درسنامه آموزشی تولید و پرورش گیاهان زینتی کلاس دوازدهم امور باغی

واحد یادگیری 4: هرس‌کردن:

بیشتر گیاهان باغبانی، بخصوص چند ساله‌های چوبی، اگر تحت شرایط محیطی مناسب بدون دخالت انسان رشد کنند، پس از چند سال تبدیل به درختان و یا درختچه‌هایی با شاخ و برگ متراکم خواهند شد که چه از نظر میزان و کیفیت باروری و چه از نظر شکل ظاهری مطلوب نخواهند بود. در اینگونه گیاهان شاخه‌ها، مزاحم رشد همدیگر بوده، دچار پیچیدگی‌ها و خمیدگی‌های غیرطبیعی می‌شوند. از طرفی چون به دلیل پربرگی، نور کافی به داخل تاج گیاه نمی‌رسد به تدریج برگ‌ها و شاخه‌های وسطی تاج خشک می‌شوند و از بین می‌روند و تولید گل و میوه، محدود به سطح خارجی تاج گشته میزان محصول کم می‌گردد. برای جلوگیری از این امر و ایجاد شکل و حالت مناسب در گیاه، باید آن را هرس و به نحو دلخواه تربیت کرد.

تعریف هرس

به‌طور کلی هرس عبارت است از عملیاتی نظیر قطع کامل یا جزئی شاخه- ریشه- پوست، برگ و یا گل و میوه به منظور افزایش کمیت و کیفیت. هرس یکی از عملیات مهم باغبانی است که از حدود سه هزار سال قبل شناخته شده و مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

فایده‌های هرس

دلیل‌ها و فایده‌های هرس‌کردن را می‌توان به شرح زیر خلاصه نمود:

1- حذف شاخه‌های مزاحم، خشک‌شده، آفت‌زده و مریض و شکسته جهت حفظ و تأمین سلامت گیاه.
2- ایجاد شرایط مناسب جهت ورود نور و هوا به داخل تاج و خلوت ساختن نقاط شلوغ و متراکم آن.
3- ایجاد شکل ویژه در تاج گیاه، این امر به ویژه در شکل‌سازی گیاهان جهت تزیین باغ و باغچه از اهمیت خاصی برخوردار است.
4- ایجاد تعادل بین شاخ و برگ و ریشه، بخصوص در هنگام نهال کاری و جابه‌جا کردن گیاه، جهت تضمین موفقیت و ایجاد امکان رشد اولیه سریع‌تر برای گیاه
5- جوان ساختن درختان مسن از طریق حذف شاخه‌های پیر و وادارکردن درخت به تولید شاخه‌های جدید
6- جلو یا عقب انداختن با روری گیاه و تنظیم گل‌دهی و ایجاد تعادل بین رشد رویشی و میزان محصول و بالابردن کیفیت محصول تولید شده
7- محدودکردن رشد و کوتاه ساختن گیاه برای تسهیل عملیاتی مانند سمپاشی و برداشت محصول و نیز به دلایل تزیین و ایجاد شکل‌های زیبا در درختان و درختچه‌های زینتی.

زمان هرس کردن:

بسته به نوع گیاه و هدف از هرس، این کار در دو موقع از سال انجام می‌شود:

1- هرسی که در هنگام رکود یا خواب زمستانه انجام می‌شود و هرس زمستانه یا خشک نامیده می‌شود.

2- هرسی که در دوره فعالیت گیاه یعنی هنگامی که گیاه دارای برگ و احیاناً گل و میوه است، انجام می‌گیرد و هرس سبز یا هرس تابستانه نام دارد.

در مورد هر دو نوع هرس باید به این نکته توجه نمود که اصولاً هرس، در هر زمان که انجام شود باعث تأخیر در باروری نهال‌های جوان و کم شدن محصول درختان بارور می‌شود. بنابراین باید در تمام انواع هرس جانب تعادل رعایت گردد و قطع اعضای گیاه تنها به مقدار لازم و در نهایت احتیاط انجام پذیرد.

هرس‌های زمستانه:

در زمان انجام این نوع هرس، جوانه‌ها هنوز باز نشده‌اند و در حالت خواب زمستانه به سر می‌برند یعنی در پاییز یا زمستان است در واقع زمانی است که گیاه در خواب بوده و فتوسنتز ندارد. در نتیجه جریان شیره خام و پرورده در آوندها بسیار کم می‌باشد. بنابراین هرس خشک روی درختان میوه، درختچه‌ها و برخی بوته‌های مناطق معتدل که خزان‌کننده‌اند انجام می‌گیرد. از آنجا که شاخه‌های درخت حالت خشک دارند، این نوع هرس را هرس خشک می‌نامند.

