پر کردن متن بین شمشه‌ها، سرعت عمل این کار را به صورت قابل توجهی افزایش می‌دهد (شکل 14-2).

برای اجرای مرحلۀ بعدی یعنی سفیدکاری باید اندود گچ و خاک خشک شود. پس از اتمام مرحله اجرای اندود گچ و خاک، ابزار و تجهیزات را تمیز کرده و کارگاه را از اندودهای اضافی پاک کنید.

جدول 3-2 مصالح، ابزار و تجهیزات اجرای سفیدکاری دیوار

ردیف	ابزار، تجهیزات و مصالح	مشخصات	تصویر
1	گچ‌اندود	گچ ساختمانی مخصوص اندود رویه، دارای نشان استاندارد
2	آب	آشامیدنی
3	استانبولی	مخصوص بنّایی، گالوانیزه، به قطر 50 سانتی‌متر
4	سرند چشم‌بلبلی	دارای دیوار چوبی، تورهای فولادی ضد زنگ، مقطع گرد، به قطر 50 سانتی‌متر
5	مالۀ بنّایی	مخصوص پرداخت، صفحۀ ضد زنگ، دسته چوبی یا پلیمری، ابعاد $10 \times 20$ سانتی‌متر
6	کاردک	صفحۀ فلزی، مخصوص پاک کردن ابزار، دارای دستۀ چوبی، فلزی یا پلاستیکی
7	متر	5 متری، فلزی، دارای قفل، میلی‌متری و اینچی
8	بیل	صفحۀ فولادی زنگ‌نزن، با دستۀ چوبی، اتصال مناسب سری با دسته
9	فرغون	چرخ لاستیکی بادی، فلزی، قدرت مانور مناسب، قابلیت کنترل مناسب و راحت، استحکام بالای ورق کاسه اصلی و چرخ‌ها، کنترل چفت‌وبست بازوی جلو و دسته‌ها، کپه پرسی شاسی لوله‌ای، پایه گرد، حداقل ظرفیت 45 لیتری
10	سطل	در ظرفیت 5 لیتر، دارای دسته مناسب برای حمل و جابه‌جایی، از جنس پلاستیک یا فلز زنگ‌نزن
11	تخته زیرپایی	چوب روسی، به طول 3 متر
12	خرک	نوع چوبی یا فلزی، ساخته شده از چهارتراش‌هایی به ابعاد $8 \times 8$ یا $10 \times 10$ سانتی‌متر
13	نردبان	دارای نشان استاندارد، قابل حمل، دوطرفه، دارای ارتفاع 1/5 تا 2 متر، فلزی یا چوبی
14	کلاه	پارچه‌ای، دارای لبه مناسب در پشت سر آن دارای بندی که قابلیت تنظیم بر روی سر افراد را داشته باشند، از جنس قابل شست‌وشو
15	عینک محافظ	نوع حفاظتی مخصوص کارهای سبک و ایمنی اموری که احتمال آسیب رساندن به چشم در اثر پرتاب اشیای ریز وجود دارد، محافظ در برابر ضربه، محافظ در برابر گرد و غبار

مرحلۀ پنجم: اجرای سفیدکاری دیوار با گچ زنده (گچ آماده)

عملیاتی که در آن به وسیلۀ ملات گچی، دیوار را اندود و پرداخت می‌کنند «سفیدکاری» نامیده می‌شود. مرحلۀ سفیدکاری با گچ، پس از اجرای آستر انجام می‌شود. برای آماده کردن ملات گچ ابتدا گچ را غربال کرده و سپس مقداری آب در استانبولی ریخته و گچ غربال شده را داخل آب می‌پاشیم به طوری که سطح آب پیدا باشد. بلافاصله آب و گچ را با پنجۀ دست به هم می‌زنیم و آن را حدود 20 ثانیه رها می‌کنیم تا دانه‌های گچ، مقداری از آب را به خود جذب کنند. 3 بار عمل هم‌زدن را انجام می‌دهیم تا ملات گچ، حالت خمیری نرم به خود بگیرد. مقداری از ملات ساخته شده را با دست از استانبولی برداشته و بر روی ماله می‌گذاریم و از پایین به بالا آن را بر روی دیوار می‌کشیم و پهن می‌کنیم و سپس ماله را با فشار مناسب، در جهات مختلف می‌کشیم تا سطحی صاف به ضخامت حدود 7 میلی‌متر ایجاد شود.

ردیف	ابزار، تجهیزات و مصالح	مشخصات	تصویر
1	گچ‌اندود	گچ ساختمانی مخصوص اندود رویه، دارای نشان استاندارد
2	آب	آشامیدنی
3	استانبولی	مخصوص بنّایی، گالوانیزه، به قطر 50 سانتی‌متر
4	الک	نوع تخت، دارای دیوار چوبی، تورهای فولادی ضد زنگ، مقطع گرد، به قطر 50 سانتی‌متر
5	مالۀ بنّایی	مخصوص پرداخت، صفحۀ ضد زنگ، دسته چوبی یا پلیمری، ابعاد $10 \times 20$ سانتی‌متر
6	کاردک	صفحۀ فلزی، مخصوص پاک کردن ابزار، دارای دستۀ فلزی، چوبی یا پلاستیکی
7	بیل	صفحۀ فولادی زنگ‌نزن، با دستة چوبی، اتصال مناسب سری با دسته
8	فرغون	چرخ لاستیکی بادی، فلزی، قدرت مانور مناسب، قابلیت کنترل مناسب و راحت، استحکام بالای ورق کاسه اصلی و چرخ‌ها، کنترل چفت‌وبست بازوی جلو و دسته‌ها، کپه پرسی، شاسی لوله‌ای، پایۀ گرد، دارای ظرفیت حداقل 45 لیتر
9	سطل	در ظرفیت 5 لیتر، دارای دسته مناسب برای حمل و جابه‌جایی، از جنس پلاستیک یا فلز زنگ‌نزن
10	تخته زیرپایی	چوب روسی، به طول 3 متر
11	خرک	نوع چوبی یا فلزی، ساخته شده از چهارتراش‌هایی به ابعاد $8 \times 8$ سانتی‌متر
12	نردبان	دارای نشان استاندارد، قابل حمل، دوطرفه، دارای ارتفاع 1/5 تا 2 متر، فلزی یا چوبی
13	کلاه	پارچه‌ای، دارای لبه مناسب در پشت سر آن دارای بندی که قابلیت تنظیم بر روی سر افراد را داشته باشند، از جنس قابل شست‌وشو
14	عینک محافظ	نوع حفاظتی مخصوص کارهای سبک و ایمنی اموری که احتمال آسیب رساندن به چشم دراثر پرتاب اشیای ریز وجود دارد، محافظ در برابر ضربه، محافظ در برابر گرد و غبار

مرحلۀ ششم: پرداخت با گچ کشته

به علت سرعت خودگیری ملات گچ، پس از اندودکاری با آن، سطح همواری به دست نمی‌آید. بنابراین، پس از اتمام این مرحله، یک لایۀ نازک از ملات گچ‌کشته را که دارای سرعت خودگیری کمتری است بر روی سطح دیوار یا سقف اندود می‌نمایند.

