درسنامه آموزشی تولید و پرورش گیاهان زینتی کلاس دوازدهم امور باغی

واحد یادگیری 1: آماده‌سازی بستر گیاهان زینتی

مقدمه کلی

- آیا تاکنون یک شاخه گل زیبا به کسانی که دوستشان دارید، هدیه داده‌اید؟
- آیا می‌دانید که گل‌ها در عین زیبایی و لطافت احساس انسان‌ها را بیان می‌کنند؟
- آیا به تأثیر وجود گل در محل زندگی خودتان اندیشیده‌اید؟
- به نظر شما این گیاهان زیبا چگونه تولید و تکثیر می‌شوند؟
- طراوت و زیبایی آن‌ها چگونه حفظ می‌شود؟

در این کتاب با برخی واژه‌ها و سپس با شیوه کاشت، داشت و برداشت گیاهان زینتی آشنا خواهیم شد. شمار گیاهان زینتی چند هزار گونه است. آن‌ها در طول تاریخ و به تدریج از گوشه و کنار دنیا گردآوری شده‌اند. بنابراین زادگاه هر یک به اقلیم ویژه‌ای تعلق دارد و نیازهای هر یک از آن‌ها به نور، خاک، آب، دما و رطوبت با دیگری تفاوت می‌کند. گیاهان مورد پرورش باید از نظر نیازهای گفته شده یکسان باشند. از این رو پرورش هم زمان آن‌ها در یک واحد تولیدی کاری ناممکن است و اگر هم ممکن باشد غیراقتصادی خواهد بود. گیاهان اقلیم‌های گرم و مرطوب در مناطق معتدل، گلخانه‌ای و آپارتمانی محسوب می‌شوند و بر عکس گیاهان مناطق معتدل در اقلیم‌های گرم، گلخانه‌ای و آپارتمانی به حساب می‌آیند به شرط اینکه نور لازم برای آن‌ها فراهم شود.

به دلیل اینکه گیاهان زینتی گسترۀ زیادی دارند، آن‌ها را به گروه‌های زیر تقسیم‌بندی می‌کنیم:

1- گل‌های فصلی
2- گیاهان گلدانی
3- درختان، درختچه‌ها و پیچ‌های زینتی
4- گل‌های شاخه بریده

بستر کشت

به محیطی گفته می‌شود که گیاه، ضمن استقرار، بتواند آب و مواد معدنی مورد نیاز آن را ذخیره و در موقع نیاز در اختیار گیاه قرار داده و زمینه رشد و نمو مناسب آن را فراهم نماید.

در این بخش با ظرف‌های کشت، مخلوط‌های خاک، پرورش گیاهان زینتی، و جایگاه‌های کشت آشنا شده و به کارهای عملی آن می‌پردازیم.

به‌طور معمول بسترهای کشت به دو دسته تقسیم می‌شوند الف) بسترهای آلی ب) بسترهای معدنی بسترهای آلی مانند: پیت ماس، کوکوپیت، خاک برگ و... بسترهای معدنی مانند: ماسه، شن، رس، پرلایت و...

1- پیت ماس:

از پوسیده‌شدن نوعی خزه موسوم به خزه اسفاگنوم Sphagnum Sp به دست می‌آید. محل به عمل آمدن پیت ماس، خاک جنگل‌های شمال اروپا و سواحل منتهی به اقیانوس منجمد شمالی است. بهترین پیت ماس متعلق به کشور استونی است. پیت ماس بهترین ماده کاملاً ارگانیک برای جوانه‌زنی، کشت و نگهداری گیاه (به خصوص گیاهان آپارتمانی) است.

2- کوکوپیت:

کوکوپیت نوعی بستر کشت است که با استفاده از الیاف پوست و پوشش میوه نارگیل تهیه می‌شود. کوکوپیت معمولاً به‌صورت فشرده به بازار عرضه می‌شود و مصرف‌کننده نهایی با افزودن آب به این الیاف فشرده آن‌ها را برای استفاده آماده می‌کند. بعد از افزودن آب، هر 1 کیلوگرم کوکوپیت فشرده می‌تواند به 15 لیتر کوکوپیت مرطوب تبدیل شود.