انواع هرس خشک یا زمستانه:

1- هرس فرم‌دهی در نهال‌های تازه کاشته شده از مهم‌ترین هرس‌های زمستانه است، این هرس مهم‌ترین گام در تشکیل شاخه‌های اصلی درخت یا بوته آینده به شمار می‌رود و در حقیقت مبنا و اساس شکل آینده گیاه را تشکیل می‌دهد.
2- حذف شاخه‌های شکسته، مریض و آفت زده نیز در زمستان پیش از فعال‌شدن گیاه انجام می‌شود، زیرا این نوع شاخه‌ها معمولاً پناهگاه و منبع انتشار آفات و بیماری‌ها هستند.
3- هرس ریشه حتماً باید در زمستان انجام شود.
4- حذف پاجوش و نرک

هرس‌های سبز یا تابستانه:

این نوع هرس‌ها، گرچه همگی به نام تابستانه خوانده می‌شوند ولی در عمل بر حسب نوع، می‌توان آن‌ها را از اول بهار تا اواخر تابستان انجام داد. مهم‌ترین هرس‌های تابستانه عبارت‌اند از:

1- حذف گل‌ها و میوه‌های اضافی که کلاً تنک‌کردن نامیده می‌شود
2- ایجاد زخم بر روی پوست ساقه
3- حذف نرک‌ها و پاجوش‌ها
4- بریدن قسمت‌های انتهائی شاخه‌های سریع‌الرشد
5- هرس بوته‌های زینتی به منظور حاشیه‌سازی و ایجاد اشکال تزئینی
6- حذف شاخه‌ها و گل‌های خشک
7- بالاخره هرس برگ.

هرس شاخه:

در بین اعضا مختلف یک گیاه تعداد و نحوه رشد شاخه‌ها مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده در پایداری درخت در مقابل فشارهای ناشی از وزن میوه- باد- برف و یخبندان زمستانه به شمار می‌رود، به علاوه نحوه قرارگرفتن شاخه‌ها و زاویه آن‌ها با شاخه اصلی به میزان زیادی بر روی قدرت باروری گیاه و تحمل آن در برابر شرایط نامساعد جوی تأثیر می‌گذارد، به این دلیل هنگام هرس شاخه‌های یک گیاه باید دقت زیادی کرد و همواره شکل و اندازه نهایی را در نظر گرفت.

در هرس برای ایجاد فرم و شکل مطلوب و جلوگیری از رشد بی‌رویه و عقب‌افتادن باروری و کم‌شدن محصول سال بعد، رعایت نکات زیر ضروری است.

1- در موقع حذف کامل یک شاخه صرف‌نظر از قطر آن باید دقت کرد برشی که برای هرس داده می‌شود در پایین‌ترین قسمت شاخه‌ای که قرار است حذف گردد و به موازات تنه یا شاخه اصلی ایجاد شود به طوری که قسمتی از شاخه بریده شده بر روی تنه یا شاخه اصلی باقی نماند. این امر باعث می‌شود که سطح بریده شده سریعاً توسط بافت پوششی یا کالوس التیام یابد و راه نفوذ عوامل مولد بیماری و پوسیدگی مسدود گردد.

اگر برش به‌طور نامناسب انجام شود زایده‌ای از شاخه بریده شده بر روی درخت باقی خواهد ماند که ناخنک یا مهمیز نامیده می‌شود و به دلیل رشدنکردن پس از مدتی می‌میرد و مورد حمله شدید انواع قارچ‌ها و باکتری‌ها قرار می‌گیرد و دچار پوسیدگی می‌گردد. پوسیدگی به مرور در طول زایده پیشروی کرده به درون درخت می‌رسد و در نتیجه پس از چند سال درخت را پوک و توخالی می‌کند.

اگر شاخه‌ای که قطع می‌شود مسن و دارای قطری بیش از 5 سانتی‌متر باشد، باید سطح بریده شده را توسط چسب باغبانی که دارای سم قارچ‌کش باشد پوشاند تا به درخت فرصت کافی برای التیام داده شود.

2- هرگاه درختی چند سال هرس نشده باشد و یا بخواهیم از ارتفاع درخت کم کنیم و در هر صورت به هرسی شدید نیاز باشد، این کار باید در طی چند سال انجام شود و به تدریج درخت به شکل و اندازه دلخواه درآید.

هرس شدید یکباره، باعث خواهد شد که باروری درخت (در صورتی که هنوز بارور نشده باشد) یک یا چند سال عقب بیفتند و اگر بارور شده باشد، میزان محصول آن برای یک و گاهی چند سال به شدت پایین بیاید و حتی گهگاه به‌طور کامل متوقف شود.

اشکال دیگر هرس شدید یکباره این است که گیاه در سال بعد تعداد زیادی نرک تولید خواهد کرد که حذف آن‌ها در طول فصل رشدکاری پر زحمت خواهد بود.

