درسنامه آموزشی تولید و نگهداری گیاهان فضای سبز کلاس دوازدهم امور باغی

واحد یادگیری 9: نگهداری گیاهان زینتی

گیاهان به عنوان یکی از مهم‌ترین موجود زنده نقش اصلی در جذب نور و انرژی خورشید و تبدیل آن به غذا برای دیگر موجودات زنده داشته و علاوه‌بر آن جنبه‌های زینتی، دارویی، صنعتی و... داشته و به همین جهت وجود این موجودات برای حفظ و بقا موجودات دیگر لازم است.

از دیر باز انسان از گیاهان استفاده تزیینی نموده و همواره استفاده از اشکال و فرم‌های جدید گیاهان به عنوان یک هنر و شغل موردنظر بوده و دانشمندان و محققین زیادی در سرتاسر جهان برای ایجاد ارقام و انواع جدید تلاش نموده‌اند.

نگهداری از گیاهان زینتی یکی از مهم‌ترین بخش‌ها در فرایند فوق بوده و همواره با مشکلات و چالش‌های فراوانی روبه‌روست. با توجه به نحوه تقسیم‌بندی گیاهان زینتی و طبیعت این گیاهان مشکلات و مسائل فراوانی در بخش نگهداری و مراقبت از این گیاهان وجود دارد که عمدتا به توازن بین پنج عامل محیطی مربوط می‌شود ولی به علت وجود تنوع فراوان در بین گیاهان زینتی به لحاظ احتیاجات آب و هوایی و غذایی لازم است درخصوص هر گیاه به‌طور مفصل و جدا بررسی و اظهار نظر گردد.

هنرجو پس از اتمام این درس باید اصول اولیه و مراقبت‌های پس از کاشت گیاهان زینتی را شناخته و نیازهای گروه‌های مختلف را شناسایی نماید. سپس فعالیت‌های موردنیاز برای مراقبت و نگهداری گیاهان زینتی را لیست نموده و بتواند در تمام طول دوره پرورش به کار برد. نیروی انسانی و تجهیزات موردنیاز برای انجام هر پروژه‌ای که مربوط به انتقال و کاشت گیاهان زینتی است محاسبه نموده و بتواند با استفاده از جدول فهرست بها هزینه کلی پروژه را محاسبه نماید. از اصول انعقاد قراردادها اطلاع داشته و در ضمن انجام کار اصول حفاظت از منابع زیست محیطی و عوامل سوء دخیل در آن را شناسایی و از بین برده، همچنین در حین اجرای پروژه نکات ایمنی و بهداشتی را رعایت نماید.

پیش نیازها و یادآوری

هنرجو باید تقسیم‌بندی گیاهان زینتی و نیازهای هریک از گیاهان را شناسایی نماید، این نیازها شامل نیازهای تغذیه‌ای، دمایی، نور، رطوبت و تهویه می‌باشد که با توجه به نوع گیاه مورد استفاده و محل کاشت متفاوت خواهد بود، همچنین هنر آموز باید اطلاعات صحیح و دقیقی در خصوص انواع کودها و اثرات آن بر رشد گیاهان مختلف، انواع سموم و تأثیر آن در از بین‌بردن بیماری‌ها و آفات و همچنین اثرات زیست محیطی این مواد بر طبیعت و آب‌های زیرزمینی داشته باشد.

یادآوری

گیاهان برای رشد و نمو و تولید مثل خود نیازمند استفاده از آب، اکسیژن و مواد غذایی بوده با انجام تهویه و دفع مواد زاید می‌توانند به رشد خود ادامه دهند این درحالی است که نور خورشید به عنوان منبع انرژی برای انجام این فرایند لازم است، بنابراین تولید موفق یعنی برقراری توازن در این پنج عامل با توجه به نوع گیاه و شرایط مورد نیاز آن.

عوامل مؤثر در رشد گیاه

برای تولید و رشد و نمو هر گیاه چه زینتی و چه غیر زینتی عوامل زیادی تأثیرگذار هستند، اما گیاهان زینتی به دلیل اینکه از جنبه زیبایی مورد توجه هستند نیاز به مراقبت و عملیات اضافه‌تری نسبت به گونه‌های دیگر دارند در نتیجه به‌طور اختصاصی در خصوص گیاهان زینتی عملیات مراقبتی وجود دارد که در ادامه ذکر می‌گردد. ولی به‌طور کلی دو گروه از عوامل، بر رشد گیاه مؤثر هستند که تحت عنوان عوامل محیطی و عوامل ژنتیکی بیان می‌شوند.