دانه‌های گچ‌کشته باید خیلی ریز و نرم باشند. بنابراین، گچ را با الک تخت نرم، الک می‌کنیم. گچ الک شده را داخل استانبولی که مقداری آب دارد می‌پاشیم و بلافاصله آن را با پنجۀ دست کاملاً به هم می‌زنیم. عمل به هم زدن (ورز دادن) به طور متناوب آنقدر انجام می‌شود تا دانه‌های گچ کاملاً سیراب شوند. اگر ملات سفت شود، می‌توان قدری آب به آن اضافه کرد و آن را ورز داد تا گیرایی خود را از دست بدهد و اصطلاحاً کشته شود. چون سرعت خودگیری گچ بسیار زیاد است، به وسیلۀ ورز دادن بیش از حد (10 تا 12 دقیقه) و افزایش میزان آب، آن را کندگیر می‌نمایند. این ملات، قبل از خشک شدن سخت نمی‌شود و در اصطلاح بنّایی به آن «گچ‌کشته» می‌گویند. ملات یا گچ‌کشته به علت آنکه سخت نمی‌شود، به کارگران گچ‌کار فرصت می‌دهد تا سطوح وسیعی را به کمک آن با ماله کاملاً صیقلی نماید. این ملات را به ضخامت نیم تا یک میلی‌متر به وسیلۀ ماله، برای تسطیح و پوشاندن خُلل و فُرج سفیدکاری به کار می‌برند.

لازم به ذکر است ملات‌های گچی در برابر هوا سخت می‌شوند ولی در برابر رطوبت مقاومتی ندارند مگر گچ‌های مخصوصی که به همین منظور در کارخانه تهیه شده باشند.

استادان حرفه‌ای گچ‌کار، زبره‌ای که از الک کردن برای تهیۀ گچ‌کشته به جا می‌ماند، برای ساخت گچ و خاک استفاده کرده و آن را دور نمی‌ریزند.

انطباق با مشخصات و استانداردها

گچ مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و سایر مشخصه‌ها با آنچه که در نقشه‌ها، مشخصات فنی خصوصی، دستور کارها و سایر مدارک پروژه ذکر شده است، مطابقت داشته باشد. نوع گچ به لحاظ کیفیت، کارخانۀ سازنده و تناسب آن برای مصارف خاص، باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد. ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی گچ ساختمانی و روش‌های آزمایش آن باید مطابق استاندارد ملی ایران به شمارۀ 269 باشد.

ویژگی‌های عمومی و ملاحظات کاربردی گچ

الف) در استاندارد ملی شمارۀ 269 ایران، گچ ساختمانی به انواع آستری (زیرکار) و پرداخت (رویه) گروه‌بندی شده و شرایط و روش‌های آزمایش آنها تشریح شده است.
ب) قطعات گچی، نباید برای ساخت اعضای باربر مورد استفاده قرار گیرند.
ج) حتی‌المقدور استفاده از ملات گچ برای چسبانیدن اعضای باربر بنّایی باید محدود شود.
د) چنانچه گچ یا فراورده‌های گچی به خصوص در مناطق مرطوب، در مجاورت قطعات فولادی قرار می‌گیرند، پیش از گچ‌کاری باید قطعات فولادی را با رنگ‌های ضدزنگ رنگ‌آمیزی نمود.
ه) در مناطق مرطوب، گچ و فراورده‌های گچی نباید در مجاورت بتن مورد استفاده قرار گیرند.
و) طبق استاندارد ملی شمارۀ 269 ویژگی‌های فیزیکی انواع گچ باید مطابق جدول 5-2 باشد. در مکان‌هایی که رطوبت نسبی هوا در بیشتر اوقات بیش از 60 درصد باشد، مصرف گچ ساختمانی مناسب نیست. در این شرایط باید از گچ مرمری و یا ملات گچ و آهک استفاده شود.

انطباق با مشخصات و استانداردها

خاک‌رس خالص، سفید رنگ است و ناخالصی‌ها، آن را رنگین می‌کنند. خاک‌رس کبود حاوی، FeO یا خاک نباتی است، خاک‌رس سیاه یا خاکستری کم‌وبیش دارای زغال است. خاک‌رس سرخ $f{e_2}o$ و خاک‌رس زرد، هیدروکسید آهن به همراه دارد.

خاک‌رس مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و سایر مشخصه‌ها با آنچه در نقشه‌ها، مشخصات فنی و دیگر مدارک پروژه ذکر شده است، مطابقت داشته باشد. همچنین خاک‌رس مصرفی باید خالص و عاری از مواد آلی، ریشۀ گیاهان و سایر بقایای نباتی باشد.

نکات فنی اندودکاری

برای اینکه اندودکاری خوب و مناسبی داشته باشیم رعایت نکات زیر الزامی است:
1- اندود ضخیم در یک لایه اجرا نشود.
2- لایۀ اندود به خصوص لایۀ رویه باید بر روی آستری که کاملاً سفت شده باشد، اجرا گردد.
3- نسبت بین مواد چسباننده و پرکننده به طور صحیح انتخاب شود.
4- از مصرف دوبارۀ ملات فاسد شده یا سفت شده جداً خودداری شود.
5- برای جلوگیری از ترک‌هایی که در فصل مشترک دو نوع مصالح مختلف مانند دیوار آجری و ستون فلزی ایجاد می‌شوند، باید از تور سیمی استفاده شود.
6- مرز بین اندود گچ با سایر مصالح از قبیل چهارچوب‌ها، قرنیزها و ... نیز باید از چفت استفاده شود. چفت، شیاری است که اندود گچ را در لبۀ چهارچوب‌ها و قرنیزها گود می‌کند تا در این نواحی، ترک‌خوردگی و نمای نامناسب نازک‌کاری نمایان نشود.

رواداری‌ها

منظور از رواداری، میزان خطای مجاز در اجرای عملیات است و مقادیر آن در هر نوع عملیات اجرایی، توسط آیین‌نامه‌ها و استانداردهای فنی مشخص می‌گردد.

رواداری همواری سطوح برای اندود با کیفیت عالی تا 2 میلی‌متر، برای اندود با کیفیت خوب 2 تا 3 میلی‌متر و برای اندود با کیفیتی قابل قبول 3 تا 5 میلی‌متر است که به وسیلۀ شمشۀ 3 متری در جهات مختلف کنترل می‌گردد.

حداقل دورۀ مراقبت

دورۀ مراقبت و فاصلۀ زمانی بین اجرای قشرها بستگی به نوع ملات دارد. حداقل دورۀ مراقبت و نگه‌داری رطوبت برای هر قشر، 2 روز است.

واحد یادگیری 4: شایستگی اجرای پوشش گچی سقف

آیا تا به حال پی برده‌اید

1- آماده‌سازی زیر سقف برای اجرای رویۀ نهایی چگونه انجام می‌شود؟
2- از چه مصالحی می‌توان برای پوشاندن سازه‌های نمایان زیر سقف استفاده کرد؟
3- اجرای اندود گچ و خاک در سقف‌هایی که با روش‌های اجرای متفاوت ساخته شده‌اند، چگونه است؟
4- مهم‌ترین نکات در آماده‌سازی کارگاه برای اجرای اندود گچ و خاک چه مواردی است؟

استاندارد عملکرد

پس از اتمام این واحد یادگیری هنرجو قادر خواهد بود با رعایت استانداردهای مربوطه، پس از ساخت اندودهای گچی، با استفاده از ابزار و تجهیزات مورد نیاز اندود سادۀ گچی یک سقف ساخته شده از تیرچه بلوک به مساحت سه مترمربع را انجام دهد.