3- در هنگام حذف کامل شاخه‌ها باید دقت کرد که هر چه زاویه‌ای که شاخه با تنه می‌سازد به قائمه نزدیک‌تر باشد، این شاخه قوی‌تر بوده، رشد بهتری خواهد نمود و چنین زاویه‌ای در مقابل وزن میوه و فشارهای خارجی نیز مقاومت بیشتری خواهد داشت. بنابراین در هنگام هرس در درجه اول شاخه‌هایی حذف شوند که با تنه، زاویه بسته تری می‌سازند و در نتیجه ضعیف‌تر هستند.

4- در انشعابات دو شاخه‌ای، آنهایی که قطر یکی از شاخه‌هایشان از دیگری کمتر باشد قوی‌تر از آن‌هایی هستند که قطر شاخه‌هایشان با هم مساوی باشد بنابراین باید کوشش کرد که انشعابات دو شاخه‌ای که قطر دو شاخه آن‌ها یکسان نیست نگه داشته شوند. در شکل مقابل قسمت الف دو شاخه هم قطر می‌باشند و در شکل ب دو شاخه هم قطر نمی‌باشند با توجه به توضیحات در موقع هرس شاخه‌های شکل الف قطع شده و شکل ب نگه داشته می‌شوند.

5- در هنگام سرزنی معمولاً یک سوم تا نصف انتهای شاخه‌های طویل حذف می‌شود.

6- وضعیت محل برش نسبت به اولین جوانه نزدیک به آن در نحوه رشد شاخه و شکل درخت بسیار مؤثر است. به این معنی که اگر جوانه مذکور در قسمت فوقانی شاخه قرار گرفته باشد، در اثر رشد تبدیل به شاخه‌ای خواهد شد که تقریباً به‌طور عمودی رشد کرده به بالا خواهد رفت و اگر جوانه در زیر شاخه قرار گرفته باشد بسیار نزدیک به افقی رشد خواهد نمود. با توجه به این موضوع می‌توان با انتخاب محل برش در هرس سرزنی، شکل درخت و میزان گسترش تاج آن را کنترل کرد یعنی اگر هدف متراکم‌کردن شاخ و برگ درخت باشد که به‌طور طبیعی تاجی گسترده دارد باید جوانه در قسمت فوقانی باقی گذاشته شود و برعکس اگر هدف پخش و گسترده‌کردن تاج درختان و بوته‌هایی باشد که به‌طور طبیعی رشد عمودی دارند باید جوانه در قسمت زیرین شاخه باقی گذاشته شود. هرچه یک شاخه عمودی‌تر باشد چون شیره گیاهی در آن راحت‌تر و سریع‌تر جریان می‌یابد، رشد سریع‌تر و بیشتری نیز خواهد داشت.

7- در گیاهان باغبانی و بخصوص درختان میوه برای تولید محصول زیاد و مرغوب باید نور با شدت کافی به تمام نقاط تاج و بخصوص به قسمت‌های داخلی آن برسد. برای این منظور باید در هنگام هرس سعی شود با حذف شاخه‌های اضافی قسمت‌های وسط تاج در حد لازم و متعادل باز نگاه داشته شود. به ویژه شاخه‌هایی باید هرس گردند که به‌طور مورب و کج درون تاج رشد می‌کنند و علاوه‌بر سایه‌اندازی، مزاحم سایر شاخه‌ها نیز هستند.

8- بسیاری از امراض و آفات، در سطح و یا داخل شاخه‌های خشکیده زمستان گذرانی می‌کنند، از این‌رو لازم است در تمام طول فصل سال و بخصوص در زمستان تمام شاخه‌های شکسته و خشکیده بریده و سوزانیده شوند. این عمل بخصوص در مبارزه با آفاتی مانند انواع چوب خوارها  پوستخوارها و سوسک‌های شاخک بلند از اهمیت وافری برخوردار است.

9- نحوه برش شاخه‌ها با هم متفاوت است.

الف) شاخه‌های چوبی جوان و کیساله را که معمولاً قطری در حدود 1- 0/5 سانتی‌متر دارند باید به کمک قیچی باغبانی و با برشی حدود نیم سانتی‌متر بالاتر از جوانه قطع شوند به طوری که این برش به‌صورت مایل و در جهت مخالف جوانه انجام گیرد.

ب) گهگاه هنگام قطع شاخه‌های کلفت و سنگین، پس از آنکه عمق برش به حدود نصف قطر شاخه رسید، در اثر وزن زیاد، بقیه شاخه می‌شکند و همراه خود قسمتی از پوست و چوب تنه را قطع و زخمی می‌کند. برای جلوگیری از این امر، که برای سلامتی گیاه مضر است، باید چنین شاخه‌هایی را با سه برش قطع کرد.

هرس ریشه

وجود تعادل بین حجم ریشه با شاخساره (شاخه و برگ) برای رشد و باروری متناسب گیاه لازم است.