3- کمپوست:

یکی از قدیمی‌ترین روش‌های بهینه‌سازی زباله هاست که البته با پیشرفت علم و فناوری، روش‌های تولید آن نیز تغییر کرده است. کمپوست ترکیبی از ضایعات مواد خوراکی و زباله‌هایی است که از طریق تجزیه هوازی به خاک سیاه و سفید غنی دگرگون شده است.

4- پرلایت:

پرلایت یا پرلیت نوعی سنگ آتشفشانی با ترکیب اسیدی تا خنثی است.

علت افزودن پرلایت به خاک بیشتر برای ایجاد تبادل هوایی است ولی به دلیل عدم تبادل کاتیونی نمی‌تواند موادغذایی را به‌صورت یون نگهداری کند و حالت خنثی دارد و چهار برابر وزن خود آب جذب می‌کند.

5- ورمیکولیت:

ورمیکولیت نوعی از مجموعه کانی هاست. سبک است، توانایی جذب آب دارد و به دلیل قابلیت تبادل کاتیونی می‌تواند در کشت‌های بدون خاک هم مورد استفاده قرار گیرد و عناصرغذایی را نگهداری کند و از نظر واکنش شیمیایی خنثی است.

برخی دیگر از خاک‌ها را که در مخلوط‌های خاکی مورد استفاده قرار می‌گیرد در شکل‌های زیر می‌بینید.

محل‌های تولید گیاه زینتی

1- کرت گل‌کاری:

یکی از بسترها، کرت گل‌کاری می‌باشد تا در آن گیاهانی به منظور تولید نشای گل‌های فصلی و پرورش گل‌های شاخه بریده بکاریم. نحوه درست‌کردن این نوع کرت مانند کرت سبزی‌کاری است.

2- خزانه:

محلی است که در آن به کاشت قلمه برای تولید انبوه گیاه اقدام می‌کنند. خزانه می‌تواند به معنای همان کرت نیز باشد.

3- سکوها و بسترهای کشت:

سکوها همواره در سطحی بالاتر از کف گلخانه‌ها قرار می‌گیرند. این عمل ضمن جلوگیری از گسترش عوامل آلوده‌کننده و بیماری‌زای گیاهی به تهویه بهتر و گرم‌شدن زودتر بستر کمک می‌کند. این سکوها باید دارای مشخصات ذیل باشد:

الف) از زهکشی مطلوبی برخوردار باشند.
ب) پهنای آن طوری باشد که کارگران به آسانی به مرکز سکو دسترسی داشته باشند.
ج) طوری نصب شده باشد که حداکثر نور را جذب کنند.

4- تراریوم:

ظرف‌های شیشه‌ای با شکل‌های زیبا و اندازه‌های گوناگون است که درون آن‌ها یک لایه لیکا یا پرلیت برای ایجاد زهکش و اندکی ذغال فعال برای جذب مواد سمی ترشح شده از ریشه گیاهان و تا $\frac{1}{3}$ حجمشان مخلوط خاکی ریخته و در آن گیاه را می‌کاریم. نیاز نیست خاک مورد استفاده، مواد غذایی سرشار داشته باشد تا موجب رشد سریع گیاهان نگردد.

گیاهانی که برای این منظور استفاده می‌شوند باید ویژگی‌های زیر را داشته باشند.

1- کوچک پیکر باشند.
2- با محیط بستر سازگار باشند.
3- زود رشد نباشند.
4- با رطوبت بالا سازگار باشند.
5- به آبیاری کمتری نیاز داشته باشند.
6- از گیاهانی با نیازهای محیطی یکسان استفاده شود.

برخی از گیاهانی که برای کاشت در تراریوم مناسبند عبارت‌اند از:

انواعی از گیاهان گوشتی یا ساکولنت‌ها مانند (کاکتوس‌ها- سدوم‌ها- لیتوپس‌ها- کونوفیتوم‌ها)

5- نانوگاردن:

ویترین‌هایی از اسکلت آلومینیوم است که دارای پنجره‌های شیشه‌ای می‌باشد. این ویترین‌ها باید سبک باشند تا جابه‌جایی آن‌ها مشکل نباشد. درون ویترین می‌بایست از نظر تأمین رطوبت، آبیاری، تأمین نور، تأمین حرارت مجهز شود. در صورتی که این ویترین‌ها رواج پیدا کنند می‌توانند بازار فروش گل و گیاه در کشور را پر رونق‌تر کنند. نانو گاردن یک گلخانه با اندازه یک کمد یا کوچک‌تر از کمد است که به زیباسازی بیرون آن نیز پرداخته شده است.

