درسنامه آموزشی تولید و نگهداری گیاهان فضای سبز کلاس دوازدهم امور باغی

واحد یادگیری 11: اصول طراحی فضای سبز

برای طراحی محیط و منظر داشتن اطلاعات صحیح از چند عامل لازم و ضروری است و نداشتن آگاهی در این زمینه می‌تواند باعث از بین رفتن هزینه و همچنین ناکارآمدی طرح گردد. قدم اول در ایجاد فضای سبز شناسایی نیازها، منابع موجود و اطلاع از قوانین و مقررات است برای به دست آوردن این شاخص‌ها می‌توان با طرح چند پرسش ساده اطلاعات زیادی را جمع‌آوری نمود. مهم‌ترین این سؤال‌ها شامل موارد ذیل می‌باشد آیا انجام این پروژه مورد نیاز است؟

اگر جواب سؤال مثبت باشد، باید توجه داشت که اجرای پروژه بهره‌وری و ارزش املاک و ساختمان‌های اطراف افزایش دهد. در غیر این صورت باعث از بین رفتن سرمایه شده است.

آیا انجام این پروژه باعث ایجاد یک محیط کارآمد خواهد شد؟

انتخاب نوع گیاه در طراحی فضای سبز از اهمیت بالایی برخوردار بوده و کارآمدی یک پروژه حاصل این تصمیم‌گیری خواهد بود. منظور از محیط کارآمد هزینه‌های نگهداری پایین، حداقل استفاده از نهاده‌هایی مانند کود، سم، مواد مکمل و... می‌باشد. درصورت انتخاب صحیح گیاه برای یک محل نتیجه آن کاهش بیماری‌ها، شادابی بیشتر، آب موردنیاز کمتر و کاهش استرس حاصل از حشرات برای خود گیاه می‌باشد. واردشدن استرس به گیاهان باعث افزایش هزینه کارگری، کود، سم و... می‌گردد که در نهایت انجام یک پروژه را با مشکل مواجه می‌نماید.

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اصول طراحی فضای سبز آمیزه‌ای از هنر و به کارگیری دانش است. مرحله دوم تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده و تعیین اقدامات امکان‌پذیر و اهداف چشم‌انداز اجرای طرح با توجه به میزان منابع و عرصه در دسترس است. که هدف ما را از اجرای طرح توجیه می‌نماید. از جمله این اهداف کاهش آلودگی‌ها، کنترل فرسایش خاک، کنترل باد، کنترل شرایط اقلیمی یک منطقه خاص و... می‌باشد. مرحله آخر تدوین طرح و الگوها می‌باشد.

کاربردهای زیست محیطی فضای سبز

1- کاهش آلودگی هوا:

مهم‌ترین اثرات فضای سبز در شهرها، کارکردهای زیست محیطی آن‌ها است که سبب افزایش کیفیت زیستی شهرها می‌شوند. با توجه به اینکه گسترش از یک‌سو ارتباط ارگانیک با تکنولوژی و از سوی دیگر با آلودگی دارد، برای تداوم آن باید کلیه عوامل لازم به کار گرفته شوند. مؤلفه‌های اثرات گسترش در شهرها، به‌طور گوناگونی نظام زیستی شهرها را می‌توانند مختل کنند. فضای سبز مناسب در شهرها یکی از عوامل مؤثر در کاهش این اثرات بوده و به ویژه در رابطه با گردو غبار، آلودگی شیمیایی، هوا، فضای سبز شبه جنگلی ریه‌های تنفس شهرها به شمار می‌روند. یکی از مهم‌ترین نقش‌هایی که گیاهان در دنیای ماشینی امروزه بر عهده دارند جذب دی‌اکسیدکربن است. با پیشرفت جوامع بشری و استفاده از منابع فسیلی انرژی نظیر نفت و بنزین آلودگی جو زمین رو به افزایش بوده و در این میان گیاهان هستند که می‌توانند سهم این آلاینده‌ها را در شهرها کاهش دهند. البته این کاهش آلودگی توسط گیاهان بسیار کم بوده و تأثیر بسیار بزرگی برای آن نمی‌توان متصور شد ولی اثر آن را هم نمی‌توان نادیده گرفت. آلودگی هوا مشکل اصلی شهرها است، ولی با وجود این، تا به حال کمتر شهری توانسته با استفاده از پوشش گیاهی در داخل و اطراف آن، با این مشکل مقابله کند. گیاهان، علاوه‌بر تولید اکسیژن، از راه دیگری نیز، در کاهش آلودگی هوا دخالت می‌کنند. گیاهان با افزایش رطوبت در اطراف خود باعث رسوب ذرات آلوده‌ای همچون سرب می‌شوند که به نوبه خود به افزایش کیفیت هوا کمک می‌کند. همچنین، باکاهش سرعت باد، از حرکت ذرات معلق جلوگیری می‌کنند. بنابراین استفاده از طراحی مناسب و گونه‌های مناسب هر محل می‌توان به روند کاهش آلودگی کمک نمود. نکاتی که برای گیاهان مناسب کاهش آلودگی هوا مدنظر قرار می‌دهند به شرح زیر است.