عوامل ژنتیکی:

منظور از عامل ژنتیکی همان توان و استعداد نهایی برای تولید در هرگونه می‌باشد. یکی از اهداف پرورش‌دهندگان گیاهان زینتی، شناسایی عوامل محدودکننده رشد می‌باشد. آن‌ها با حذف عوامل محدودکننده سعی در افزایش کیفیت محصول تولیدی تا حداکثر توان ژنتیکی را دارند اما به دلیل وجود عوامل محدودکننده رشد و نمو، معمولاً نمی‌توان به حداکثر رشد رسید. در این بخش استفاده از گونه‌های جدید و اصلاح‌یافته می‌تواند کمک زیادی در افزایش کیفیت محصول تولیدی داشته باشد.

عوامل محیطی:

عواملی که خارج از گیاه رشد آن را تحت تأثیر قرار می‌دهند تحت عنوان عوامل محیطی شناخته می‌شوند مانند نور، دما و... تولید کنندگان موفق می‌توانند این عوامل را بهتر از دیگران کنترل نمایند.

تقسیم‌بندی عوامل محیطی

عوامل محیطی به دو دسته تقسیم می‌شوند.

1- عوامل محیطی که حتماً باید در محیط رشد گیاه وجود داشته باشند مثل نور، دما، خاک مناسب و آب کافی.
2- عوامل محیطی که باعث کاهش رشد گیاه شده و باید حذف شوند مانند شوری خاک، آلودگی

در پاسخ به این سؤال مهم باید یادآور شد که عوامل محیطی متعدد می‌باشند و به‌طور مثبت و منفی، رشد گیاه را تحت تأثیر قرار می‌دهند. ممکن است عوامل محیطی فضای آزاد که در آن اکثر گیاهان زینتی پرورش می‌یابند خیلی قابل کنترل نباشند ولی با یک مدیریت صحیح قابل کنترل هستند اما در محیط گلخانه و یا محیط‌های بسته که تعدادی از گل‌ها و گیاهان زینتی تولید و تکثیر می‌شوند، عوامل محیطی بهتر و راحت‌تر قابل کنترل هستند.

بنابر مقدمه فوق می‌توان فعالیت‌های پس از کاشت گیاهان زینتی را در فضای آزاد به‌طور خلاصه و به شرح ذیل فهرست نمود.

آبیاری:

این عامل محیطی مهم‌ترین عامل کنترل رشد در مناطق خشک بوده و با توجه به نوع گونه از آبیاری به‌صورت روزانه مانند چمن‌ها تا آبیاری ماهیانه در بعضی گونه‌های سوزنی برگ‌ها متفاوت است. لذا لازم است برای یک گیاه زینتی خاص اطلاعات لازم در خصوص نیاز آبی را به دست آورد.

تغذیه:

یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی مؤثر در رشد گیاهان زینتی تغذیه گیاهان می‌باشد. به‌طور طبیعی همه گیاهان به 16 عنصر غذایی برای رسیدن به حداکثر رشد و نمو نیاز دارند کمبود و یا زیادی این عناصر با انجام آزمایش تجزیه خاک قبل از کاشت مشخص می‌شود درخصوص تغذیه گیاهان زینتی دانستن نکات زیر ضروری می‌باشد.

1- هر گیاهی فرمول غذایی (نیاز غذایی) خاص خود را داشته و در شرایط مختلف با انجام آزمایش می‌توان به این فرمول غذایی دست یافت.

2- تغذیه مناسب در کنار مراقبت‌های دیگر می‌تواند تضمین‌کننده رشد مناسب باشد و هرکدام از عوامل اشاره شده در صورت ضعف عملکرد می‌تواند باعث کاهش رشد شود.

3- در صورت امکان اضافه‌کردن موادغذایی به خاک قبل از کاشت گیاه زینتی نتایج بهتری حاصل خواهد شد.

4- دادن کود سرک (کودهای پایه نیتروژن) در زمان رشد گیاه (از اوایل بهار) به‌صورت تزریق در آب آبیاری و یا در محدوده ریشه گیاه به‌صورت هر سه دوره آبیاری با آب و یک دوره آبیاری با محلول غذایی لازم است.

5- استفاده از محلول غذایی به‌صورت کود کامل و به‌صورت محلول پاشی بر روی برگ‌ها با نسبت توصیه شده برای هر گیاه خاص نتایج بسیار مناسبی را به دنبال خواهد داشت.

6- تهیه جدول برنامه غذایی برای تغذیه گیاه برای هر بخش یا قسمت کمک فراوانی به مدیریت صحیح برای تغذیه گیاه داشته و از بروز علائم کمبود و یا سمیت در گیاهان جلوگیری می‌کند این جداول در گلخانه‌ها نیز در دسترس می‌باشند.

7- استفاده از نظر کارشناس امور تغذیه گیاهی به‌صورت حداقل ماهی یک بازدید لازم و ضروری است.