6- پالوداریوم:

جایگاهی است مانند آکواریوم که بخش‌هایی از آن را به‌صورت خشکی در می‌آوریم. می‌توان در آن ضمن نگهداری ماهی و جانوران آبزی و دوزیستان، گیاهان آبزی و نیمه آبزی، تمامی گیاهان خشکی‌زی ویژۀ اقلیم‌های گرم و مرطوب را کاشت. از جمله این گیاهان خشکی‌زی می‌توان سرخس‌ها، ارکیده، فیلودندرون و ده‌ها گیاه دیگر را نام برد. در پالوداریوم می‌توان از نورپردازی و تزئینات دیگر نیز بهره‌مند شد.

ظرف‌های کاشت

ظرف‌های کاشت شامل سینی‌های نشا، گلدان‌های گوناگون و گل جای‌ها می‌باشند.

سینی نشا و کاربرد آن

سینی‌های نشا دارای اندازه‌های گوناگون است. کاربرد آن‌ها شامل:

1- تولید نشا:

سینی را با خاک پر می‌کنیم. در هر سلول یک بذر گواهی‌شده قرار داده و آن را با خاک پوش، می‌پوشانیم و آبیاری می‌کنیم.

2- ریشه دار کردن قلمه:

سینی را با خاک پر می‌کنیم، در هر سلول یک قلمه قرار داده و آبیاری می‌نماییم.

ویژگی‌های سینی نشا برای تولید نشا و ریشه‌دار کردن قلمه

1- برای هر بوته تولیدشده فضای کافی برای رشد اولیه وجود دارد.
2- در صورت آلوده‌شدن هر بوته به بیماری قارچی و باکتریایی انتشار بیماری با تأخیر صورت می‌گیرد و می‌توان با حذف یک بوته و یا یک سینی از انتشار بیماری پیشگیری کرد.
3- جابه‌جایی گیاهچه‌های تولیدشده به‌راحتی انجام گیرد.
4- در زمان بیرون آوردن گیاهچه از بستر و کاشتن در جایگاه اصلی، ریشه‌ها آسیب نبینند.

گلدان

گلدان‌ها از نظر جنس و اندازه گوناگون هستند. شامل: سفالی- پلاستیکی- کاغذی- کیسه نایلونی و چوبی. هر کدام با اندازه‌های گوناگون. اندازه گلدان‌ها بر اساس قطر دهانه آن‌ها بیان می‌شود. گلدان‌های پلاستیکی در دو اندازۀ نشایی و سطل با شماره‌بندی‌های مختلف کاربرد بیشتری در تولیدات گیاهی دارند.

مخلوط‌های خاکی

به‌طور معمول اجزای خاک به دو دسته تقسیم می‌شوند:

الف) اجزای آلی
ب) اجزای معدنی

اجزای آلی مانند: انواع پیت- کوکوپیت- خاک برگ- ورمی کمپوست- کود دامی- کمپوست- پسماند کارخانۀ چای- خاک چمن- ذغال- شلتوک برنج و تکه‌های ریزشده پوست درخت

اجزاء معدنی مانند: ماسه- شن- خاک لوم- پرلایت- ورمی کولیت- لیکا- پومیس و زئولیت

هر گیاه به ترکیب خاکی ویژه‌ای نیاز دارد. برای تهیه مخلوط خاکی یک گیاه، برخی از اجزای گفته شده را با نسبت‌های مناسب برداشته و در هم می‌آمیزیم.

ویژگی‌های یک مخلوط خاکی

در ایجاد مخلوط خاکی، میان گلکاران سنتی نظر یکسانی وجود ندارد زیرا هر کدام فرمول ویژه‌ای را به کار می‌برند.

مخلوط خاک مورد استفاده برای گیاهان زینتی باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

1- دانه‌بندی متوسط داشته باشد (رسی یا ماسه‌ای خالص نباشد). (بافت آن مناسب باشد)
2- حاصلخیزی آن خوب باشد. دست کم 20 درصد مواد آلی داشته باشد.
3- قیمت آن گران نباشد.
4- بدون آلودگی باشد.
5- ظرفیت نگهداری آب آن خوب باشد.