الف) اگر حجم شاخساره کم شود: یعنی به دلایلی مانند هرس شدید و یا حمله آفات و امراض، شاخه و برگ گیاه از بین رود، گیاه به جبران شاخه‌های از دست رفته تولید شاخه و برگ‌های زیادی می‌کند و باردهی آن به عقب می‌افتد.

ب) اگر حجم ریشه محدود شود: این حالت ممکن است به دلیل نامناسب‌بودن خاک و کم آبی و یا از بین رفتن ریشه در اثر حمله امراض و آفات باشد در این صورت رشد گیاه محدود می‌شود و در عوض گیاه زودتر به بار می‌نشیند. با استفاده از این پدیده بشر از زمان‌های دور کوشیده با هرس ریشه اندازه گیاهان موردنظر خود را تحت مهار درآورد و به حد دلخواه محدود سازد.

در موارد زیر از هرس ریشه استفاده می‌شود:

1- هنگام کشت نهال در محل اصلی و یا انتقال آن از خزانه‌ای به خزانه دیگر هرس ریشه صورت می‌گیرد. مثلاً در بعضی از گیاهان چوبی (مانند میوه‌های دانه‌دار و هسته‌دار و مرکبات) و بعضی گیاهان زینتی (مثل گل سرخ) و هنگام نشای برخی سبزی‌ها (مثل گوجه فرنگی و بادمجان).
2- گاهی در باغ مشاهده می‌شود که بعضی از درختان چند ساله، رشد رویشی بیش از حدی دارند و به اصطلاح درخت در حالت غرور است، به منظور کم‌کردن رشد رویشی و اضافه‌کردن رشد زایشی درخت، تعدادی از ریشه‌های آن را باید قطع کرد و برای اینکه لطمه‌ای به درخت وارد نشود بهتر است این کار در دو یا سه سال انجام شود.
3- برای تهیه بونسای (درختان مینیاتوری) نیز از هرس ریشه استفاده می‌شود. به این صورت که در اثر هرس ریشه رشد درخت کاهش می‌یابد و می‌توان درختانی بسیار کوچک و مینیاتوری ایجاد کرد. در ژاپن به‌وسیله هرس ریشه طی سال‌های متمادی و به‌طور مداوم توانسته‌اند درختان چند صد ساله را که ارتفاعشان در طبیعت به ده‌ها متر می‌رسد، در اندازه بسیار کوچک نگه دارند.

گیاهان را می‌توان با محدودکردن رشد ریشه، بونسای کرد.

هرس جوان‌کردن درختان

شدت هرس، با سن، قدرت و نوع درخت تغییر می‌کند. درختان مسن با قدرت کم را می‌توان سنگین‌تر از درختان جوان‌تر و قوی‌تر از همان نوع هرس نمود.

اغلب مشاهده می‌شود که قسمت هوایی یک درخت، بر اثر عوامل مختلف از قبیل پیری، آفات و بیماری‌ها ضعیف و ناتوان شده و قدرت باروری خود را از دست می‌دهد، در حالی که ریشه هنوز قوی و سالم است. در این گونه موارد می‌توان با انجام یک هرس شدید درخت را احیا کرد. جوان‌کردن دوباره درختان مسن بهتر است با تعداد زیادی برش کوچک انجام گیرد تا اینکه به وسیله تعداد کمی برش بزرگ. روش اخیر موجب تحریک غیر یکنواخت می‌گردد.

اگر شاخه‌ها و تنه درخت بسیار ضعیف و مریض باشد، باید درخت را کف بر کرد، یعنی درخت را از بالای ریشه و چند سانتی‌متر بالاتر از سطح خاک قطع کرد. پس از کف بری به سرعت پاجوش‌هایی تولید می‌شود، اگر کف بری پایین‌تر از محل پیوند انجام شود، پاجوش‌ها از رقم پایه خواهند بود و باید مجدداً آن‌ها را با رقم موردنظر پیوند زد.

اگر شاخه‌ها و تنه درخت بسیار ضعیف و مریض باشد باید درخت را کف بر کرد.

هرس برای تغییر نوع رقم

گاهی دلایلی ایجاب می‌کند که رقم پیوندک را تغییر دهیم. در چنین مواقعی به دو شکل می‌توان عمل کرد:

1- کف بر کردن و ایجاد پاجوش و سپس انجام پیوند روی پاجوش‌ها.
2- کوتاه‌کردن شاخه‌ها و سپس در ناحیه بریده شده شاخه‌ها یا تنه، انجام پیوند رقم موردنظر.

سربرداری

اولین قدم در فرم‌دهی درختان سربرداری می‌باشد. نهال یک ساله عموماً به‌صورت یک ترکه است، یعنی تنه آن صاف و بدون انشعاب می‌باشد. طول این نهال ممکن است به 2 متر یا بیشتر برسد. در این حالت باید در مورد ارتفاع تنه تصمیم‌گیری کرد.