مقدمه

سقف به عنوان یکی از عناصر معماری، نقش عمده‌ای در تعریف فضا و کیفیت بخشی به آن دارد. فاصلۀ سقف از کف، رنگ، جنس و بافت مصالحی که در ساخت آن به کار رفته است، همگی بر ادراک فضایی استفاده‌کنندگان از فضا مؤثر می‌باشند. به طور معمول برای متناسب‌سازی ارتفاع فضا، عبور کانال‌های تأسیساتی و زیبایی آن، بخش سازه‌ای سقف با مواد و مصالح مختلفی پوشانده می‌شود. در مکان‌هایی که تنها هدف، پوشش بخش سازه‌ای است از انواع اندودها از جمله اندود گچی برای این منظور استفاده شده و لایه‌ای برای اجرای نازک‌کاری نهایی ایجاد می‌کند (شکل 19-2 و 20-2).

گاهی نیز لازم است برای پوشش کانال‌ها و تجهیزات تأسیساتی، سقف کاذب اجرا کرد. یکی از انواع این سقف‌ها، سقف کاذب گچی است که با رابیتس اجرا می‌شود.

یکی از خاصیت‌های مهم گچ، عایق صوتی بودن آن است. گچ ارتعاشات صوتی را حدود 60 تا 70 درصد جذب کرده و مانع انعکاس آن می‌گردد.

اکثر سقف‌ها امروزه از تیرچه و بلوک ساخته می‌شوند که اندودکردن آنها با گچ و خاک به سهولت صورت می‌گیرد. از آنجایی که سقف در هنگام تیرریزی و بلوک‌ریزی به صورت تراز اجرا شده است، نیاز به اجرای کرم‌بندی ندارد و پس از کشیدن اندود گچ و خاک بر روی آن، بخش‌های مختلف سطح با شمشه هم‌تراز می‌شوند.

در سقف‌هایی که به صورت طاق ضربی اجرا می‌شوند، ناهمواری‌هایی پس از اجرا، ایجاد می‌شود که برطرف کردن آنها نیاز به کرم‌بندی و تراز کردن سقف می‌باشد.

جدول 6-2 ابزار، تجهیزات و مصالح مورد نیاز برای اجرای اندود گچ و خاک، سفید کاری و اجرای کشته در سقف

ردیف	ابزار، تجهیزات و مصالح	مشخصات	تصویر
1	گچ ساختمانی	گچ سفید ساختمانی از نوع مرغوب و دارای نشان استاندارد
2	خاک‌رس	خاک‌رس محلی، دارای دانه‌های ریزتر از 0/002 میلی‌متر
3	آب	آشامیدنی
4	استانبولی	مخصوص بنّایی، گالوانیزه، به قطر 50 سانتی‌متر
5	سرند چشم‌بلبلی	دارای دیوار چوبی، تورهای فولادی ضدزنگ، مقطع گرد، به قطر 50 سانتی‌متر
6	الک	نوع تخت، دارای دیوار چوبی، تورهای فولادی ضد زنگ، مقطع گرد، به قطر 50 سانتی‌متر
7	شمشۀ بنّایی	از قوطی $4 \times 4$ به طول‌های 100، 70 و 300 سانتی‌متری از جنس فلز زنگ‌نزن یا آلومینیوم
8	مالۀ بنّایی	در دو نوع معمولی و پرداختی، صفحۀ ضد زنگ، دسته چوبی یا پلیمری، ابعاد $10 \times 20$ سانتی‌متر
9	کمچۀ بنّایی	جنس فلزی زنگ‌نزن از نوع سرگرد یا سر تخت به طول 20 تا 30 سانتی‌متر و ابعاد صفحه $8 \times 12$ سانتی‌متر
10	کاردک	فلزی، مخصوص پاک کردن ابزار، دارای دستۀ چوبی، فلزی یا پلاستیکی
11	لیسۀ بنّایی	از نوع فلزی، دارای لبه یکدست، دسته مناسب با ارگونومی، سری از مقاومت مناسب در برابر فشار و سایش برخوردار باشد.
12	متر	5 متری، فلزی، دارای قفل، اندازه‌گذاری میلی‌متری و اینچی
13	گونیا	مخصوص عملیات بنّایی، چوبی یا فلزی
14	تیشۀ بنّایی	تیشه متوسط بنّایی، یک سر تخت و یک سر با لبه تیز به عرض 10 تا 15 سانتی‌متر، دسته چوبی یا لاستیکی، اتصال مناسب سری به دسته، سری با لبه صاف و یکدست و از جنس فولاد مقاوم و ضد زنگ
15	بیل	صفحۀ فولادی زنگ نزن، با دستۀ چوبی، اتصال مناسب سری با دسته
16	فرغون (چرخ دستی)	چرخ لاستیکی بادی، فلزی، قدرت مانور مناسب، قابلیت کنترل مناسب و راحت،استحکام بالای ورق کاسه اصلی و چرخ‌ها، کنترل چفت‌وبست بازوی جلو و دسته‌ها، کپه پرسی، شاسی لوله‌ای، پایه گرد، حداقل ظرفیت 45 لیتر
17	سطل	با ظرفیت 5 لیتر، دارای دسته مناسب برای حمل و جابه‌جایی، از جنس پلاستیک یا فلز زنگ‌نزن
18	تختۀ زیرپایی	چوب روسی، به طول 3 متر
19	خرک	نوع چوبی یا فلزی، ساخته شده از چهارتراش‌هایی به ابعاد $8 \times 8$ یا $10 \times 10$ سانتی‌متر
20	نردبان	دارای نشان استاندارد، قابل حمل، دوطرفه، 1/5 تا 2 متر، فلزی یا چوبی
21	کلاه	پارچه‌ای، دارای لبه مناسب در پشت سر آن دارای بندی که قابلیت تنظیم بر روی سر افراد را داشته باشند، از جنس قابل شست‌وشو
22	عینک محافظ	نوع حفاظتی مخصوص کارهای سبک و ایمنی اموری که احتمال آسیب رساندن به چشم در اثر پرتاب اشیای ریز وجود دارد، محافظ در برابر ضربه، محافظ در برابر گرد و غبار

ممکن است در روند تشریح کار، از برخی از ابزار و تجهیزات نامی ذکر نشده باشد اما در جدول درج شده باشند. ذکر این موارد به دلیل احتمال ایجاد شرایط خاص در حین کار و لزوم استفاده از آنها صورت گرفته است.

مراحل اجرای کار اندود «گچ‌وخاک» و «گچ» روی سقف

مراحل اجرایی کار اندود گچی بر روی سقف همانند دیگر فعالیت‌های کارگاهی نیازمند آماده‌سازی کارگاه، تهیه مصالح، ابزار و تجهیزات لازم است. مراحل اجرای اندود بر روی سقف اجرا شده با تیرچه بلوک به شرح زیر است:

1- بررسی نقشه و مترۀ کار؛
2- تهیۀ مصالح و وسایل لازم؛
3- آماده‌سازی سطح دیوار برای اجرای آستر؛
4- اجرای لایۀ آستر (زیره)؛
5- اجرای اندود گچی؛
6- اجرای گچ‌کشته.