1- دارابودن شاخ و برگ فراوان در کلیه سطوح درخت
2- ترکیبی از گیاهان مختلف مانند سوزنی‌برگان و پهن‌برگان مورد استفاده قرار گیرد
3- استفاده از درختان بادشکن بزرگ مانند سپیدار و اکالیپتوس در مناطق صنعتی
4- کاشت چند ردیفه این درختان در اطراف مناطق صنعتی و مراکز شهر

2- کاهش آلودگی صوتی:

ایجاد آلودگی صوتی در مراکز تجمع انسانی یکی دیگر از منابع آلودگی است که نقش فضای سبز در این میان مهم‌ترین اثر را خواهد داشت. وسایل نقلیه موتوری، عوامل و ماشین‌های ساختمانی و کارگاهی، هواپیماها و آمبولانس‌ها از مهم‌ترین وسایل ایجاد آلودگی صوتی می‌باشند. درختان فضای سبز می‌توانند با ایجاد انحراف، کاهش شدت، ایجاد مانع و کاهش انرژی و بعضی از مواقع انعکاس آن در کاهش این آلاینده‌ها بر محیط و زندگی شهری تأثیر داشته باشند. نکاتی را که در طراحی فضای سبز برای کاهش این آلودگی درنظر گرفته می‌شوند به شرح زیر است.

1- استفاده از چند ردیف درخت با ارتفاع و اشکال مختلف
2- استفاده از ترکیب درخت و چمن نسبت به فقط چمن خالی

3- فاصله بین منبع تولید صدا یعنی وسایل نقلیه و مراکز مسکونی حداقل 20 متر باشد.
4- استفاده از فضای سبز متراکم تر و بلندتر نقش بیشتری در کاهش آلودگی صوتی دارد.
5- در ترکیب گونه‌ها، پهن برگان نقش بیشتری در کاهش آلودگی هوا دارند. اما سوزنی برگان به علت همیشه سبز بودن دارای ارجحیت است.

3- کنترل فرسایش و تثبیت خاک

کنترل تخریب و فرسایش خاک از دیگر اثرات مهم ایجاد فضای سبز می‌باشد. شدت فرسایش خاک، به نوع منطقه و اقلیم، شدت باد، منابع آبی، نوع خاک و شیب زمین بستگی دارد.

4- کنترل انعکاس نور:

هر چند نور به عنوان عامل مهم حیات و انرژی در طبیعت شناخته می‌شود ولی زیادی آن در محیط فعالیت انسانی باعث ایجاد مشکلاتی می‌شود که در این میان استفاده از فضای سبز نقش شایانی در کاهش اثرات منفی نور زیاد دارد. برای کاهش نورهای مصنوعی شب‌ها نیز استفاده از فضای سبز راهکار مفید و باصرفه‌ای می‌باشد که می‌تواند به این نورها و ایجاد محیط مناسب استراحت کمک نماید.

5- کنترل جریان باد:

باد نه تنها باعث ایجاد هوای مناسب و انتقال آلودگی هوا می‌شود، بلکه برای ایجاد آرامش در محیط زندگی انسان نیز مؤثر می‌باشد. بادها می‌توانند منجر به سردشدن یا گرم‌شدن اجسامی شوند که در معرض آن‌ها قرار می‌گیرند (مانند: انسان‌ها، گیاهان و ساختمان‌ها). هرچقدر مقدار اختلاف دمای بین هوا و شخص بیشتر باشد (هوا خنک‌تر باشد)، فرد احساس خنکی بیشتری می‌کند. برای آنکه از گیاهان به منظور کنترل باد استفاده کنیم، لازم است که خصوصیات باد را در منطقه مورد شناسایی قرار دهیم. ایستگاه‌های هواشناسی، تغییرات بادها را با نمودارهای گلباد به نمایش می‌گذارند که بررسی این نمودارها می‌توانند در تصمیم‌گیری مربوط به نحوۀ کاشت گیاهان بسیار مؤثر باشند. البته از آنجایی که گیاهان، خود نیز در تغییرات باد مؤثر هستند بهتر است این ویژگی‌ها در ارتباط با محل بررسی شوند تا نتایج کارآمدتری را در پی داشته باشند. لازم است ردیف‌های بادشکن در اندازه‌های مناسب و در مکان‌های مناسب احداث شوند. ردیف‌های بادشکن، عمود بر جهت بادهای غالب احداث می‌شوند. تحقیقات نشان داده است که در سمت بادپناه، مسافتی به اندازۀ پنج برابر ارتفاع بادشکن، دارای بالاترین درجه کاهش باد خواهد بود. در هنگام انتخاب گیاهان برای بادشکن، شکل گیاهان اهمیت دارد. گیاهانی که تا سطح زمین شاخه دارند، بسیار مؤثرتر عمل می‌کنند. در مورد بادهای مزاحم زمستانه، استفاده از گیاهان همیشه سبز، الزامی است البته فضای سبز به ویژه درختان در صورت کاشت مناسب و هدفمند (ترکیب گونه‌ای و آرایش مناسب) می‌تواند در هدایت باد (در تابستان جهت خنک‌کردن) در بخش‌های موردنظر و تغییر جهت آن در سمت دلخواه بسیار مؤثر باشد.