شیوه آمیختن خاک‌ها

1- اجزاء مخلوط را پیمانه کنید. برای مقدارهای کم، از بیلچه یا سرطاس و برای اندازه‌های بیشتر با فرغون پیمانه می‌کنیم. اگر بخواهیم مخلوط خاکی زیادی درست کنیم با لودر یا کامیون پیمانه می‌کنیم.
2- خاک‌ها را لایه لایه روی هم می‌ریزیم.
3- چند مرتبه زیر و رو کنید تا اجزاء به خوبی با یکدیگر مخلوط شوند.

دسته‌بندی مخلوط‌های خاکی

1- خاک بستر برای کاشت بذر

نیازهای بذر برای جوانه‌زنی و بعد از جوانه‌زنی:

بذرها باید تا جوانه‌زنی در جای مرطوب بمانند و:

1- خاک بدون آلودگی باشد.
2- خاک دارای عناصر مغذی باشد.
3- از زهکش خوبی برخوردار باشد.
4- نیتروژن آن زیاد نباشد.
5- قیمت آن ارزان باشد.

2- خاک بستر باغچه‌ها برای نشاهای فصلی و گل کاری

ویژگی‌های خاک بستر باغچه‌ها عبارت‌اند از: داشتن زهکش خوب، عناصر قابل جذب کافی و عمق دست کم 20 سانتی‌متر. برای رسیدن به ویژگی‌های گفته شده دو مخلوط خاکی زیر پیشنهاد می‌شود؛

1- ماسه 1 پیمانه- خاک گیاهی و کود پوسیده 1 پیمانه
2- ماسه 1 پیمانه- خاک گیاهی 1 پیمانه- کود پوسیده یا کمپوست بدون آلودگی 1 پیمانه و ورمیکولیت 1 پیمانه

3- خاک بستر برای قلمه‌ها

قلمه‌ها بدون ریشه هستند. بنابراین نمی‌توانند به خوبی آب دریافت کنند. از این رو مواد معدنی را نیز به خوبی دریافت نمی‌کنند (تا زمانی که کالوس یا بافت پینه تشکیل شده و ریشه‌های اولیه پدیدار شوند). البته بودن موادغذایی اضافه می‌تواند قلمه‌ها را به مسمومیت دچار کند. بنابراین خاکی می‌خواهیم که زهکش آن خوب و یون‌های غذایی کمی داشته باشد. وجود کود نیز زیان‌آور است زیرا به دلیل وجود قارچ‌های ساپروفیت، قلمه‌ها را دچار پوسیدگی می‌کند. قارچ‌های ساپروفیت یا گندزی روی لاشه حیوانات و گیاهان رشد می‌کنند و آن‌ها را تجزیه می‌نمایند. برای قلمه‌ها مخلوط خاکی صفحه بعد پیشنهاد می‌گردد.

1- فقط پرلایت
2- کوکوپیت و پرلایت به نسبت 1:1
3- فقط ماسه رودخانه‌ای
4- خاک برگ 1 پیمانه- ماسه رودخانه‌ای 2 پیمانه (خاک برگ باید آفتاب دیده باشد یا با بخار آب 72 درجه گندزدایی شده باشد.)
5- فقط ورمیکولیت
6- 2 پیمانه ماسه رودخانه‌ای + 1 پیمانه کوکوپیت و یک پیمانه پرلیت
7- فقط پیت ماس
8- مخلوط خاکی‌هایی با پیت ماس، مثلاً پیت ماس، پرلیت و ماسه

4- خاک بستر برای درخت و درختچه

به نیازهای درخت و درختچه نگاه می‌کنیم:

- ژرفای ریشه تا 2 متر و بیشتر است.
- نیاز به نمناکی همیشگی خاک در بین دو آبیاری که ممکن است گاهی تا ده روز باشد.
- زهکش‌بودن خاک (ریشه‌ها به هوا نیاز دارند)
- نیاز به عناصر مغذی
- نمک‌های خاک از مرز مسمومیت کمتر باشد. مرز مسمومیت در درختان و درختچه‌ها با یکدیگر یکسان نیست.
- pH خاک در حدود 7- 6 باشد.