مرحلۀ اول: بررسی نقشه و مترۀ کار

واحد اندازه‌گیری اندود سقف، همانند سایر اندودها برحسب مترمربع است. نوع اندود سقف در جداول نازک‌کاری درج می‌شود که پیش از آغاز باید آن را کنترل کرد ؛ زیرا در برخی موارد، از سقف کاذب استفاده می‌شود و اندود مستقیم روی سقف اجرا نمی‌شود.

مرحلۀ دوم: تهیۀ مصالح و وسایل لازم

مطابق محاسباتی که قبل از اجرای اندود انجام می‌شود، مصالح، ابزار و تجهیزات لازم باید در کارگاه موجود باشند تا کمبود هر کدام در حین کار سبب تغییر برنامۀ کاری و یا تأخیر انجام آن نشود (شکل 21-2).

مرحلۀ سوم: کنترل و آماده‌سازی سطح دیوار برای اجرای آستر

وجود گردوغبار بر روی سطح زیرین سقف یا نخاله‌های ساختمانی چسبیده به آن سبب می‌شود تا اندود اجرا شده به خوبی به آن نچسبیده و کیفیت نهایی کار مطلوب نباشد؛ از این رو پیش از آغاز کار ساخت و اجرای اندود آستر باید با فرچه یا جاروی مناسب، گرد و خاک را پاک کرد و قطعات چسبیده به سقف را از آن جدا کرده و محل برآمدگی‌های احتمالی را کاملاً صاف نمود (شکل 22-2).

مرحلۀ چهارم: اجرای اندود گچ‌وخاک و شمشه‌کشی آن

به دلیل تراز بودن سقف‌هایی نظیر سقف تیرچه بلوک، آنرا کرم‌بندی نمی‌کنیم و تنها در صورت وسیع بودن سقف می‌توان برای یکسان اجرا شدن اندود آن را به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم کرد. از ملات گچ و خاک به علت چسبندگی خوب آن، برای اندود زیر سقف نیز استفاده می‌شود. پس از تهیۀ اندود به اندازۀ مصرف، مقداری از ملات را با دست از داخل استانبولی برداشته و با ماله روی سقف می‌کشیم. با حرکت ماله به صورت رفت و برگشت بر روی ملات، آن را صاف می‌کنیم. پس از اتمام یک استانبولی از ملات و قبل از خودگیری ملات گچ و خاک، شمشه‌کشی انجام می‌شود. کشیدن شمشه بر روی سقف به صورت چپ و راست و نیم‌دایره اجرا می‌شود تا ملات اضافی از سقف جدا شده و روی شمشه قرار بگیرد. با هر بار پایین آوردن شمشه، ملات اضافه از روی آن پاک شده و دوباره به شمشه‌کشی ادامه داده می‌شود (شکل 23-2). 

مرحلۀ پنجم: اجرای سفیدکاری سقف با گچ زنده (گچ آماده)

برای سفیدکاری سقف، پس از تهیۀ ملات گچ، آن را با مالۀ مشابه اجرای گچ و خاک البته با دقت بیشتری روی سقف می‌کشند که به این ماله، مالۀ پرداخت گفته می‌شود.

همان‌طور که ذکر شد ملات گچ برای اجرای اندود در مناطق خشک مناسب است و آن را نمی‌توان در نقاطی که رطوبت نسبی هوا از 60 درصد تجاوز می‌کند، مصرف کرد. برای این نواحی ملات گچ و آهک مناسب‌تر است. افزودن 3 پیمانه خمیر آهک به یک پیمانه گچ یا دو قسمت وزنی گرد آهک شکفته به یک قسمت گچ، آن را کندگیر کرده و برای قشر رویی مناسب می‌سازد. برای مناطق مرطوب، ملات گچ و آهک مذکور مناسب‌تر است زیرا پس از مدتی که از مصرف آن گذشت، آهک با گرفتن گاز کربن از هوا به سنگ آهک تبدیل می‌شود که جسمی سخت و در برابر آب و بخار پایدار است. 

در شرایطی که سقف دارای شبکۀ رابیتس است یا بسیار هموار است می‌توان سفیدکاری را بدون اجرای اندود گچ و خاک انجام داد (شکل‌های 24-2 و 25-2).

در صورتی که از شیوۀ پاشش گچ برای اجرای سفیدکاری سقف استفاده شود، مشابه بخش دیوار اجرا می‌شود (شکل‌های 26-2 و 25-2)

مرحلۀ ششم: پرداخت با گچ کشته

برای اجرای کاملاً یکنواخت سطح سفیدکاری سقف، از کشته‌کشی یا همان اجرای گچ‌کشته روی سقف استفاده می‌شود.

پس از کشیدن گچ‌کشته، سقفی صاف و یکدست ایجاد می‌شود که پس از رنگ‌آمیزی، در صورت روشن شدن لامپ و برخورد نور با سقف، دارای موج نیست. سطح اندود شده باید فاقد موج، ناهمواری، ترک، لک و جداشدگی باشد. در مورد رویه‌های صیقلی که نور را منعکس کرده و ناهمواری را با شدت بیشتری آشکار می‌سازند، اجرا باید با دقت بیشتری توأم باشد.

یکی از موارد تأثیرگذار بر کیفیت اندود، آب مصرفی برای تهیۀ آن است. آب مصرفی باید خالص، شفاف، عاری از مواد نفتی، اسید، روغن، نمک‌های محلول، مواد آلی و فضولات باشد. از به کار بردن آب دریا یا آب رودخانه‌های گل‌آلود باید خودداری شود. آب چاه باید به نحوی بالا کشیده شود که عاری از ذرات کوچک گل‌و‌لای باشد. آب قابل شرب برای اندودکاری مناسب است، به هر حال ویژگی‌های آب باید با مندرجات استانداردهای ملی مطابقت داشته باشد.

حداقل دورۀ مراقبت

دوره مراقبت و فاصلۀ زمانی بین اجرای قشرها بستگی به نوع ملات دارد. حداقل دوره مراقبت و نگهداری رطوبت برای هر قشر، 2 روز است. فاصله زمانی اجرا بین قشر آستر و میانی، نباید از 2 روز کمتر باشد. فاصله زمانی اجرا بین قشر میانی و رویه، باید از 7 روز بیشتر باشد.

ضخامت و تعداد قشرهای اندودکاری

از کاهگل به عنوان قشر زیرین اندود گچ نباید استفاده کرد، زیرا آب را مکیده و باد می‌کند و پس از خشک شدن قشر رویه به حالت اولیه برنمی‌گردد و طبله می‌کند. ضخامت اندود گچ‌کاری، حداقل 2/5 سانتی‌متر است و نباید از 3 قشر کمتر باشد. ضخامت قشر گچ و خاک 1/5 سانتی‌متر و اندود گچ 1 سانتی‌متر و گچ‌کشته پرداختی 2 میلی‌متر است.