8- استفاده از کودهای دامی و کودهای آلی ضمن حفظ رطوبت خاک و جلوگیری از تبخیر از سطح تشتک برای تغذیه گیاه و جلوگیری از خروج موادغذایی از خاک مفید می‌باشد.

9- مخاطرات زیست محیطی در استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی مدنظر قرار بگیرد. در این خصوص استفاده از نظر کارشناس خاک شناسی می‌تواند کمک شایانی به حفظ محیط زیست نماید.

10- لازم به ذکر است استفاده از برنامه تغذیه‌ای مناسب در کنار مدیریت دیگر عوامل می‌تواند منجر به تولید با کیفیت گیاه زینتی شود.

11 برای استفاده کارآمد از کودهای شیمیایی، ایجاد چالکود در محیط اطراف ریشه گیاه زینتی ضمن کاهش مصرف کودهای شیمیایی و حفظ محیط زیست می‌تواند به تهویه بهتر ریشه‌ها نیز کمک نماید.

مبارزه با آفات و بیماری‌ها و دفع علف‌های هرز

این عملیات از زمان شروع فعالیت گیاه در فصل بهار شروع شده و تا آخر فصل و حتی در زمان خواب گیاه نیز ادامه خواهد یافت. برای به دست آوردن نتایج مثبت رعایت نکات زیر ضروری می‌باشد.

1- دو نوع از آفات و بیماری‌ها به هر گیاهی حمله می‌کند اول آفات عمومی که به عده زیادی از گونه‌ها حمله می‌کند و میزبان خاصی ندارد مانند انواع سفیدک‌ها و شته‌ها، اما برخی از آن‌ها فقط به یک میزبان خاص حمله نموده و آن را آلوده می‌کند مانند سوسک برگ‌خوار نارون. بنابراین استفاده از نظرات کارشناسان دفع آفات و بیماری‌های گیاهی اداره کشاورزی منطقه و همچنین تولیدکنندگان با تجربه محلی می‌تواند در شناسایی و مدیریت صحیح کمک شایانی نماید.

2- از بین بردن میزبان‌های احتمالی بعضی از آفات در فصل زمستان برای جلوگیری از افزایش خسارت احتمالی لازم است.

3- مبارزه تلفیقی (استفاده از دو یا چند روش مقابله با آفات) برای کاهش زیان درحد اقتصادی بهتر از استفاده از یک روش خاص است.

4- استفاده از مالچ (مانند پلاستیک) جهت کاهش هزینه‌ها و تولید محصول با کیفیت ضروری است.

هرس

به‌طور کلی هرس به دومنظور بر روی گیاهان انجام می‌شود اول هرس برای افزایش محصول و تولید ماده‌غذایی برای انسان که این نوع هرس بر روی گیاهان زینتی کاربردی ندارد. دوم هرس برای زیبایی و افزایش کیفیت ظاهری گیاهان زینتی و به وجودآوردن اشکال خاص که این نوع از هرس در درختان زینتی بسیار متداول و در بعضی از آن‌ها ضروری است. به‌طور کلی هرس شامل از بین‌بردن شاخه‌های خشک و اضافی گیاهان زینتی می‌باشد و معمولاً به دو صورت هرس زمستانه و هرس سبز مورد استفاده قرار می‌گیرد. در هرس زمستانه به دلیل رویت اسکلت درخت انجام هرس راحت‌تر از فصل رشد می‌باشد این درحالی است که هرس تابستانه شامل از بین‌بردن شاخه‌های خشک و همچنین شاخ و برگ اضافی می‌باشد. لازم به ذکر است اگر عملیات انجام هرس برای ایجاد اسکلت مناسب در محل نهالستان و قبل از انتقال به محل اصلی به‌طور اصولی و مناسب انجام گیرد نگرانی از ایجاد شکل نامناسب در محل اصلی در طی سال‌های اولیه کاهش می‌یابد.

استفاده از هرس در طراحی فضای سبز

در برخی از گیاهان زینتی همیشه سبز مانند انواع سرو نقره‌ای و یا تویا و برخی از گونه‌های خزان‌دار نظیر گیاهان پرچینی برگ نو و شمشاد برای ایجاد اشکال زیبا و خاص (نظیر شکل حیوانات) می‌توان از هرس کمک گرفت. این درحالی است که انجام هرس در برخی از گونه‌ها مانند انواع چمن‌ها برای جلوگیری از ورود به مرحله زایشی و حفظ زیبایی رنگ سبز چمن به کار می‌رود.

در برخی از گیاهان هرس شدید باعث ایجاد شاخه‌های جدید در سال بعد و تولید شاخ و برگ و گل‌های زیبا می‌شود و بدون انجام هرس گیاه ضعیف و در طی چند سال از بین خواهد رفت مانند انواع رز.