6- تولید فیتونسید Phytoncide

بررسی‌های دانشمندان علم محیط زیست نشان می‌دهد که درختانی مانند گردو، کاج، نراد، بلوط، فندق، سروکوهی، اکالیپتوس، بید، افرا، زبان گنجشک و داغداغان از خود ماده‌ای به نام فیتونسید در فضا رها می‌سازند که برای بسیاری از باکتری‌ها و قارچ‌های تک‌سلولی و برخی از حشرات ریز اثر کشندگی دارد. در عین حال تولید چنین موادی توسط درختان بر روی انسان اثر فرح‌بخشی دارد. دلیل این امر را دانشمندان چنین بیان می‌کنند: مغز انسان از دو نیمکره چپ و راست تشکیل شده است. نیمکره راست در تنظیم احساس غریزی و طبیعی انسان مانند احساس محبت، خواب و نیازهای دیگر طبیعی نقش دارد. در حالی که نیمکره چپ کار به نظم کشیدن کارهای مکانیکی انسان مانند تنظیم وقت و سروقت حاضربودن را به عهده دارد. انسان شهرنشین به دلیل درگیری در کارهای روزمره و شرایط محیط زیست شهری به مراتب کار بیشتری از نیمکره چپ خود می‌کشد که این امر موجب اختلال بین دو نیمکره مغز و در نتیجه عملکرد طبیعی مغز انسان می‌گردد. دانشمندان پی برده‌اند که درختان به سبب رهاسازی مواد شبیه فیتونسید می‌توانند تعادل بین دو نیمکره مغز را به خوبی برقرار ساخته و حالت طبیعی و آرام بخشی را به انسان ارزانی دارند. بنابراین نقش آرام بخشی درختان و فضای سبز به خوبی نمایان می‌گردد.

راهنمای انتخاب گیاهان فضای سبز

استفاده از گیاهان در طراحی فضای سبز نیازمند آگاهی از اصول و قواعدی است که در طراحی فضای سبز به کار برده می‌شوند. از جمله این اصول زیباشناختی، آگاهی از ویژگی‌های بصری گیاهان و نیازهای بیولوژیک آن‌ها و مهم‌تر از همه نیاز طراح می‌باشد که در ذیل به توضیح آن‌ها می‌پردازیم.

ویژگی‌های بصری گیاهان

ویژگی‌های بصری بر مفاهیم نقطه، خط، فرم، بافت و رنگ تأکید داشته و شناخت مفاهیم هریک به تنهایی یا در ترکیب با یکدیگر می‌تواند به شناخت مفاهیم زیبا شناختی کمک نماید.

نقطه

اولین و ساده‌ترین مفهوم است. نقطه هیچ طول، عرض، عمق و یا جهتی ندارد ولی وقتی در مرکزیت دید قرار گیرد، ثابت و ساکن بوده و وقتی از مرکز خارج شود می‌تواند کشش و جاذبه ایجاد نموده و باعث ناپایداری گردد. در طراحی با استفاده از نقاط می‌توان تأکید بیشتری را بعضی وقت‌ها در ذهن ببینده القا نمود.

خط:

مفهومی گسترده دارد. یک خط نقطه امتداد یافته است و دارای طول و جهت، ولی فاقد عمق و عرض می‌باشد. معمولاً در طراحی از خطوط ضخیم برای بیان قدرت و خطوط نازک برای ابراز ظرافت به کار می‌رود. خطوط مستقیم صریح و پایدار به نظر می‌رسند، در حالی‌که خطوط شکسته دلالت بر حرکت و انرژی دارند. جهت طراحی خط نیز انرژی دارد. خط‌های عمودی بر قدرت و خط‌های افقی بر استحکام اشاره دارند. خط‌هایی که باهم زاویه نود درجه را می‌سازند بر پایداری و دوام دلالت داشته و خطوط نامیزان و نامساوی بر عدم ثبات و پایداری اشاره می‌نمایند و نشان دهنده تغییر می‌باشند. خط‌های موازی در داخل یک محدوده مفهوم صفحه را داشته و برای تأکید بر یک عنصر مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر این صفحات برروی زمین و با استفاده از عناصر مصنوعی مثل جدول و یا عناصر طبیعی مثل پرچین باشد، برای هدایت دید بیننده به یک نقطه خاص و یا پرت‌کردن دید بیننده از یک نقطه کور به کار می‌رود.