1- اگر بخواهید درخت پاکوتاه باشد، در این صورت باید تنه را از ارتفاع حدود 60- 50 سانتی‌متری قطع کرد.
2- اگر بخواهید درخت ارتفاع متوسطی داشته باشد، باید از ارتفاع 80- 70 سانتی‌متری قطع‌کردن صورت گیرد.
3- در صورت نیاز به درخت پابلند، نهال را از ارتفاع بیش از 120- 100 سانتی‌متر باید قطع کرد.

به چند دلیل باید سربرداری صورت گیرد:

1- ارتفاع درخت در حد موردنظر حفظ می‌شود. مثلاًً اگر بخواهید درخت شما ارتفاع کمی داشته باشد تا بتوانید عملیاتی از قبیل هرس‌کردن، سم‌پاشی و برداشت محصول را راحت‌تر انجام دهید، باید ارتفاع درخت را کوتاه‌تر بگیرید.
2- سربرداری به عنوان هرس اولیه باعث می‌شود که جوانه‌های جانبی ساقه تحریک شده، بیشتر رشد کنند و شاخه‌های جانبی و متعددی به وجود آورند. در نتیجه اسکلت درخت بهتر ساخته می‌شود.
3- می‌توان بین حجم ریشه و شاخه و برگ و میزان باردهی درخت تعادل برقرار کرد.
4- برای انجام عمل پیوند بر روی نهال باید سربرداری صورت گیرد. در پیوندهایی نظیر اسکنه، نیمانیم و لوله‌ای برای نصب پیوندک باید سربرداری صورت گیرد و در پیوندهای جانبی مانند پیوند شکمی فقط برای اینکه شیره گیاهی بیشتر صرف رشد پیوندک شود، سربرداری صورت می‌گیرد. زمان سربرداری پس از کاشت نهال یا در موقع پیوند می‌باشد.

تربیت درختان

درختان مانند بسیاری از موجودات زنده دیگر احتیاج به تربیت دارند.

به‌طور کلی، تربیت عبارت است از دادن شکلی خاص به گیاه و مناسب ساختن آن برای منظورهای معین از جمله:

1- داشتن اسکلت خوب و قوی و تقویت شاخه‌های اصلی و بالابردن قدرت تحمل آن‌ها نسبت به فشار ناشی از وزن میوه و برف و یخ زمستانه و بالابردن مقاومت در برابر باد.
2- ایجاد تعداد کافی شاخه، برگ، گل و میوه
3- تاج گسترده و بازکردن وسط تاج برای ورود نور بیشتر
4- تنظیم ارتفاع و پراکندگی افقی درخت
5- دادن شکل خاص به گیاه جهت حاشیه‌سازی، شکل‌سازی، آلاچیق‌سازی و غیره

تربیت درختان بسته به هدف کاشت آن متفاوت است و در عرض دو یا سه سال شکل و اسکلت خاصی با توجه به هدف موردنظر به درخت داده می‌شود.

شکل درختان به دو گروه عمده تقسیم می‌شود: شکل‌های گرد یا آزاد و شکل‌های پهن داربستی.

فرم گرد یا آزاد

در این نوع هرس، شاخه‌های اصلی درخت به‌طور آزاد در جهات مختلف تربیت می‌شوند و اگر این گونه درختان را از بالا نگاه کنید، دارای شکل کروی هستند. در این گروه چهار شکل جامی (مرکز باز بدون شاخه پیشاهنگ)- هرمی (محور مرکزی)- شلجمی (محور متغیر) برای درختان و درختچه‌ها و شکل پاچراغی برای بوته‌هایی مانند رز و گیاهان مشابه آن وجود دارد.

فرم پهن داربستی

در شکل‌های پهن درختان طوری تربیت می‌شوند که دو بعد بیشتر نداشته باشند؛ و به جای اشغال حجم معینی از فضا با سطح مقطع دایره‌ای، تنها یک سطح عمود بر زمین را اشغال کنند. در این شکل‌ها درختان را به‌وسیله پیوندزدن روی پایه‌های کوتاه‌کننده، پاکوتاه می‌سازند و شاخه‌های آن‌ها توسط قیم‌های ریسمانی (شامل 3 تا 5 رشته مفتول که به‌طور افقی به موازات هم و به فواصل حدود 50 سانتی‌متر بر روی دیوار و یا داربست‌های کلفت فلزی و یا چوبی نصب شده‌اند) نگهداری می‌شوند. شاخه‌های اصلی و فرعی تماماً در یک سطح و معمولاً در جهت شمالی جنوبی قرار می‌گیرند. شکل‌های پهن در نواحی که تابش آفتاب و شدت روشنایی کم است نتیجه مطلوبی می‌دهد. شکل‌های پهن به دلیل اینکه زود به بار می‌نشینند و میزان تولید شان بالاست و انجام عملیات باغبانی بر آن‌ها مکانیزه و ساده‌تر از شکل‌های گرد می‌باشد، به‌طور روزافزون مورد توجه هستند. شکل‌های پهن دارای انواع مختلفی است از جمله کوردون تک شاخه‌ای- کوردون مضاعف (چنگالی)- اسپالیه (افقی)- پالمت (پنجه‌ای) و بادبزنی از آن جمله است.