نقش هرس در حفظ زیبایی چمن

تهویه مناسب:

برای ایجاد تهویه مناسب در اطراف ریشه گیاهان زینتی باید نیازهای هر گیاه را به‌طور اختصاصی در ارتباط با میزان تهویه مورد نیاز بدانیم. برخی از گیاهان زینتی و چمن‌ها احتیاج به تهویه بالایی دارند برای افزایش رشد این گیاهان باید عملیات سیخک‌زنی در مورد چمن‌ها و عملیات برهم‌زدن خاک اطراف محیط ریشه به‌طور سالیانه باید صورت گیرد.

روش‌های مستندسازی

تعریف

مستندسازی به روش تهیه مجموعه اسناد و فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که مراحل مطالعاتی و اجرایی یک فعالیت را با ارائه ارزیابی‌ها و تحلیل‌های واقعی نشان می‌دهد. مستندسازی باید نشان‌دهنده انجام یک فعالیت براساس برنامه‌ریزی دقیق، منظم و از پیش تعیین شده باشد. نکته قابل توجه در تمامی مستندسازی‌ها صورت گرفته، حفظ و نگهداری اطلاعات و همچنین مکتوب‌نمودن بخشی از اطلاعات است. این اطلاعات می‌تواند مربوط به فعالیت‌های مشابه قبلی باشد. در دنیای امروزی به خصوص در بخش کشاورزی شرکت‌ها و سازمان‌ها از مستندسازی برای جلوگیری از وقوع اشتباهات و برنامه‌ریزی برای انجام درست امور در آینده استفاده شایانی می‌نمایند در این راه استفاده از فناوری اطلاعات بسیار رایج بوده و از نرم‌افزارهای مختلف مانند سیستم‌های اطلاعاتی جغرافیایی (GIS) بهره می‌برند.

استفاده از GIS در طراحی فضای سبز شهری

مستندسازی موفق در امور کشاورزی چه خصوصیاتی دارد

1- باید استاندارهای موجود در مراحل شناسایی، جمع‌آوری اطلاعات، جمع‌بندی و تحلیل آن‌ها به درستی انجام شود.

2- باید به گونه‌ای تهیه شود که حتی افرادی که ارتباط قبلی با موضوع نداشته اند، بتوانند تمامی مراحل اجرا از ابتدا تا انتها، استانداردها و قوانین موجود و همچنین نتایج و دستاوردها را به‌راحتی دریابند.

3- باید سؤالات چنان هوشمندانه طرح شوند که نقاط مبهم و مجهولات را روشن و منجر به شفافیت وقایع گذشته شوند.

4- باید تمامی شکست‌ها و موفقیت‌ها و اثرات مثبت و یا منفی با ذکر تحلیل‌های آن ارائه شود.

همه فعالیت‌ها ارزش مستندسازی ندارند، فعالیت‌هایی باید برای مستندسازی انتخاب شوند که دارای 5 شاخص ذیل باشند.

1- دارای هدف و یا اهدافی ویژه در تولید باشند، مثلاً کاربرد خاک سبک در یک گونه زینتی مهم چه تأثیری بر تولید می‌تواند داشته باشد.
2- اثرات آن‌ها اعم از مثبت یا منفی با توجه به نتایج آن در مناطق و یا حتی کشورهای دیگر مشخص شده باشند.
3- قابلیت استفاده مجدد و امکان الگوبرداری برای تولید در مکان‌های دیگر را داشته باشند.
4- دارای نتایج مادی قابل توجه (چه مثبت و چه منفی) برای مؤسسه می‌باشند و در این راه نظارت و پیگیری دائمی داشته باشند.

پیش‌بینی حجم فعالیت‌ها در زمان داشت

برای پیش‌بینی میزان فعالیت‌ها در زمان نگهداری گیاهان زینتی چه در نهالستان و چه در محل اصلی خود باید به نکات زیر توجه نمود:

اولاً باید تعداد دقیق و نوع گیاهان موجود را تحت عنوان یک جدول به‌طور کامل نوشته و نیازهای غذایی و سایر موارد لازم در عملیات داشت را در داخل آن ذکر نماییم. سپس با توجه به تعداد و حجم کار (بزرگی یا کوچکی درختان) موردنیاز اقدام به برآورد تعداد نیروی کار و زمان موردنیاز برای انجام آن عملیات‌ها نماییم. استفاده از تجربیات همکاران در این زمینه می‌تواند نتایج دقیق‌تری را به همراه داشته باشد.

این مرحله مهم‌ترین قسمت در نحوه مدیریت و برآورد هزینه‌های لازم خواهد بود. لذا توصیه می‌شود با صرف زمان و دقت بیشتر انجام شود.