زمان شروع و پایان گیرش به ترتیب برای گچ زودگیر 2 و 15 دقیقه، برای گچ معمولی 6 و 30 دقیقه است. شروع گرفتن برای گچ کندگیر نباید از 20 دقیقه بیشتر باشد. در صورت استفاده از آهک شکفته برای کندگیر کردن تا 10 درصد وزن گچ، زمان شروع گرفتن به 12 دقیقه افزایش می‌یابد.

نکات مهم ایمنی در خصوص گچ‌کاری در ارتفاع

هنگام مالیدن گچ و خاک در ارتفاع نکات زیر باید مورد توجه قرار گرفته و رعایت شوند:

1- استفاده از تجهیزات و ابزار مناسب با کار؛
2- رعایت شرایط فیزیکی استاندارد در محیط کار؛
3- ایمن‌سازی محیط؛
4- دقت و سرعت در انجام کار.

وسایل و تجهیزات ایمنی در اجرای اندود گچی سقف

تعریف و هدف از اجرای داربست:

در فعالیت‌های ساختمانی تا زمانی که مجری روی زمین ایستاده است، می‌تواند تا ارتفاع محدودی کار کند و برای ادامۀ کار در قسمت‌های بالاتر، باید وسیله‌ای را در زیر پای خود قرار دهد. بدیهی است هر چه ارتفاع بیشتر شود، وسیلۀ زیر پا هم باید بلندتر شود. یکی از این وسایل در کارهای ساختمانی داربست نام دارد که به دلیل کاربرد بیشتر آن در گچ‌کاری به آن پرداخته می‌شود.

داربست سازه‌ای است موقت که در هنگام اجرای عملیات ساختمانی به منظور دسترسی به ارتفاع بنا، حفظ و نگهداری مجریان فعالیت‌های ساختمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

انواع داربست‌ها

داربست‌های کوتاه:

در ساختمان‌های با ارتفاع کم و در قسمت‌های داخلی، از داربست‌های کوتاه و سبک استفاده می‌کنند. معمولاً در این مورد دو عدد بشکه و یک یا دو تخته زیر پا قرار می‌دهند، لازم به ذکر است که این کار اصولی و ایمن نیست، به خصوص مواقعی که از بشکه به صورت خوابیده استفاده شود؛ زیرا چرخش ناگهانی بشکه، احتمال سقوط افرادی را که بر روی آن ایستاده‌اند به دنبال خواهد داشت.

استفاده از خرک به خاطر امنیت بیشتر به مراتب بهتر از بشکه است. خرک‌ها را از چوب یا فلز می‌سازند.

خرک‌های چوبی را اگر با چهارتراش‌هایی به ابعاد $8 \times 8$ یا $10 \times 10$ سانتی‌متر بسازند و در آنها به اندازۀ کافی تخته‌های چپ و راست و دستک به کار برند، از کارایی خوبی برخوردار خواهند بود. وسایل اتصال در این مورد چسب‌ چوب و میخ است. با استقرار حداقل 2 خرک و تخته‌های زیرپایی بر روی آنها، کارهای داخلی ساختمان از جمله طاق‌زنی، گچ‌کاری و ... را با تسلط می‌توان انجام داد. حداکثر فاصلۀ دو خرک از یکدیگر 3 متر است و در صورت نیاز، 2 خرک را می‌توان روی هم قرار داد به شرط آنکه ارتفاع آنها از 4 متر بیشتر نشود (شکل 28-2).

سایر انواع داربست‌ها عبارت‌اند از:
داربست‌های بلند فلزی؛
داربست‌های مدولار؛
داربست یا سکوی کار پیش‌آمده، که چون در قسمت‌های خارجی ساختمان و ارتفاع‌های بلند از آنها استفاده می‌شود، از بحث این کتاب خارج هستند.

ضوابط ایمنی در داربست‌ها

1- قطعات و اجزای چوبی به کار برده شده در داربست باید بدون پوسیدگی، ترک‌خوردگی و سایر نواقصی باشد که استحکام آن را به خطر می‌اندازد. همچنین از رنگ کردن اجزای چوبی داربست که باعث پوشیده شدن اشکالات و نواقص آن می‌گردد، باید خودداری شود.

2- تخته‌های چوبی که برای جایگاه داربست مورد استفاده قرار می‌گیرند، باید صاف، بدون هرگونه زائده و برجستگی و عاری از مواد چسبنده و لغزنده باشند. کلیۀ تخته‌ها باید دارای ضخامت یکسان بوده و حداقل دارای 25 سانتی‌متر عرض و 5 سانتی‌متر ضخامت باشند و طوری در کنار یکدیگر قرار داده و مهاربندی شوند که به هیچ وجه جابه‌جا نشده و ابزار و مصالح از بین آنها به پایین سقوط نکند. همچنین عرض جایگاه باید حداقل 50 سانتی‌متر و فاصلۀ تکیه‌گاه تخته‌ها حداکثر 250 سانتی‌متر باشد.

3- داربست باید در مواقع زیر توسط شخص دارای صلاحیت مورد بازدید، کنترل و تأیید قرار گیرد تا از پایداری، استحکام و ایمنی آن اطمینان حاصل شود.
الف) قبل از شروعِ استفاده از آن.
ب) حداقل هفته‌ای یک بار در حین استفاده.
ج) پس از هرگونه تغییرات یا ایجاد وقفه در استفاده از آن.

4- از داربست نباید برای انبارکردن مصالح ساختمانی استفاده شود، مگر مصالحی که برای کوتاه مدت و برای انجام کار فوری مورد نیاز باشد. در چنین حالتی نیز باید جهت تعادل داربست، بار روی جایگاه به طور یکنواخت توزیع گردد.

5- در پایان کار روزانه، باید کلیۀ مصالح و ابزار کار از روی جایگاه داربست تخلیه شود. در واحد یادگیری اجرای پوشش گچی دیوار با ویژگی‌های کلی انواع گچ، ملات‌ها و اندودهای گچی آشنا شدید. در این بخش به معرفی چند نوع از ملات‌های گچی که در حوزه حرفه‌ای و توسط استادان این هنر به کار می‌رود، پرداخته می‌شود.

برخی اصطلاحات رایج در خصوص ملات‌های گچی و وسایل آن

گچ‌وخاک دستی:

سفت‌ترین حالت ملاتِ گچ و خاک است که در بنّایی استفاده می‌شود. اصطلاح مُشتی یا تیزون پرمایه نیز از دیگر نام‌های این ملات است. از این ملات برای کرم‌بندی، شمشه‌گیری و پر کردن متن شمشه‌ها استفاده می‌شود. از دیگر موارد استفاده این ملات می‌توان به اجرای طاق ضربی، طاق‌های نما و طاق‌های جناغی اشاره کرد. با توجه به سفت بودن این نوع ملات، تعلل در استفاده از آن سبب سفت شدن آن در استانبولی و هدر رفتنش می‌شود.

گچ سفید دستی:

سفتی این نوع از ملات گچی همانند گچ و خاک دستی است. برای نصب چهارچوب درها و پنجره‌ها، نگه داشتن موقت سنگ‌های پلاک و به طور کلی در شرایطی که نیاز به نگه داشتن سریع قطعه‌ای داشته باشیم، استفاده می‌شود. قبل از استفاده از گچ و خاک دستی و گچ سفید دستی، سطح زیر آنها باید عاری از گردوغبار باشد ؛ زیرا در غیر این صورت پس از مدتی سطح کار اجرا شده طبله می‌کند.