5- خاک بستر برای گیاهان گلدانی هوای آزاد

نمی‌توان مخلوط خاکی یکسانی برای همه آن‌ها پیش‌بینی کرد. نخست به چند نکته در مورد گلدان و خاک آن اشاره می‌کنیم.

1- گلدان‌ها گنجایش کمی دارند.
2- خاک گلدان باید توانایی نگهداری آب را داشته باشد. اگر چنین نباشد به زودی آب، همه یون‌های سودمند خاک را شسته و از زیر گلدان بیرون می‌برد. همچنین خاک، زود به زود خشک می‌شود و به آبیاری پی‌درپی نیاز پیدا می‌کند.
3- نفوذ آب در خاک گلدان باید به سادگی انجام گیرد. اگر چنین نباشد خاک دچار مانداب می‌شود. از یک سو اکسیژن به ریشه‌ها نمی‌رسد و از سوی دیگر قارچ‌های بیماری‌زا رشد می‌کنند و گیاه را از بین می‌برند.
4- خاک گلدان باید به اندازه کافی یون‌های سودمند داشته باشد.

الف) خاک برگ: دو قسمت- شن ریز یا پرلیت، یک قسمت- کود دامی کاملاً پوسیده.
ب) خاک نباتی دو پیمانه- شن ریز یک پیمانه- کود دامی-کاملاً پوسیده یک پیمانه
ج) کوکوپیت یک پیمانه- خاک برگ یک پیمانه- ورمی کمپوست یک پیمانه
د) یک پیمانه ماسۀ ریز + یک پیمانه کود دامی پوسیده + یک پیمانه خاک برگ و 2 پیمانه خاک باغچه شما نیز دو آمیزه خاکی پیش‌بینی کنید. پایین‌بودن هزینه تمام شده را در نظر بگیرید.

6- خاک بستر برای گیاهان آپارتمانی

گیاهان آپارتمانی از اقلیم‌های گوناگونی گردآوری شده‌اند. برخی از اقلیم‌های گرم و مرطوب- برخی از اقلیم‌های معتدل و نمناک- برخی از اقلیم‌های گرم و خشک برخی از اقلیم مدیترانه‌ای و برخی از اقلیم کوهستانی. بنابراین نیازهای گوناگونی دارند. براین اساس هر کدام خاک ویژه‌ای را بیشتر می‌پسندند. هنر ما تولیدکنندگان گیاهان گلدانی و آپارتمانی در این است که با آنچه در اختیار داریم برای بستر گیاه خود شبیه‌سازی کنیم و آن‌ها را سازگار نماییم. برای این کار گیاهان را از یک نگاه، به دو گروه، جدا می‌کنیم:

1- گیاهان با برگ‌های پهن و همیشه سبز
2- گیاهان با برگ‌ها یا ساقه‌های گوشتی

بیشتر این گیاهان آپارتمانی گروه اول همیشه سبز بوده و زادگاه آن‌ها جاهای پر باران، با میانگین دمای بالاتر از 10 درجه سانتی‌گراد است. این گیاهان در زیر سایه درختان بزرگ زندگی می‌کنند و برای دریافت بیشتر نور، آن دسته که برگ‌های پهن داشته‌اند، در پی میلیون‌ها سال زنده مانده‌اند و نسل خود را گسترش داده‌اند. پس یکی از ویژگی‌های گیاهان اقلیم پر باران، داشتن برگ پهن است. بر این اساس این گیاهان خاک‌های جنگلی که هوموس و ماده آلی فراوان دارند، بستر نمناک و رطوبت فراوان هوا را بسیار دوست دارند. ریشه و برگ و روزنه‌ها با این وضعیت سازگار شده‌اند. در استوا و جنگل‌ها و بیشه‌های گرم و پر باران می‌توان بسیاری از آن‌ها را در طبیعت دید. کارشناسان، روی گیاهان طبیعی به نژادی انجام داده و نژادهای بسیار زیبا به وجود آورده‌اند.