فرم:

حالت ظاهری یک جسم در صفحه که معمولاً دو بعدی است را گویند. بر این اساس فرم کلی گیاهان به عنوان مهم‌ترین عنصر طراحی در اشکال گرد، مخروطی، عمودی، هرمی و... دیده می‌شود و هر یک مفهومی خاص را به تنهایی و یا در ترکیب با یکدیگر دنبال می‌کند. به عنوان مثال اکثر گیاهانی که به‌صورت گرد دیده می‌شوند مفهوم بافت اصلی را داشته و خاصیت پیونددهندگی میان دو بافت را نشان می‌دهند، به بیان دیگر روی این بافت می‌توان از بافت‌های جهت‌دار دیگر استفاده نمود.گیاهان هرمی شکل معنا و مفهوم استحکام و پایداری را داشته و گیاهان با شکل مخروطی مفهوم ارتفاع را بیان می‌دارند و دید بیننده را به سمت بالا هدایت می‌نمایند.

همه شکل‌ها دارای خطوطی محیطی هستند. گیاهان را می‌توان به‌صورت خطی سازمان داد. سازمان خطی فشرده معمولاً نشانه حضور انسان‌ها است. طراح سایت با ایجاد کوچه حرکت را هدایت کرده و نگاه را با خود می‌کشد. ردیف‌های درختان کاشته شده در طول خیابان بر ویژگی خطی تأ یکد می‌کند و برای پیوستن بصری ساختمان‌های مجاور از گیاهانی که به‌طور خطی کاشته شده‌اند، می‌توان استفاده کرد.

در هنگام بررسی فرم گیاه باید هم به فرم گیاه به‌طور منفرد و هم به فرم مجموعه آن‌ها توجه کرد در واقع فرم یک گیاه ترکیبی از نمای کلی و نحوه رشد آن است که هر فرم امکانات طراحی خاصی را به شرح زیر دارا است.

1- گیاهان مخروطی

بر شکل عمودی تأکید دارند و این گیاهان معمولاً در طراحی به عنوان نقاط کانون مطرح هستند.

2- گیاهان ستونی

شبیه گیاهان مخروطی شکل هستند با این تفاوت که نوک آن محدود است. در منابع دیگر این درختان بر جهت عمودی و آسمان دلالت می‌کنند.

3- گیاهان مدور

معمولی‌ترین گیاهان هستند و در مجموعه طراحی بخش گیاه را تشکیل می‌دهند. فاقد جهت بوده و به عنوان زمینه‌ای برای فرم‌های جهت‌دار کارایی داشته و غالباً برای مجموعه نقش پیوند دهنده دارند.

4- گیاهان هرمی

ویژگی رسمی و معمارانه دارند که به مجموعه استحکام می‌بخشد. مثل درخت تویا

5- گیاهان مجنون

غالباً در نواحی مرطوب می‌رویند مثل توت مجنون که اگر به‌صورت نیم رخ در مقابل فرم‌های معماری قرار بگیرند، یا به شکل آبشار بر روی آن‌ها بریزد شکل مؤثرتری پیدا می‌کند.

6- گیاهان نامنظم و خمیده

گیاهانی که به اشکال بدیع و برجسته دیده می‌شوند. فرم آن‌ها معمولاً در اثر طبیعی ایجاد می‌شود. این گیاهان در محیط و منظره‌های گیاه مؤثر بوده به عنوان نمونه‌های جالب مطرح هستند و همواره خود را به سمت خورشید می‌کشند.

بافت:

شاید مفهومی که بیشتر قابل لمس و درک باشد بافت است و ذهن بیننده در بیشتر موارد ناخودآگاه این مفهوم را درک می‌نماید. از بافت در درک مفاهیمی چون دوری و نزدیکی، بزرگی و کوچکی و یا ظرافت و خشنی استفاده می‌شود. همچنین از این خصوصیت در درک همبستگی که از اصول زیبا شناختی است، می‌توان استفاده نمود. به این معنی که با استفاده از بافت متوسط در یک سطح خاص می‌توان تغییرات را به‌طور ملایم انجام داد.

منظور از بافت دانه‌بندی بصری یعنی همواری یا ناهمواری سطح ادراک است. بافت گیاه در نتیجه اندازه و ویژگی لبه برگ، اندازه شاخه‌ها، پوست (پوست درخت) متفاوت است. همچنین در بافت آن نحوه رشد گیاه و فاصله آن تا بیننده نیز اهمیت دارد. گیاهانی که بافت درشت دارند گیاهانی هستند که که برگ‌های بزرگ، شاخه‌های کلفت و سر شاخه‌های محدود داشته و به‌صورت آزادانه رشد می‌کنند. این گیاهان در ترکیب با بافت متوسط بر آنان غلبه می‌کنند، که این برتری باعث می‌شود از آن‌ها به عنوان کانون دید (کانون توجه) استفاده کرد. برای این منظور باید پس زمینه را از گیاهانی با بافت ریز انتخاب کرد تا گیاه با بافت درشت به نظر بیاید. که این حالت باعث می‌شود گیاه به سمت بیننده جلو بیاید و در حقیقت فاصله بین بیننده و درخت بسیار کم می‌شود و فضا کوچک‌تر و تنگ‌تر می‌شود. گیاهان با بافت متوسط نقش توده خنثی را دارند. که این گیاهان به‌صورت پس زمینه گیاهان بافت درشت یا ریز عمل می‌کنند. گیاهانی که بافت ریز دارند تعداد زیادی برگ نزدیک به هم دارند و به‌طور متراکم رشد می‌کنند. دارای شاخه‌های متعدد و باریک و سر شاخه‌های نازک و نرم هستند و باید از نزدیک مشاهده شوند. این گونه گیاهان برای فضاهای کوچک مناسب هستند زیرا باعث می‌شوند فضا بزرگ‌تر به نظر برسد.