به عنوان مثال هرس شاخه‌ها خشک درختان زینتی زمان زیادی نمی‌خواهد و یک کارگر با استفاده از وسایل و تجهیزات ساده مانند قیچی و اره دستی در طی یک روز کاری می‌تواند حداقل 200 درخت و درختچه زینتی (که احتیاج به بالا رفتن از آن را ندارد) را در محدوده یک پارک بازدید نموده، شاخه‌های خشک را هرس نموده و بقایای آن را جمع‌آوری نماید.

استفاده از فناوری در آبیاری، کوددهی و سمپاشی می‌تواند به کاهش زمان و حجم عملیات انسانی کمک نماید. به عنوان مثال استفاده از تانسیومتر و سنسورهای تعیین‌کننده میزان رطوبت خاک می‌تواند به کاهش حجم نیروی کاری و هزینه‌های نهایی کمک فراوانی نماید.

جدول هزینه‌ها

برای به دست‌آوردن جدول هزینه‌های صرف شده در یک سال برای فضای سبز و گیاهان زینتی اولین کار برآوردی از میزان هزینه‌ها در 1- مواد مصرفی موردنیاز، 2- نیروی انسانی 3 ادوات و وسایل موردنیاز درآن محدوده در طی یک سال می‌باشد.

مواد مصرفی موردنیاز شامل هزینه‌های داشت (دما، رطوبت، انواع کودهای دامی و شیمیایی، نور و تهویه) و واکاری (شامل تهیه بذر و بستر کاشت) گیاهان است.

در بخش نیروی انسانی برآورد هزینه‌های موردنیاز برای بخش کارشناسی، تکنسین فضای سبز و تأسیسات، کارگر، سرکارگر و نگهبان درنظر گرفته می‌شود.

و در بخش مربوط به ادوات و وسایل برآورد موردنیاز برای یک سال صورت می‌گیرد.

برای هر کدام از موارد فوق باید جدولی تهیه و هزینه‌های آن برای شش ماهه اول و شش ماهه دوم سال به‌صورت جدا تعیین گردد. البته ممکن است ادوات و وسایل موردنیاز به صورت اجاره‌ای در اختیار قرار بگیرند در این حالت لازم است هزینه‌های مربوطه را به‌صورت اجاره، سرویسی، روزانه، هفتگی، ماهیانه و یا قراردادهای با مدت بیشتر در نظر گرفت.

در صورتی که مقیاس کار بزرگ و وسیع باشد برای به دست آوردن جدول هزینه‌ها می‌توان به جداولی که در این خصوص از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور تحت عنوان جداول فهرست بها منتشر می‌شود مراجعه و از آن نتایج را استخراج نمود. این جداول هرساله منتشر شده و راهنمای خوبی برای برآورد هزینه‌ها می‌تواند باشد.

واحد یادگیری 10: شایستگی سم‌پاشی

بیش از یک سوم مواد گیاهی (شامل خود گیاه و موادغذایی حاصل از آن) توسط آفات، بیماری‌های گیاهی و علف‌های هرز از بین می‌رود. جلوگیری از هدر رفت این مواد به‌وسیله عوامل فوق یعنی افزایش به میزان یک سوم محصول. اثرات آفات و بیماری‌ها در گیاهان زینتی تا حدودی شدیدتر از گیاهان مثمر (درختان میوه) است. بنابراین با توجه به محدودیت منابع آب، خاک و هزینه‌های فراوان تولید یک گیاه زینتی استفاده از روشی که به کاهش این خسارت منجر شود به نوعی می‌تواند علاوه‌بر کاهش هزینه‌ها به سلامت محیط زیست کمک فراوانی نماید. استفاده از سموم شیمیایی یکی از راحت‌ترین و در عین حال مؤثرترین روش مبارزه با این عوامل است. از طرفی برای اینکه هزینه‌ها را کاهش داده و درعین حال به محیط زیست کمک نماییم باید از روش‌های تلفیقی مانند روش‌های مکانیکی در ابعاد کوچک و روش‌های بیولوژیکی استفاده نموده و درصورت عدم موفقیت و به عنوان آخرین راه مبارزه از روش شیمیایی استفاده شود. این کتاب سعی دارد روش شیمیایی مبارزه با آفات و بیماری‌ها، ابزار و وسایل لازم برای آن را توضیح داده و روش مبارزه شیمیایی را به عنوان آخرین راه برای کاهش میزان زیان به حد پایین زیان اقتصادی معرفی نماید.

استاندارد عملکرد

هر هنرجو در طول دوره باید با انواع سم‌پاش‌ها آشنا شده، طرز تهیه سموم مختلف را براساس مندرجات روی قوطی سم یادگرفته، قبل از استفاده از سم‌پاش بتواند آن را کالیبره نموده و برای یک مساحت 1000 مترمربعی فضای سبز به کار برد.