اکنون می‌پردازیم به آمیختن خاک‌ها برای این دسته از گیاهان: می‌توان از خاک‌های زیر استفاده کرد: مواد معدنی: پرلیت- ماسه- لیکا- ورمیکولیت خاک لوم

مواد آلی: خاک برگ- کوکوپیت- پیت ماس- شلتوک- کمپوست- ذغال

1- آمیزه را به گونه‌ای در نظر می‌گیریم که 50 درصد ماده آلی داشته باشیم.
2- برای آنکه اندکی اسیدی شود، تا 20 درصد پیت اضافه می‌کنیم.
3- برای آنکه آب از ته گلدان‌ها خارج نشود برای ته گلدان تا ده درصد حجم گلدان، سبوس برنج یا لیکا در نظر می‌گیریم.

7- خاک بستر کاکتوس‌ها و گیاهان گوشتی (ساکولنت‌ها)

مخلوط خاکی برای این گروه از گیاهان باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

1- بافت خاک در همه نمونه‌ها سبک است. بنابراین همه نمونه‌ها دارای زهکش خوبی است و به ریشه‌ها هوارسانی می‌شود.
2- عنصرهای موردنیاز گیاهان در همه نمونه‌ها یافت می‌شود.
3- ترکیب خاک توانایی نگهداری آب قابل دسترسی برای گیاه را دارد.
4- تنظیم اسیدیته خاک.

در ادامه چند فرمول مخلوط خاکی برای ساکولنت‌ها ارائه می‌نماییم.

شماره 1: یک فرمول بسیار ساده برای مناطق پر باران

ماسه 2 پیمانه- خاک مزرعه 1 پیمانه- کود حیوانی 1 پیمانه- پسماند کارخانه چای کمی

شماره 2: یک فرمول بسیار ساده برای مناطق خشک تر

ماسه 1/5 پیمانه- خاک نباتی 0/5 پیمانه- خاک رس 0/5 پیمانه- پسماند کارخانه چای 0/5 پیمانه 

شماره 3: ماسه 1 پیمانه- خاک تورب خزه 1 پیمانه- مخلوط یک فنجان پودر استخوان با 7 کیلو از این خاک

شماره 4: ماسه یا پرلیت 1 پیمانه- خاک مخلوط با کود 1 پیمانه

8- خاک بستر برای ارکیده

4 پیمانه تراشه‌های ریز پوست درخت- 1 پیمانه ذغال- 1 پیمانه پرلیت

شیوۀ تعویض گلدان

1- یک گلدان با یک سایز بزرگ‌تر تهیه می‌کنیم. در ته گلدان بزرگ‌تر اندکی پوکه یا شلتوکب رنج یا سنگ ریزه و سپس اندکی خاک می‌ریزیم.
2- به خاک گلدان دارای گیاه اندکی آب می‌دهیم. (رطوبت در حد ظرفیت زراعی)
3- با یک دست خاک پای گیاه را نگه داشته و با دست دیگر گلدان را وارونه می‌کنیم.

4- با یک ضربه کوچک توده خاک و ریشه را از گلدان جدا می‌کنیم. و سپس به آرامی خاک و ریشه را بیرون می‌آوریم. (با کمترین صدمه به ریشه‌ها)
5- ریشه‌ها را کمی هرس می‌کنیم.
6- گیاه را با خاک در گلدان بزرگ‌تر می‌گذاریم.
7- گلدان را از خاک پر می‌کنیم.
8- آن را آب می‌دهیم.

به شکل‌ها نگاه کنید و برای هر تصویر توضیح بنویسید.

مراحل تعویض گلدان

رعایت نکات لازم در تعویض گلدان:

1- از آخرین بار تعویض حداقل 6 ماه تا یک سال سپری شده باشد.
2- ریشه‌ها از ته گلدان بیرون زده باشد.
3- فقط از یک سایز یا اندازه بالاتر استفاده شود (اگر سایز گلدان 9 است به سایز 11 برویم).
4- در زمانی که گلدان گیاه بیمار است تعویض نشود.
5- رطوبت گلدان تعویضی در حد ظرفیت زراعی می‌باشد.
6- گلدان جدید با زهکشی مناسب از زیر و با ترکیب خاکی مناسب پر شود و در صورت نیاز ریشه‌ها هرس شود.
7- گلدان‌های جدید مدتی در محل سایه و مراقبت ویژه قرار گیرد و سپس به محل اصلی برده شود.