رنگ:

برای شناخت رنگ باید ابتدا نور را شناخت. زیرا اجسام را با نوری که از آن به چشم ما منعکس می‌شود می‌شناسیم. در مورد رنگ نظریه‌ها و رویکردهای فراوانی وجود دارد ولی جدای از این رویکردها رنگ تأثیرات شگرفی در بر بینایی انسان داشته و مفاهیم گسترده‌ای همچون شادی و آرامش را می‌توانند منتقل نمایند.

رنگ در بیان حالت یک مکان بسیار مؤثر است. برگ‌هایی که سبز روشن هستند فضا را با روحیه‌تر و شادتر می‌کنند. از این جهت منظره‌های بهاری که رنگ روشن دارند زنده‌تر به نظر می‌رسند. رنگ‌های روشن شادتر و تیره‌ها غم انگیزتر هستند. رنگ در گیاهان از رنگ میوه، گل‌ها، برگ پوست و شاخه‌ها حاصل می‌گردند. رنگ گل‌ها ممکن است بسیار متفاوت و پویا باشند. اما غالبا این رنگ‌ها به‌صورت ناگهانی بوده و عمر کوتاهی دارند. بیشتر اوقات سال رنگ گل اهمیتی ندارد. رنگ میوه تضاد جالبی با رنگ برگ‌ها ایجاد می‌کند که مکمل آن‌ها بوده و به کیفیت بصری گیاه برگ‌دار نیز می‌افزاید. به خصوص وقتی که برگ‌ها می‌ریزند و میوه‌ها هنوز به جای خود باقی می‌مانند، مانند درخت خرمالو، انار، زرشک منظره جالبی ایجاد می‌کنند. رنگ برگ‌ها از سبز روشن (سبز مایل به زرد) تا سبز مایل به آبی، برنزی، مسی و بنفش متغیر است، که در فصل پا ییز رنگ بسیار متنوع‌تر می‌شود. پوست درخت و شاخه‌های آن نیز رنگ‌های جالبی را به نمایش می‌گذارد و اثر آن‌ها ظرافت بیشتری نسبت به برگ، میوه و گل را دارد. به همین دلیل در فصل زمستان تأثیر بیشتری بر انسان دارد.

اصول زیباشناختی در طراحی فضای سبز

برای انجام یک طراحی خوب و مناسب در یک منطقه اجزای طراحی که مشتمل بر 6 عامل است باید مدنظر قرار گیرد که در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود.

1- وحدت یا پیوستگی:

عناصر فضای سبز در طراحی باید به یکدیگر وابسته بوده و پیوستگی بین آن‌ها برقرار باشد. در طراحی فضای سبز می‌توان یکی از اجزای طرح که درخت می‌باشد تکرار نموده و از پیچیدگی آن بکاهیم که در نهایت به درک مفهوم طراحی کمک نماییم به بیان ساده‌تر نقاط، خطوط و طرح‌ها در کنار یکدیگر به دنبال ایجاد مفهوم باعث شدت زیبایی طرح می‌شوند. پیوسته نبودن طرح باعث از بین رفتن انسجام و پیچیدگی می‌شود که در نهایت طرح را بی‌اثر می‌کند.

2- تنوع یا سادگی:

یکی از مهم‌ترین اجزا طراحی بوده و هدف از آن استفاده حداکثری از حداقل عناصر موجود در طرح است و رعایت تناسب میان تنوع و سادگی کاملاً به میزان مهارت طراح در انتقال مفاهیم دارد. این مفاهیم باید ضمن اینکه ساده می‌باشند پیچیدگی‌هایی نیز داشته تا ذهن بیننده را مشغول نماید نه اینکه بیننده دچار سردرگمی شود.

3- تأکید یا تمرکز: 

یکی از مفاهیمی که درک آن کمی دشوار بوده و از آن در طرح‌ها باید با دقت و مراقبت لازم استفاده شود تأکید است که می‌تواند به‌صورت مستقیم و یا غیرمستقیم بیان شود. در صورت استفاده صحیح از تأکید و تمرکز طرح بسیار متنوعی را می‌تواند به وجود آورده که آن طرح را منحصر به فرد نماید. هنرمند می‌تواند توجه را به یک قسمت، یا به‌صورت توالی به قسمت‌های مختلف یک ترکیب جلب کند. تمرکز بخصوص از طریق سلسله مراتبی از نقاط، قدرت آن را دارد که ذهن را مشغول کند و بر تحریک بیفزاید. نقطه کانونی وقتی شکل می‌گیرد که یک جزء ترکیب اختلاف قابل توجهی با سایرین دارد. این تفاوت ممکن است در اندازه، مقیاس، شکل، جهت، سایه رنگ، بافت یا بسیاری از متغیرهای دیگر باشد. هر جزئی که با واژگان طرح یا پیوستگی ترکیب تضاد داشته باشد می‌تواند نقش یک نقطه کانونی را ایفا نماید.