هرس درختچه‌های زینتی

در مورد برخی از درختچه‌های زینتی که تولید غنچه در آن‌ها از اوایل تابستان تا فصل پاییز می‌باشد، معمولاً گل‌دهی شان بر روی شاخه‌های تولیدشده در فصل جاری صورت می‌گیرد. به همین دلیل گیاهان زمان کافی برای تولید ساقه‌های گل‌دهنده از اوایل بهار تا زمان گل‌دهی دارند و هرس این گروه از گیاهان را می‌توان در زمانی که گیاه در خواب زمستانه می‌باشد، انجام داد. در مناطق خیلی سرد این عمل بعد از خطر سرمازدگی صورت می‌گیرد. اکثر پیچ‌ها و درختچه‌هایی مانند: رز- دم موشی- پیراکانتا- دوتسیا- توری- پَر و... در این فصل هرس می‌شوند. باید توجه داشت که تعدادی از آن‌ها حساس به یخبندان بوده و بهتر است اواخر اسفندماه هرس شوند.

هرس برگ

هرس برگ، هرسی است تابستانه که گاهی اوقات در مورد گیاهانی که رشد فوق العاده و شاخ و برگ متراکم دارند اعمال می‌شود و مانند سایر هرس‌های تابستانه اثر تضعیف‌کننده دارد. برای انجام این هرس، با استفاده از وسایلی مانند قیچی و یا با دست، قسمتی از برگ‌های درخت را حذف می‌کنند تا بدین وسیله نور بیشتری به قسمت‌های مرکزی تاج بتابد و میوه از کیفیت بهتری برخوردار شود و بخصوص در مورد گیاهانی مثل سیب میوه خوش رنگ‌تر گردد.

هرس پوست

زخم‌کردن پوست، هرسی است تابستانه که معمولاً در بهار و به دلایل زیر انجام می‌شود:

1- به منظور تبدیل شاخه نابارور به بارور
2- تقویت شاخه‌های بارور ضعیف که گل می‌دهند ولی قدرت نگهداری میوه‌های حاصله و گاهی اوقات حتی گل‌های خود را ندارند.
3- بالاخره مبارزه با غرور درختان و وادارکردن آن‌ها به باروری انجام می‌شود.

در هر سه مورد، زخم‌کردن پوست باعث قطع رابطه قسمت‌های بالای زخم با بقیه گیاه می‌شود و این قسمت‌ها مواد قندی خود را از دست نمی‌دهند و تقویت می‌شوند.

بریدن قسمت انتهایی شاخه‌هایی که رشد زیاد دارند

این کار هم در مورد شاخه‌های درختان میوه انجام می‌شود و هم در مورد برخی گیاهان گلدار گلدانی. از جمله در داودی‌هایی که گلدانی پرورش داده می‌شوند، یا در باغچه کاشته شده‌اند، به‌طور مرتب جوانه انتهایی آن به کمک ناخن دو انگشت چیده می‌شوند. در این شرایط ساقه‌های جانبی به‌طور کافی رشد کرده و بوته پر گل می‌شود. همچنین در بوته‌های حسن یوسف به همین روش هر چند روز یکبار انتهای ساقه را می‌چینیم. در غیر این صورت بوته به گل رفته و برگ‌های پایینی آن می‌ریزد و گیاه شکل زیبای خود را از دست می‌دهد.

حذف ‌گل‌های اضافه

حذف گل‌های اضافه در موارد زیر انجام می‌شود.

1- حذف گل‌های پژمرده در گیاهان گل‌دار یک ساله و چندساله. در صورتی‌که گل‌های پژمرده شده روزانه جمع‌آوری نشوند، گیاه از گل‌دهی می‌افتد. زیرا میوه تشکیل شده حاصل از گل هورمون‌هایی آزاد می‌کند که گل دهی در گیاه را متوقف می‌کند.

2- در گیاهانی که به منظور تولید گل شاخه بریده پرورش داده می‌شوند، گل‌های جانبی را حذف می‌کنیم تا گل مرکزی درشت‌تر شود و بازارپسند گردد.
3- در برخی از گیاهان برگ ساره‌ای مانند حسن یوسف، در صورتی‌که گل‌های ظاهر شده در راس ساقه‌ها چیده نشوند، برگ‌های پایین بوته ریزش کرده، بوته زیبایی خود را از دست می‌دهد.