پیش نیازها و یادآوری

در این درس نحوه تهیه محلول سم و همچنین کالیبره‌کردن سم‌پاش آموزش داده می‌شود. بنابراین باید از نحوه وزن‌کردن و یا برداشتن محلول مشخص و نحوه اختلاط سم با حلال اطلاع کامل داشته همچنین از نحوه تهیه نمونه آفات یا بیماری از روی گیاه برای مراکز خدمات گیاه پزشکی نیز آگاهی داشته باشد.

انواع سم‌پاش‌ها و اجزای آن‌ها

آفات و بیماری‌های گیاهی خسارت جبران‌ناپذیری به گیاهان و موادغذایی وارد می‌آورند و کنترل آن‌ها در پایین‌تر از حد زیان اقتصادی همواره هدف و تلاش محققان و پژوهشگران و دست اندرکارن بخش کشاورزی بوده است. در همین راستا استفاده از روش شیمیایی برای مبارزه با آفات و بیماری‌های گیاهان زینتی به عنوان یکی از راه‌های ضروری می‌باشد ولی قبل از اقدام به تهیه سموم شیمیایی باید ابتدا از موارد ذیل اطلاع کافی کسب نمود.

1- نوع آفات و یا بیماری با استفاده از روش‌های مختلف شناسایی و زمان مناسب برای سم‌پاشی تعیین گردد.
2- سم مناسب برای این آفات و یا بیماری خاص و همچنین غلظت مؤثر در از بین رفتن عامل تعیین گردد.
3- سم‌پاش مناسب برای انجام کار تعیین شود. به طور کلی سم‌پاش‌ها به دو دسته محلول پاش و گردپاش تقسیم‌بندی می‌شوند و سم‌پاش‌های مورد استفاده به انواع زیر دسته‌بندی می‌شوند.

- سم‌پاش دستی
- سم‌پاش برقی
- سم‌پاش پشتی تلمبه‌ای
- سم‌پاش پشتی موتوردار
- سم‌پاش تراکتوری
- مه‌پاش‌ها

هرکدام از این سم‌پاش‌ها برای منظور خاصی به کار برده می‌شود و با توجه به حجم مساحت تحت سم‌پاشی، فاصله پاشش، اندازه گیاهان و در دسترس بودن تجهیزات و دستگاه‌ها یکی از آن‌ها انتخاب خواهد شد.

به‌طور معمول در فضای سبز و پرورش گیاهان زینتی از انواع سم‌پاش‌های دستی، سم‌پاش پشتی تلمبه‌ای، موتوردار، سم‌پاش چرخ‌دار موتوری و سم‌پاش تراکتوری باغی استفاده می‌شود و از انواع دیگر سم‌پاش‌ها معمولاً استفاده نمی‌شود. به همین جهت در این کتاب از توصیف سم‌پاش‌هایی که کاربرد چندانی در فضای سبز و پرورش گیاهان زینتی ندارند، خودداری می‌گردد.

سم‌پاش دستی:

این نوع از سم‌پاش‌ها برای سم‌پاشی در حجم بسیار کم و محدود به گیاهان موجود در آپارتمان، گلخانه و باغچه می‌شود. حجم مخزن این سم‌پاش معمولاً 2 الی 3 لیتر بوده و در داخل این مخزن لوله‌ای قرار دارد که این لوله با استفاده از نیرویی که به‌وسیله دست ایجاد می‌شود مایع را با فشار از افشانک خارج می‌کند.

سم‌پاش پشتی:

سم‌پاش پشتی بدون موتور:

این نوع از سم‌پاش به دلیل حجم کوچک‌تر، راحتی حمل و نقل و هزینه نه چندان زیاد آن در مکان‌های کوچک مانند گلخانه‌ها، پارک‌های محلی و کوچک، فضای سبز بلوارها و لچکی‌های کنار خیابان مورد استفاده قرار می‌گیرد و در حجم‌های 5 تا 20 لیتری عرضه می‌شود فشار ایجادشده به‌وسیله تلمبه موجود در دو نوع فشار دائم و متناوب بوده و با توجه به هزینه‌های کمی که دارد برای فضاهای سبز و گیاهان زینتی در حجم کم بسیار مناسب می‌باشد. اجزای این نوع سم‌پاش شامل مخزن، صافی، تلمبه، همزن، شیلنگ اتصال، لانس، سر لانس و بند حمل می‌باشد. این نوع سم‌پاش براساس سیستم فشار کار نموده و برای کاربرد آن‌ها نکات زیر باید درنظر گرفته شود.