4- تعادل و توازن:

استفاده از این مفهوم تقریباً در هر طراحی منظر و فضای سبزی به کار برده می‌شود به بیان عامیانه متقارن و نامتقارن‌بودن یک طرح است و از زمان‌های بسیار قبل وجود داشته و رعایت گردیده است. ولی در عصر حاضر بسیاری از طراحان علاقمند به استفاده از طرح‌های نامتقارن و هم وزن‌کردن عناصر موجود در این طرح هستند.

5- مقیاس و تناسب:

مقیاس اندازه یک شی یا یک عنصر موجود در طراحی را نسبت به اندازه واقعی آن بیان می‌کند. این درحالی است که تناسب اندازه و رابطه یک بخش با بخش‌های دیگر را تبیین می‌نماید. این مفاهیم پویایی، احساس آزادی یا محصور بودن را در طرح القا می‌نمایند.

6- ریتم یا توالی:

یعنی تکرار یک مجموعه عناصر که به موضوع وحدت و یکپارچگی می‌بخشد. برای ایجاد تعادل در ترکیب عناصر از ریتم استفاده می‌شود. این حالت مشابه استفاده از یک قالب یا ریتم در موسیقی است که به آن جان می‌بخشد و ضمن ایجاد تنوع در نت‌ها باعث سادگی و قابل فهم‌بودن آن نیز می‌شود.

نقشه خوانی

برای اجرای یک طرح اولین موضوع داشتن اطلاعات و طرح اجرایی می‌باشد که معمولاً این طرح‌ها توسط کارشناسان و افراد متخصص در امور تهیه نقشه و طرح با استفاده از اطلاعات اولیه ترسیم و به عنوان اساسی‌ترین قسمت انجام یک کار مطرح می‌شود. در دنیای پیشرفته امروزی برای انجام هر کار عمرانی و یا کشاورزی وجود طرح به عنوان الزامات اجرای کار می‌باشد، بنابراین آشنایی هنرجویان با نقشه‌خوانی از ضروریات انجام کار است. انتظاری که از یک فارغ‌التحصیل این رشته می‌رود آشنایی اولیه با جهات جغرافیایی، اندازه‌گیری بر روی نقشه، به دست‌آوردن مساحت و به تبع آن برآورد میزان بذر، خاک و یا کود مورد نیاز و همچنین شناسایی علائم درختان مختلف بر روی نقشه است.

جهات جغرافیایی

دانستن جهت جغرافیایی برای توجیه نقشه و اجرای عملیات از ضروریات است، به بیان ساده وقتی شما وارد یک قطعه زمین می‌شوید باید با استفاده از علائم بتوانید جهت رو به شمال زمین را تشخیص دهید. با ایستادن به سمت شمال جغرافیایی سمت مخالف آن جنوب بوده، سمت راست ما شرق و سمت چپ غرب خواهد بود. قرار دادن فلشی که سمت شمال نقشه را مشخص می‌کند در نقشه‌های اجرایی اجباری می‌باشد.

مقیاس

نسبت فاصلهٔ بین دو نقطه در روی نقشه به میزان فاصله واقعی آن دو نقطه در روی زمین را مقیاس گویند که معمولاً به‌صورت کسری نمایش می‌دهند. به عنوان مثال $\frac{1}{{100}}$. مقیاس معمولاً در سمت چپ و پایین نقشه‌ها برای انجام عملیات اجرایی نوشته می‌شود.

در نقشه‌هایی اجرایی پارک‌ها و باغات که مساحت‌ها کوچک می‌باشد، معمولاً مقیاس بین $\frac{1}{{100}}$ تا حداکثر $\frac{1}{{5000}}$ می‌باشد. ساده‌ترین راه برای تبدیل طول به دست آمده به وسیله خط‌کش از روی نقشه به مقدار واقعی آن در روی زمین برقرای یک تناسب ساده می‌باشد.

شیب

تانژانت زاویه بین امتداد خط موردنظر و خط افق را شیب آن خط گویند. به عبارت دیگر اختلاف زاویه‌ای که دو نقطه موردنظر ما در روی زمین با خط افق می‌سازد شیب نامیده می‌شود. وجود شیب در اراضی غیر قابل اجتناب بوده و برای احداث پارک و یا باغ نیازمند دانستن مقدار شیب بین دو نقطه می‌باشیم. برای به دست‌آوردن مقدار شیب ساده‌ترین راه استفاده از شیب‌سنج دستی می‌باشد، ولی امروزه استفاده از دستگاه‌های نقشه‌برداری نظیر توتال استیشن و اسکنر لیزری به دست‌آوردن نقشه کاشت را بسیار آسان نموده است.