مبانی هرس درختچه‌های زینتی و پیچک‌ها

به‌طور کلی اصلاح و بهبود نمای ظاهری درختچه‌ها، قطع شاخه‌های مریض و بیمار، حذف شاخه‌های ناخواسته از اهداف مهم هرس درختچه‌های زینتی و پیچک‌ها می‌باشد، این قبیل هرس جزء اصول مقدماتی و پایه‌ای هرس محسوب می‌گردد.

در برخی از درختچه‌ها تنک‌کردن بوته، به منظور ورود نور و هوا به داخل بوته موجب رشد و بهبود گیاهان می‌گردد. بعضی از درختچه‌ها ممکن است با هرس سالیانه، گل‌های بزرگ‌تر و زیباتر و لیکن به تعداد کمتر تولید نمایند، درختچه‌ها بندرت ممکن است در صورت هرس‌نکردن خشک شده و از بین بروند ولی با هرس‌کردن می‌توان نمای کلی گیاه را بهبود بخشید.

هرس درختچه‌های زینتی که روی شاخه‌های سال قبل گل می‌دهند.

بعضی از درختچه‌ها در حین رشد و بالغ‌شدن تمایل به از دست‌دادن فرم و شکل مطلوب خود دارند. اینها به تدریج فشرده شده و گل‌های کمتری نسبت به سال‌های قبل تولید می‌نمایند. این درختچه‌ها را که اغلب روی شاخه‌های فصل قبل گل می‌دهند در صورت لزوم می‌توان بلافاصله پس از گل‌دادن هرس نمود. برای هرس، ابتدا باید تعدادی از شاخه‌های قدیمی را قطع و یا کوتاه نمود و پس از آن اگر گیاه هنوز فشرده و متراکم باشد، می‌توان شاخه‌های جوانی را که ضعیف ترند قطع کرد. این روش برای درختچه‌هایی نظیر دوتسیا- یاس زرد- ویگلیا به ژاپنی- بعضی از انواع دم موشی و گل یخ و هورتانسیا کاربرد دارد.

هرس به ژاپنی بلافاصله بعد از گل‌دهی در فصل بهار انجام می‌شود، زیرا گل‌دهی بر روی شاخه‌های سال قبل صورت می‌گیرد.

هرس درختچه‌های زینتی که بر روی شاخه‌های سال جاری گل می‌دهند

برخی از درختچه‌ها بر روی شاخه‌هایی که در فصل جاری رشد نموده‌اند گل می‌دهند. برای محدودنمودن رشد این گونه درختچه‌ها و یا به دست آوردن گل‌های درشت‌تر، باید این درختچه‌ها در اواخر زمستان و یا اوایل بهار هم زمان با شروع رشد گیاه هرس شوند.

برای هرس‌نمودن باید شاخه‌های سال گذشته را از بالای دومین یا سومین جوانه از پایه قطع نمود. شاخه‌های قدیمی را در صورت نیاز به تنک‌کردن درختچه قطع می‌نماییم. بعد از هرس به منظور تقویت درختچه یک فنجان کود شیمیایی کامل برای هر متر مربع بایستی مصرف نمود علاوه‌بر آن باید حدود 5 سانتی‌متر کمپوست یا پهن اسبی پای بوته داد.

این روش برای درختچه‌هایی نظیر طاووسی- توری- بعضی از انواع هورتانسیا- نیل- گز- انواع اسپیره- مروارید و به لیمو کاربرد دارد.

هرس درختچه طاووسی برای ایجاد شاخه‌های جدید در زمستان انجام می‌شود، زیرا گل‌دهی بر روی شاخه‌های فصل جاری صورت می‌گیرد.

تمام شاخه‌های خیلی نازک، تاب خورده و نیز شاخه‌های نرک را از اطراف پایه قطع می‌کنیم. این روش برای درختچه‌هایی نظیر یاس- نرگس درختی- برگ نو- سنجد زینتی- بداغ- توری- به ژاپنی- گل یخ و ختمی کاربرد دارد.

انواع هرس در رز

1- هرس فرم:

در اواخر پاییز و در مناطق سردسیر در اواخر زمستان صورت می‌گیرد.

معمولاً روی شاخه‌های ظریف 2- 3 جوانه و روی شاخه‌های‌ قوی 4- 6 جوانه از محل پیوند حفظ می‌شود. هرس فرم رُز معمولا هر ساله صورت می‌گیرد.

2- هرس سبز:

شامل حذف دم گل‌های قبلی، حذف شاخه‌های آلوده و شاخه‌های با زاویه نامناسب است. هرس سبز باعث افزایش دفعات گل‌دهی می‌شود.

زمانی که روی رز میوه تشکیل می‌شود گل‌دهی گیاه متوقف می‌گردد. زیرا، از دانه‌های تشکیل شده در میوه هورمون‌های بازدارنده گل‌دهی آزاد می‌شود.