- در زمان خرید سم‌پاش سعی شود از نوع سوپاپ‌دار و مجهز به فشارسنج انتخاب شود.
- حجم مخزن را تا $\frac{2}{3}$ ارتفاع آن پر نموده و با تلمبه‌زدن فشار لازم را در مخزن ایجاد نمایید.
- استفاده از صافی در زمان ریختن سم و در حین استفاده از آن لازم و ضروری بوده و کنترل نظافت آن به افزایش عمر دستگاه کمک می‌کند.
- میزان پاشش در این دستگاه حداکثر یک لیتر در دقیقه می‌باشد. لذا متناسب با این مقدار پاشش باید حرکت نموده و تمامی قسمت‌های گیاه زینتی با محلول سم آغشته شود.

سم پاش موتوری:

این نوع سم‌پاش برای افزایش سرعت کار در باغات و فضای سبز با اندازه کوچک به کار برده می‌شود و از قسمت‌های زیر تشکیل شده است: موتور تولید نیرو، شیلنگ، شیر فشار شکن، مخزن، بند، پمپ دوار، پروانه، لانس و سر لانس، صافی‌ها و توری انتهایی. حجم مخزن این نوع از سم‌پاش‌ها حدود 20 لیتر بوده و تا 3 لیتر در دقیقه توان پاشش سم را دارند. نوع سیستم هدایت سم به خارج مکشی بوده و در اثر نیروی وارده موتور به خارج پرتاب شده و در اثر برخورد با باد تولیدشده از پروانه سم به‌صورت بسیار ریز (ذره پاش) پرتاب می‌شود. با توجه به تبدیل‌شدن سموم به ذره‌های بسیار ریز در مصرف سم و آب صرفه‌جویی خواهد شد. ضمن اینکه توری‌هایی در محل خروج سم گذارده شده که به هدایت دقیق سم به محل کمک خواهد نمود.

سم‌پاش موتوری فرغونی:

- از این سم‌پاش‌ها هم برای کوددهی محلول به گیاهان زینتی استفاده می‌شود فقط برای استفاده کارآمدتر به انتهای محل خروج قطعاتی نصب می‌شود تا بتوان به‌طور کارآمدتر از کودها استفاده نمود.

سم‌پاش تراکتوری باغی:

این نوع سم‌پاش‌ها با توجه به نوع پاششی که انجام می‌دهند به دو نوع لانس‌دار و توربینی تقسیم می‌شوند و نیروی محرکه خود را از تراکتور دریافت می‌نمایند. از این نوع سم‌پاش‌ها در مقیاس بزرگ و وسیع و برای فضای سبز با حجم بالا و در نهالستان‌هایی که به تولید و پرورش گیاهان زینتی مشغول‌اند استفاده می‌شود. سرعت کار در این نوع سم‌پاش‌ها به خصوص در نوع توربینی بسیار بالا بوده و بازدهی بالایی نیز در استفاده از سموم دارند.

سم‌پاش‌های افشانک‌دار از قسمت‌های زیر تشکیل شده‌اند: پمپ پیستونی، شیلنگ‌های بزرگ (تا 50 متر)، مخزن (حداقل 500 لیتری)، صافی‌ها، شاسی، چرخ‌ها.

سم‌پاش توربینی:

در نوع توربینی پمپ پیستونی، دمنده و پروانه، افشانک‌ها، شیرهای قطع و وصل نیز وجود دارند.

دبی خروجی در این نوع سم‌پاش برای هر افشانک در حداکثر 3 لیتر می‌باشد و حداکثر تعداد افشانک برای دو طرف تا 30 عدد می‌باشد بنابراین، از این نوع سم‌پاش حداکثر 90 لیتر سم در هر دقیقه خارج می‌شود. از این نوع سم‌پاش غالباً برای سم‌پاشی و کوددهی گیاهان زینتی فضای سبز با ارتفاع بسیار بلند و متراکم استفاده می‌شود.

کالیبره‌کردن انواع سم‌پاش‌ها

کالیبره‌کردن یا تعیین میزان پاشش سم‌پاش‌ها در مساحت و مدت زمان معینی برای جلوگیری از افزایش هزینه‌ها، تأثیر کامل سم و کاهش اثرات زیان‌آور آن برای طبیعت و جانوران آن می‌باشد. میزان مصرف سم برحسب لیتر یا کیلوگرم در هر هکتار و یا لیتر به ازای هر گیاه زینتی و توسط کارشناسان مربوطه توصیه شده و معمولاً برروی قوطی و یا بسته سموم درج می‌شود. به کاربردن مقدار بیشتر سم نه تنها منافعی ندارد، بلکه باعث افزایش هزینه‌ها و در مواقعی باعث ازبین رفتن گیاه می‌شود. بنابراین توصیه میزان مصرف سم توسط کارشناس مربوطه باید در دستور کار قرار بگیرد.