حال این سؤال پیش می‌آید که دانستن شیب در طراحی باغ و پارک چه کاربردی دارد. درجواب باید گفت که معنی ساده شیب یعنی اختلاف ارتفاع بین دو نقطه و همان‌طور که می‌دانیم این عامل در مورد روش‌های آبیاری گیاهان، میزان خاک‌برداری و خاک‌ریزی و همچنین در طراحی منظر و چیدمان باغ و پارک یکی از ارکان اصلی می‌باشد. جهت شیب نیز از عوامل بسیار مهم در طراحی باغات و میزان دریافت نور توسط گیاهان می‌باشد که در احداث باغات اقتصادی بسیار مورد توجه و مهم می‌باشد. در نقشه‌های پایه مورد استفاده در طراحی پارک معمولاً ارتفاع نقاط نقشه در آن ذکر می‌گردد.

تراس‌بندی

در بعضی از مناطق که زمین دارای پستی و بلندی‌هایی بوده و هموارن مودن تمام زمین هزینه فراوانی داشته باشد با استفاده از تکنیکی به نام تراس‌بندی‌ از هزینه‌ها می‌کاهند. این حالت در طراحی پارک‌ها بسیار مطلوب بوده در واقع بعضی از مواقع نیازمند ایجاد چنین ناهمواری‌هایی در محدوده پارک به‌طور مصنوعی می‌باشیم.

در اراضی دارای ناهمواری همانند تپه ماهورها نقاط هم ارتفاع را در سطح بلندی مشخص نموده و با یک خط به هم وصل می‌نمایند روی این خط با استفاده از مصالح ساختمانی نظیر انواع سنگ‌های ساختمانی اقدام به ایجاد دیواره نموده و پشت این دیواره با خاک پر می‌شود. حال در محدوده تسطیح‌شده اقدام به کاشت گیاهان و درختان مناسب می‌نمایند. تعداد و مقدار ایجاد تراس در اراضی بستگی به مقدار شیب و ملاحظات طراحی دارد.

علائم شناسایی گیاهان در طراحی باغ و منظر

با توجه به اینکه تعداد بسیار زیادی از گیاهان و درختان از گونه‌های گرمسیری تا سردسیری و معتدله در طراحی فضای سبز به کار برده می‌شود، لزوم استفاده از علائم و نشانه‌هایی برای شناسایی و خواندن این گیاهان در نقشه‌های اجرایی احساس گردیده است و این علائم و نشانه‌ها امروزه به‌صورت حاشیه‌ای معمولاً در سمت راست بالای نقشه‌ها توصیف گردیده است. با مراجعه به این نشانه‌ها می‌توان تعداد و نوع گیاهان مورد استفاده در طراحی پارک و یا باغ را به همراه محل واقعی آن‌ها در روی زمین شناسایی و مورد استفاده قرار داد.

بنچ مارک یا نقطه معیار

نقطه مبنا برای انجام کارهایی همچون میزان خاک‌برداری و خاکریزی را که دارای مختصات طولی، عرضی و ارتفاعی مشخص می‌باشد، بنچ مارک گویند. این نقطه می‌تواند در هر قسمت از محوطه عملیاتی قرار گیرد ولی جهت اطمینان خاطر از صحت عملیات انجام شده مختصات بقیه قسمت‌های طرح باید با آن مطابقت داده شود.

انتخاب گیاهان بر اساس کاربرد آن‌ها در فضای سبز

گیاهان را براساس محل کاربرد آن‌ها در فضای سبز تقسیم‌بندی می‌نمایند به این معنی که هر گیاهی برای یک محل خاص دارای ویژگی‌هایی است که می‌تواند اهداف طراح را منتقل نماید. به عنوان مثال کنترل نور و صدا در حاشیه خیابان‌ها و بزرگراه‌ها توسط گیاهان سوزنی‌برگ علاوه‌بر ایجاد زیبایی در حاشیه بزرگراه‌ها وظیفه جلوگیری از انتقال صدا و یا نور را به باند مقابل و یا مناطق مسکونی برعهده دارد.

گیاهان براساس کاربرد آن‌ها در فضای سبز به گروه‌های زیر تقسیم‌بندی می‌شود:

گیاهان مناسب برای حاشیه بزرگراه‌ها:

از این گیاهان برای کاهش آلودگی صوتی و نوری، افزایش ارزش‌های زیست محیطی و ایجاد منظره‌ای زیبا استفاده می‌شود مانند گونه‌های مختلف سوزنی‌برگان.

گیاهان مناسب برای حاشیه خیابان‌ها:

از این گیاهان برای کاهش آلودگی صوتی و نوری وسایل نقلیه استفاده می‌شود. مانند ترون، شمشاد و ناترک.

گیاهان پرچینی:

از این گیاهان برای ایجاد مانع و حصار و یا پوشش مناظر ناخوشایند استفاده می‌نمایند. مانند استفاده از زرشک، شیرخشت و یا ماهونیا.