گچ عسلی:

این نوع ملات گچی مقداری از گچ دستی شل‌تر بوده و میزان غلظت آن مشابه غلظت عسل است. برای ساخت آن ،گچ را به آب اضافه کرده سپس دست را در کف استانبولی قرار داده و با حرکت لرزشی، گچ با آب مخلوط می‌شود. باید دقت کرد که ملات فقط یک بار ورز داده شود و پس از چند دقیقه از ساخت آن می‌توان در شرایطی که اصطلاحاً از دست نریزد آن را به کار برد. از این گچ برای ساختن قالب گچی، دوغاب پشت طاق ضربی و لکه‌گیری‌های محدود استفاده می‌شود. به عنوان مثال گاهی بر اثر ترکیدگی لوله، گچ‌کاری دچار آسیب می‌شود؛ در این شرایط پس از رفع اشکال پیش آمده در لوله‌کشی، پس از تراشیدن گچ‌کاری و خشک کردن آجری که ممکن است در زیر گچ‌بری خیس شده باشد، اقدام به تهیۀ گچ عسلی و گچ‌کاری می‌کنیم. بعد از شمشه‌کشی روی آستر، روی آن را با گچ، سفیدکاری کرده و در پایان با گچ‌کشته پرداخت می‌کنیم. از دیگر موارد استفاده از این نوع ملات برای اجرای آستر روی رابیتس سقف کاذب است.

گچ آماده:

گچ آماده به انواع گچ آمادۀ آستر، آماده برای کشته، آماده برای گچ‌بری و آماده برای ابزارزنی تقسیم می‌شود. ملات این نوع گچ از نظر میزان شل بودن، از نوع گچ عسلی شل‌تر است.

مالۀ سفت:

در خصوص ماله، استادان حرفه‌ای به ماله‌ای که خیلی از آن استفاده نشده است، مالۀ سفت می‌گویند و از آن برای اجرای گچ و خاک استفاده می‌کنند. مرغوب‌ترین نوع ماله، مالۀ پرداختی نام دارد که بر اثر کار فراوان، ورقۀ آن نازک شده است و از آن برای کشته‌کشی استفاده می‌شود. گچ‌کارها از این ماله که اصطلاحاً به آن مالۀ از کار درآمده می‌گویند به خوبی نگهداری می‌کنند و پس از مصرف، آن را تمیز کرده و به روغن آغشته می‌کنند و در کیسه‌هایی نظیر جوراب‌های کهنه نگهداری می‌کنند.

گچ‌بری سنتی:

در گذشته، گچ‌بری سنتی از نظر طرح و نقش به پنج صورت کلی انجام می‌شد که برخی از آنها هنوز اجرا می‌شوند. این گچ‌بری‌ها عبارت‌اند از:
1- گچ‌بری با نقوش هندسی؛
2- گچ‌بری با نقوش گیاهی؛
3- گچ‌بری با نقوش انسانی؛
4- گچ‌بری با نقوش حیوانی و پرندگان؛
5- نقوش کتیبه (شکل‌های 29-2 تا 33-2).

هنرمندی در گچ‌بری:

نقش‌ها گاه کاملاً بغرنج و پیچیده هستند و پنچ یا شش جزء در هم بافته دارند که در جهات مختلف و متضاد سیر می‌کنند. گچ‌بر باید پیش‌بینی کند که شکل نهایی از نقطۀ شروع در نخستین (عمیق‌ترین) لایه چگونه تکوین خواهد یافت و وقتی به سطح می‌رسد و با سایر اجزا جمع می‌شود، در کدام نقطه باید پدیدار شود و شبیه چه چیزی باید باشد. حافظه، تخیل و دقت زیادی لازم است تا حاصل کار، معقول و یکدست باشد نه آشفته و در هم، چون اگر بدیهه‌سازی بر نظم و برنامه‌ریزی غلبه کند، خطر آشفتگی و ابهام وجود خواهد داشت (شکل 34-2).

اجرای گچ‌بری سنتی:

در گذشته اجرای گچ‌بری به دو صورت «قالبی» و «درجا» معمول بوده است.

گچ‌بری قالبی:

در این روش، طرح دلخواه براساس مکان نصب و ابعاد موردنظر، با قالب گچی در کارگاه تهیه می‌شد و سپس با استفاده از گچ، چسب و میخ‌های چوبی در محل مورد نظر نصب می‌شد. پس از به اتمام رسیدن مرحلۀ نصب، روی میخ‌ها را با گچ می‌پوشاندند و گچ‌بری‌های ظریفی روی آن اجرا می‌کردند. به این گونه گچ‌بری روی میخ، «نرگسی» می‌گفتند. سرعت بالای انجام کار و قیمت ارزان آن سبب استفادۀ بیشتر از آن نسبت به شیوۀ درجا شده است. لازم به ذکر است که گچ‌بری قالبی از نظر ارزش هنری نمی‌تواند با گچ‌بری درجا برابری کند. البته نوعی از این گچ‌بری که با عنوان «گچ‌بری پته» شناخته می‌شود ارزش ویژه‌ای دارد.

گچ‌بری درجا:

برای اجرای این نوع گچ‌بری، سطح زیرین کار باید صاف و یکدست، اما در اصطلاح باید به صورت زبره باشد تا اتصال خوبی با زمینۀ گچ‌بری پیدا کند. بر روی سطح زبر، برحسب ضخامتی که قرار بود گچ‌بری داشته باشد، اندود گچ آماده کشیده می‌شد. این اندود کاملاً صاف و در تمام قسمت‌ها دارای ضخامت یکسانی بود. قبل از اجرای مراحل ذکر شده، طرح مورد نظر را روی کاغذ پیاده کرده و سراسر خطوط را با سوزن سوراخ می‌کردند و با پارچۀ نازکی که داخل آن خاکۀ ذغال ریخته و گره زده بودند، روی سوراخ‌ها (خطوط طرح) به آرامی می‌کوبیدند تا خاکۀ ذغال از سوراخ‌ها رد شده و طرح مورد نظر،روی سطح اندود پیاده شود. بعد از جمع کردن کاغذ طرح آماده بود. به این شیوه در اصطلاح بنّایی «گرته‌زنی» می‌گویند.

در مرحلۀ پایانی، از ابزارهای خاص گچ‌بری برای کندن نقش مورد نظر استفاده می‌کردند. برای از بین بردن چین‌های به وجود آمده با پنبۀ کاملاً نرم و خیس شده به آرامی روی گچ‌بری می‌کشیدند تا کار صاف شود. به این بخش کار، «پنبه آب‌زنی» گفته می‌شد. چنانچه در حین اجرا، خلل و فرجی بر روی سطح گچ‌بری پدید می‌آمد با گچ‌کشته سوراخ‌ها را پر کرده و پس از اطمینان از پر شدن همۀ حفره‌ها، عمل پنبه آب‌زنی را روی سطح سوراخ‌ها اجرا می‌کردند (شکل 35-2).