3- هرس در زمان چیدن گل یا سربرداری:

معمولاً از محلی که برگ‌ها 5 برگچه‌ای می‌شوند، شاخه‌ها را حذف می‌کنند تا جوانه‌های نوک تیز حذف شوند. این هرس در زمان برداشت گل هم انجام می‌شود.

زمان دقیق سربرداری رز به محض رؤیت جوانه نهفته می‌باشد که به این حالت سربرداری ملایم گفته می‌شود و زمانی که جوانه به اندازه نخود رسیده باشد و سربرداری انجام شود، سربرداری سخت گفته می‌شود.

در زمان چیدن گل حداقل باید یک برگ 5 برگچه‌ای روی شاخه باقی بماند. در ارقام ضعیف‌تر حفظ دو برگ 5 برگچه‌ای ضروری است تا از ظهور جوانه‌های گل مطمئن شویم.

4- برش شاخه:

معمولاً در اواسط بهمن انجام می‌شود:

الف) وقتی شاخه گل‌دهنده نازک و باریک است و از شاخه‌ای نازک منشعب شده، این شاخه از محل انشعاب قطع می‌شود.
ب) اگر شاخه گل ضعیف از شاخه قوی حاصل شده باشد، از 1 سانتی‌متری محل انشعاب قطع می‌شود.
ج) اگر شاخه قوی از شاخه قوی دیگر حاصل شده باشد شاخه حاصل از بالای محل انشعاب به نحوی که دو برگ مرکب 5 برگچه‌ای روی شاخه بماند قطع می‌شود.

هرس میخک

پس از حدود 4- 6 هفته از زمان کاشت گیاه و زمانی که شاخه‌های جانبی 5 سانتی‌متر رشد کردند، شاخه انتهایی از بالای ششمین گره با دست حذف می‌شود.

روش‌های سربرداری میخک

1- سربرداری ساده:

سربرداری جوانه انتهایی ساقه اصلی که باعث بروز گل‌دهی هم زمان و افزایش کیفیت گل می‌شود. در این حالت سریع‌ترین زمان گل‌دهی به دست می‌آید.

2- سربرداری شاخه اصلی:

پس از سربرداری شاخه اصلی، وقتی ساقه‌های فرعی به اندازه کافی رشد کردند سربرداری دوم صورت می‌گیرد. این نوع سربرداری باعث کاهش گل‌دهی و کاهش عملکرد در اولین مرحله گل‌دهی ولی سبب گل‌دهی مداوم می‌شود.

3- سربرداری مضاعف:

شامل سربرداری شاخه اصلی و سربرداری شاخه جانبی به‌طور هم زمان که باعث گل‌دهی دیرتر و تراکم بیش از حد گل در یک مرحله می‌شود.

چسب هرس

محل بریدگی، اغلب، مورد هجوم انواع عوامل بیماری‌زا قرار می‌گیرد و در نتیجه، در مواردی باعث خشک‌شدن شاخه‌ها می‌گردد. برای جلوگیری از نفوذ این عوامل به داخل شاخه، از ماده‌ای چسبنده استفاده می‌شود. این ماده، چسب مخصوص هرس نامیده می‌شود و چون در بعضی از انواع پیوند هم از آن استفاده می‌شود، به چسب پیوند نیز معروف است.

با این چسب، محل زخم‌های ایجاد شده به‌صورت یک لایۀ نازک کاملاً پوشانده می‌شود. این نوع چسب به شکل‌های مایع و جامد در بازار آماده فروش است.

انواع چسب‌های هرس

بعضی از انواع چسب به شکل جامد به فروش می‌رسد. برای مصرف این‌گونه چسب‌ها باید ابتدا آن را با حرارت‌دادن نرم کرد و با کشیدن آن بر روی محل‌های زخم، شکاف‌ها را کاملاً پر نمود. این گونه چسب‌ها را چسب گرم می‌نامند. برخی دیگر طوری تهیه می‌شوند که در موقع استعمال نیاز به گرم‌کردن ندارد، به آن‌ها چسب سرد می‌گویند.

خواص چسب هرس:

چسب هرس خوب، باید دارای خواص زیر باشد:

1- در برابر نور خورشید و گرمای هوا آب نشود. در غیر این صورت، محل زخم ممکن است باز شود.
2- باید در برابر سرمای هوا مقاوم باشد و ترک بر ندارد.
3- در برابر بارندگی شسته نشود.
4- در مقابل عوامل بیماری‌زا مثل قارچ‌ها و باکتری‌ها نفوذناپذیر باشد. گاهی برای از بین‌بردن این گونه عوامل به داخل چسب، مادۀ ضدعفونی کننده‌ای اضافه می‌کنند (مثل بعضی از سموم قارچ‌کش).
5- مواد تشکیل دهندۀ چسب نباید برای سلامتی درخت مضر باشد.