گیاهان مناسب کاشت در چمن:

از این گیاهان برای القای سازوکارهای زیباشناختی استفاده می‌شود؛ زیرا در ترکیب تک درخت با چمن درصورت انتخاب صحیح زیبایی منحصر به فردی به بیننده منتقل می‌شود. افرای ژاپنی، گل یخ، ماگنولیای بنفش و... مثال‌هایی از این دست می‌باشند.

گیاهان پوششی:

از این گیاهان برای انتقال حس زیبا شناختی و ایجاد محیط‌های خصوصی در مکان‌های عمومی استفاده می‌شود. مانند افرای سیاه، سرو نقره‌ای، اکالیپتوس و چمن.

گیاهان سایه‌انداز:

از این گیاهان زود رشد که دارای تاج گسترده‌ای می‌شوند برای ایجاد یک محیط سایه و آرام در معابر عمومی استفاده می‌شود مانند اقاقیای معمولی، توت سفید و بید مجنون.

گیاهان مقاوم در برابر آلودگی:

از این گیاهان برای مقابله با آلودگی در مناطق پرتراکم شهری و در معابر عمومی استفاده می‌شود. مانند گونه‌های مختلف افرا و گل ابریشم.

گیاهان مقاوم در برابر فرسایش:

فرسایش در اراضی شیب‌دار یکی از مشکلاتی است که همه گیاهان توانایی مقابله با آن را ندارند و در این حالت باید از گیاهانی که دارای ریشه منشعب و پخش هستند، استفاده نمود مانند ارغوان، خرزهره و شیرخشت.

گیاهان بادشکن:

از این گیاهان که دارای بافت متراکم بوده و دارای ارزش‌های زیست محیطی هستند برای کاهش اثرات تند باد و طوفان استفاده می‌شود. مانند گونه‌های مختلف سرو، گز و سپیدار.

گیاهان با جلوه‌های خاص:

برخی از گیاهان دارای ویژگی‌هایی هستند که می‌توان از این ویژگی‌ها در طراحی محیط استفاده کرد یا به‌صورت تکی مانند کاشت شیرخشت و هدایت شاخه‌ها در اشکال مختلف و یا به‌صورت گروهی مانند کشت ردیفی سرو خمره‌ای برای هدایت چشم بیننده به یک نقطه خاص. با توجه به اهداف طرح هر گیاهی با هرخصوصیتی می‌تواند به عنوان یک هدف برای طراح در نظر گرفته شود.

گیاهان برای استفاده در فضای سبز عمودی:

با افزایش شهرنشینی و در پی آن کمبود فضا و مکان در زندگی شهری، بشر به فکر استفاده از پشت بام‌ها و دیوارهای عمودی ساختمان برای پرورش گیاهان مطلوب در این فضا نموده است. موچسب یکی از مهم‌ترین گیاهان مورد استفاده در فضای سبز عمودی می‌باشد.

انتخاب گیاهان براساس پراکنش جغرافیایی

بعد از تعیین نیاز کاربردی بر اساس نظر طراح به نیازهای طبیعی و رویشگاهی آن توجه می‌شود. استفاده از گونه‌های ناسازگار با شرایط محیطی طرح می‌تواند علاوه‌بر افزایش هزینه‌ها در بعضی از مواقع آن را با شکست نیز مواجه سازد. با توجه به کمبود منابع آبی و لزوم جلوگیری از آلودگی‌های محیطی در اثر استفاده بی رویه از مواد شیمیایی و سمی، استفاده از گونه‌های بومی و سازگار به شرایط محیطی، امروزه به عنوان یک گزینه اجباری مدنظر قرار داده می‌شود. لذا لازم است حتی‌الامکان از گونه‌های بومی و یا سازگار با شرایط محیطی برای طرح استفاده نمود. در برخی از مواقع توانایی رقابت و زنده ماندن برخی گونه‌های غیر بومی بالاتر از گونه‌های بومی بوده و در نتیجه استفاده از این گونه‌ها می‌تواند تأثیر مهمی در کاهش هزینه‌ها و غلبه بر مشکلات یک منطقه خاص داشته باشد. در این حالت استفاده از گونه‌های غیربومی بر گونه‌های بومی ارجحیت دارد و این در صورتی است که مطالعات پایه‌ای لازم در این خصوص صورت گرفته باشد و مستندات علمی جمع‌آوری شده گویای این حقیقت باشد.

انتخاب گیاه بر اساس نیازهای بیولوژیک

همه گیاهان برای رفع نیازهای اساسی خود به پنج عامل محیطی نور، دما، آب، اکسیژن و تهویه نیاز داشته و بر این اساس باید نیازهای آنان برآورده شود. ساختارهای داخلی و خارجی گیاه و همچنین خصوصیات ژنتیکی هر گیاهی برای منطقه خاصی سازش یافته و در انتخاب یک رقم برای کاشت در منطقه‌ای خاص این نیاز باید برآورده گردد تا حداکثر بهره‌وری از آن صورت گیرد در غیر این صورت کشت آن گیاه با شکست مواجه خواهد گردید. بنابراین آشنایی با این خصوصیات در انتخاب صحیح آن کمک می‌نماید.