خاصیت شکل‌پذیری بالای گچ سبب شده است در هنر گچ‌بری در طول تاریخ از آن بسیار استفاده شود. یکی از شیوه‌هایی که به واسطۀ آن، هنرمندان آثار زیبا و ماندگاری را خلق کرده‌اند، حکاکی روی گچ است. برای این کار نخست قطعۀ بزرگی از خمیر گچ را به دیوار می‌چسبانند تا پایۀ طرحی باشد که به صورت کلی در نظر گرفته شده است. وقتی گچ، کمی خود را گرفت، نقش‌های اصلی و صورت‌ها حکاکی می‌شود و در صورت لزوم، قطعات کوچک گچ را به آن می‌افزایند. سرانجام وقتی گچ خشک و تقریباً مثل سنگ شد، آن را صیقل می‌دهند تا سطوح صاف و خوشایندی پیدا کند. همۀ اینها خیلی دشوارتر از آن است که به نظر می‌رسد. آخرین کار، سفیدکاری است که سبب می‌شود روکار تقریباً حالت مرمری پیدا کند. علاوه بر این، گچ‌بر از مزیت کار سنگ‌تراش در کارکردن روی یک مادۀ همگون و بادوام برخوردار نیست چون گچ همواره در حال سخت شدن است بنابراین او باید یک قطعه را در یک زمان کاملاً تمام کند. برخی از نقش‌های گچ‌بری کاملاً گرد و در واقع سه‌بعدی هستند و باید به صورت لایه لایه (در سه تا شش لایه و گاه بیشتر) و هر یک جداگانه ساخته شود.

رنگ‌آمیزی اندود گچی در گذشته

گچ پس از خشک شدن، به رنگ سفید برّاق که در نزد ایرانیان رنگ مطلوب و زیبایی است تبدیل می‌شود. با این وجود برای دستیابی به رنگ‌های دیگر، رنگ دلخواه را به آن اضافه می‌کردند. مثلاً با اضافه کردن گل اُخرا، رنگ گل‌بهی به دست می‌آمد.

تعیین زمان آغاز و پایان گرفتن گچ

اگر در یک ظرف، مقداری آب بریزیم و روی آن به مقدارلازم گچ اضافه کنیم (به مقدار مصرف)، شروع زمان سخت شدن ملات از لحظه‌ای است که اگر روی مخلوط را به وسیلۀ میخی خط بیاندازیم، بلافاصله جای خط پر نشود. پایان زمان سخت شدن آن نیز زمانی است که اگر روی ملات سخت شده با انگشت ضربه بزنیم، روی ملات در محلی که ضربه زده‌ایم آب ظاهر نشود (مقدار این ضربه باید در حدود 0/5 کیلوگرم بر سانتی‌مترمربع باشد). گچ پس از سخت شدن، شکل‌پذیری خود را از دست می‌دهد و دیگر قابل مصرف نیست. باید توجه داشت که نباید سخت شدن گچ را با خشک شدن آن اشتباه کرد. خشک شدن گچ با توجه به گرمی و سردی هوا ممکن است از چند ساعت تا چند روز به طول بینجامد. خشک شدن گچ وقتی پایان می‌یابد که رنگ آن کاملاً سفید شود.

تنظیم زمان گیرایی اندودهای گچی

گچ ساختمانی باید زود شروع به گرفتن و سخت شدن کند و سخت شدن آن نیز باید خیلی زود پایان یابد. گچ ساختمانی مرغوب آن است که زمان گرفتن آن زودتر از 8 دقیقه شروع نشود و حداکثر دیرتر از 25 دقیقه شروع به گرفتن نکند و پایان سخت شدن آن نیز نباید زودتر از 20 دقیقه و دیرتر از یک ساعت باشد. از آنجایی که در کارهای تزیینی گچ‌بری، زمان بیشتری برای فرم‌دهی به گچ نیاز است، از این رو با مواد افزودنی، گیرش گچ را به تأخیر می‌اندازند همان‌طور گاهی نیز آن را تندگیر می‌کنند. نوع و مقدار این مواد افزودنی به شرح زیر است:

نمک طعام:

اگر 0/5 درصد وزن گچ، به آن نمک طعام اضافه کنیم آن را تندگیر کرده و زمان گیرش آن را به 5 دقیقه می‌رسانیم.

اگر از 1 تا 4 درصد وزن گچ، به آن نمک طعام اضافه کنیم زمان گیرش آن به 3/5 دقیقه می‌رسد. حال اگر درصد نمک طعام را هر قدر اضافه کنیم، زمان گیرش به تعویق می‌افتد و گچ کندگیرتر می‌شود به طوری که با افزودن 10 درصد نمک طعام، شروع زمان گرفتن گچ به 12/5 دقیقه می‌رسد. افزودن بیشتر از این مقدار سبب کندگیر شدن آن می‌شود. 

سریش و سریشم:

مادۀ دیگری که به ملات اضافه می‌کنند، سریش (با ریشه گیاهی) و سریشُم (با ریشه حیوانی) است. این دو افزودنی همواره ملات را کندگیر می‌کنند و موقعی از آنها استفاده می‌شود که برای اجرای گچ‌بری یا چسبندگی تزیینات الحاقی به سطح گچ از قبیل آینه‌کاری، به زمان بیشتری نیاز باشد. اگر به ملات گچ از 1 تا 6 درصد وزن آن سریش اضافه کنیم آغاز گرفتن گچ از 12/5 دقیقه تا 38 دقیقه به تأخیر می‌افتد. لازم به یادآوری است که سریش نوعی چسب گیاهی می‌باشد که در صنعت صحافی به وفور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اگر به ملات گچ از 0/1 تا 0/5 درصد وزن گچ سریشم اضافه کنیم زمان آغاز سخت شدن آن از 10 دقیقه تا 2 ساعت به تأخیر می‌افتد.

براکس:

با افزودن 0/5 تا 1 در صد وزن گچ، براکس به فرمول، ${H_2}O$،$N{a_2}{B_4}{O_7}$، زمان آغاز گرفتن گچ از 15 دقیقه تا 1/5 ساعت به تأخیر می‌افتد.

خاک رس:

اگر به ملات گچ از 10 تا 50 درصد وزن آن خاک‌رس اضافه کنیم (ملات گچ و خاک) آغاز گرفتن آن حداکثر تا 12/5 دقیقه به تأخیر می‌افتد.

زاج سفید:

ماده دیگر زاج سفید است که نسبت به نمک طعام نتیجۀ معکوس دارد؛ یعنی اگر میزان افزودنی کم (1 درصد ملات) باشد، ملات را کندگیر و اگر بیشتر (5 درصد ملات) باشد، ملات زودگیر خواهد شد. 

اگر به ملات گچ تا یک درصد وزن آن، زاج سفید اضافه کنند زمان آغاز گرفتن آن تا 15/5 دقیقه به تأخیر می‌افتد ولی اگر مقدار زاج سفید را اضافه کرده و آن را تا 5 در صد برسانند، ملات گچ تندگیر شده و زمان آغاز گرفتن آن به 7 دقیقه می‌رسد.

مقاوم کردن اندود گچ در مقابل رطوبت

در فضاهایی از آپارتمان‌های مسکونی مانند سقف حمام، توالت و یا آشپزخانه که اندود گچ در مقابل بخار آب قرار دارد برای آنکه بخار آب به گچ آسیبی نرساند روی آن را با یک یا چند لایه رنگ روغن می‌پوشانند تا بدین وسیله مقاومت آن در مقابل آب و مخصوصاً بخار آب زیادتر گردد. ولی این رنگ روغن نمی‌تواند گچ را صد در صد در مقابل آب مقاوم نماید و باز هم بعد از چندی، سقف یا دیوار این گونه فضاها در اثر مجاورت با بخار آب طبله می‌کند. گچ پلیمری تا اندازه زیادی این اشکال را برطرف کرده است. اجرای این نوع اندود گچی به صورت پاششی انجام می‌گیرد.

نکات اجرایی در خصوص محل مصرف گچ

معمولاً مصرف گچ در ساختمان برای اعضای باربر نیست و بلکه فقط برای نازک‌کاری به کار می‌رود. زیرا اگر ملات گچ پس از سخت و خشک شدن بتواند وزن خود را تحمل کند کافی است. در آزمایش‌هایی که به عمل آمده معلوم شده است که مقاومت فشاری گچِ سخت شده بیش از 30 کیلوگرم بر سانتی‌مترمربع و مقاومت کششی آن بیش از 5 کیلوگرم بر سانتی‌مترمربع نیست و این دو رقم فقط برای مصرف گچ در ساختمان برای نازک‌کاری کافی است.

انبار کردن گچ

اگر گچ به صورت فله به کارگاه ساختمانی وارد شود باید بلافاصله مصرف شود، زیرا گچ میل ترکیبی شدیدی با آب داشته و حتی رطوبت هوا را جذب می‌کند و پس از مدتی نه چندان طولانی فاسد می‌شود و زمان مخلوط کردن آن با آب، ازدیاد حجم پیدا نکرده و سخت نمی‌شود. اما اگر پاکت‌های گچ به صورت صحیحی انبار شوند به طوری که دور از رطوبت باشند می‌توان حتی پس از یک سال هم از آنها استفاده نمود.

برای انبار کردن گچ باید آن را روی تخته‌‎هایی که از زمین فاصله داشته باشد بچینند. برای ایجاد فاصلۀ تخته‌های زیر گچ از زمین می‌توان از قطعات آجر یا بلوک سفالی استفاده نمود. فاصلۀ پاکت‌های گچ از دیوارهای انبار حداقل باید 20 سانتی‌متر باشد. باید توجه کرد که حداکثر می‌توان 10 پاکت گچ را روی هم چید زیرا ممکن است گچ داخل پاکت‌های پایین‌تر در اثر وزن پاکت‌های بالایی به یکدیگر چسبیده و کلوخه شود. به طور کلی گچ را طوری باید انبار نمود که هوا به راحتی بتواند بین پاکت‌های آن جریان پیدا کند.

علت ترک خوردن گچ‌کاری دیوار و سقف

گاهی در ساختمان ملاحظه می‌شود که سطوح گچ‌کاری شده پس از خشک و سخت شدن، ترک می‌خورد. این ترک‌خوردگی می‌تواند به یکی از دلایل زیر به وجود آید:

1- در صورتی که درصد وزنی آب نسبت به گچ زیاد باشد. زیرا پس از خشک شدن گچ، حجم آن کم شده و نمی‌تواند حجم آب مصرف شده در ملات را پر کند.
2- در شرایطی که ضخامت ملاتی که روی دیوار کشیده می‌شود از 7-8 سانتی‌متر بیشتر بوده و در یک مرحله کشیده شود. در این حالت، لایۀ رویی گچ به دلیل مجاورت با هوا سریع خشک می‌شود ولی لایه‌های درونی هنوز مرطوب هستند و در ساعات بعدی که این لایه‌ها شروع به خشک شدن می‌کنند برای خروج بخارهای ناشی از خشک شدن آنها ترک‌هایی در سطوح بالایی برای خروج آنها ایجاد می‌شود.
3- اگر زمانی که اقدام به گچ‌کاری می‌شود، دمای هوا زیر صفر درجه باشد؛ قبل از سخت شدن گچ، آب داخل ملات یخ‌زده و مانع انجام فعل و انفعالات شیمیایی برای گیرش گچ می‌شود. پس از ذوب یخ، گچ فاسد می‌شود و به انبساط خود ادامه نداده و ترک‌هایی در سطح آن ایجاد می‌گردد.
4- برخی از ترک‌های گچ‌کاری در اثر نشست ساختمان به وجود می‌آیند که این ترک‌ها به شکل خطوطی با زاویۀ 45 درجه خود را نشان می‌دهند.
5- گاهی سطوح زیر گچ‌کاری که در طول روز در معرض گرما و تابش آفتاب بوده و در شب خنک می‌شوند، دچار انبساط یا انقباض شده و سبب ایجاد ترک در گچ‌کاری می‌شوند.
6- سرایت کردن رطوبت روکش گچی تازه به سطوح زیرین سیمانی یا آهکی می‌تواند یکی دیگر از دلایل بروز ترک‌خوردگی در رویۀ گچ‌کاری باشد.

دمای محیط مصرف گچ:

با توجه به آنکه گچ در موقع ملات‌سازی گرما تولید می‌کند، به همین دلیل از لحاظ تئوری می‌توان ملات گچ را در دماهای زیر صفر نیز مصرف نمود ولی عملاً در کارگاه‌ها باید از این کار پرهیز شود. ملات‌های گچی نباید در دمای کمتر از 5 درجۀ سانتی‌گراد مصرف شوند.

تخریب و ترمیم سفیدکاری:

برخی اوقات، سفیدکاری نما به علت رطوبت پشت دیوار یا آب دادن سقف، تغییر رنگ می‌دهد. برای اصلاح آن ابتدا باید نسبت به رفع عیب، اقدام کرده و عایق‌کاری پشت دیوار یا سقف اصلاح گردد. پس از تعمیر آجرکاری در صورت لزوم و خشک شدن محل، بسته به اینکه اندود زیر سفیدکاری، کاهگل و یا گچ و خاک باشد، باید ترتیبی اتخاذ گردد که اندود قسمت تعمیر شده با بقیۀ قسمت‌ها همگن باشد تا بعداً ترک نخورد. پس از اینکه اندود گچ و خاک و یا کاهگل خشک شد، سفیدکاری و کشته‌کشی انجام می‌شود. برای اینکه محل تلاقی سفیدکاری نو و کهنه قابل رؤیت نباشد، پنبۀ آبدار یا ابر نمناک را روی دو بند سفیدکاری به آرامی می‌کشند تا یکنواختی کامل در سطح به وجود آید.

مجاورت گچ با فلزات:

ملات گچ اگر در مجاورت آهن، روی و یا سرب قرار بگیرد با آنها ترکیب شده و تولید سولفات می‌کند و در نتیجه موجب ضعیف شدن قطعۀ به کار رفته می‌شود. به همین دلیل در ساختمان مخصوصاً ساختمان‌هایی که اسکلت آنها فلزی است و یا دارای سقف طاق ضربی هستند، حتماً باید روی تمام قطعات فلزی را قبل از اجرای طاق ضربی و مصرف هر گونه گچ، با یک لایه از روغن مخصوص که به آن ضد زنگ می‌گویند، پوشاند تا بدین وسیله از فساد آهن جلوگیری گردد.