برای اینکه حجم محلولی که برای واحد سطح مورد استفاده قرار می‌گیرد مشخص شود، لازم است عملیات کالیبراسیون انجام گیرد. برای انجام این کار باید یک قسمت از مزرعه به مساحت مشخص (مثلاً 100 متر مربع) درنظر گرفته شده و دبی افشانک، تعداد افشانک، عرض کار سم‌پاش و سرعت پیشروی مشخص شده و از رابطه زیر حجم محلول در واحد سطح به دست آید.

$H = (q \times n/v \times b) \times 600$

در فرمول بالا q دبی هر افشانک برحسب لیتر در دقیقه، n تعداد افشانک، v سرعت پیشروی برحسب کیلومتر در ساعت و b عرض سم پاشی در هربار برحسب متر می‌باشد. 

به عنوان مثال اگر سم‌پاش پشتی دارای یک افشانک بوده که در هر دقیقه یک لیتر خروجی داشته و سرعت پیشروی کارگر 5 کیلومتر در ساعت و عرض کار نیز 3 متر باشد در این حالت در هر هکتار 40 لیتر محلول پخش خواهد شد و اگر میزان سم مصرفی در هر هکتار 2 لیتر باشد در نتیجه نسبت محلول آب و سم 2 به 40 خواهد بود یعنی اضافه‌کردن 2 لیتر سم به 40 لیتر آب.

شرایط و سرویس و نگهداری سم‌پاش‌ها

- بعد از انجام عمل سم‌پاشی داخل مخزن مقداری آب ریخته و با پاشش آن را تخلیه نمایید

- اگر بعد از اتمام کار هنوز محلول سم در داخل مخزن باقی مانده به مدت کوتاهی می‌توان آن را استفاده نمود (مثلاً یک هفته) بعد از آن سم کارایی گذشته را نخواهد داشت.
- اجزایی که قابلیت بازشدن دارند باید باز شده تمیز و خشک‌شده تا برای استفاده بعدی آماده باشند.
- در هر بار استفاده کلیه صافی‌ها و توری را در آورده و پس از شستن و خشک‌کردن دوباره در محل خود قرار دهید.
- شیلنگ‌های طویل به‌طور اصولی جمع‌آوری و بسته‌شده و در محل سایه و به دور از باران نگهداری شود.
- قسمت‌هایی را که لازم است، سرویس و روغن‌کاری شوند و درصورت نیاز برای پمپ‌های پیستونی سرویس‌های لازم انجام پذیرد.
- از چکه‌کردن سم از قسمت‌های اتصال دستگاه جلوگیری نمایید.
- کمک‌های اولیه در خصوص امدادرسانی به افراد مسموم را فرا گرفته از چکمه، عینک، کلاه و لباس‌های یکسره و ضد موادشیمیایی استفاده نمایید.
- در سم‌پاشی‌های بزرگ سعی شود از سم‌پاش‌هایی که دارای همزن می‌باشد استفاده نمایید. تا سم را به‌صورت یکنواخت در داخل آب یا روغن حل نماید.

انواع مواد همراه و مواد مؤثره سم

برای اینکه تأثیر سموم بر روی آفات و بیماری‌های گیاهی افزایش یابد، معمولاً موادی را به ترکیب اصلی سم اضافه می‌نمایند که این مواد قابلیت حل‌شدن و همچنین چسبندگی را زیاد نموده و باعث خیس‌شدن و پخش‌شدن بهتر سم در زمان اسپری آن می‌شود. همچنین برای تشخیص سموم از انواع دیگرمعمولاً مواد رنگی به آن‌ها اضافه می‌نمایند تا به راحتی قابل شناسایی باشد. به مجموعه این مواد ذکر شده در اصطلاح مواد همراه می‌گویند. اگر گفته شود که سمی حاوی 60 درصد از امولسیون می‌باشد، به این مفهوم است که 60 درصد از سم مورد نظر دارای خاصیت آفت‌کشی (ماده مؤثره) بوده و بقیه آن از مواد غیر سمی (مواد همراه) تشکیل شده است.

به عنوان مثال پاراتیون 40 درصد یعنی 40 درصد از واحد حجم آن سم دارای ماده مؤثره پاراتیون بوده و 60 درصد حجمی باقیمانده از مواد همراه برای افزایش قابلیت حل‌شدن و چسبندگی محصول می‌باشد.

نحوه تهیه سم

قبل از اینکه در خصوص نحوهٔ تهیه سموم صحبتی به میان آید بهتر است با اشکال مختلف سموم آشنایی پیدا نمود.

در یک طبقه‌بندی کلی سموم به‌صورت جامد (حالت پودری) محلول (مایع)، تصعیدی و یا به‌صورت گرانول عرضه می‌شوند. در این میان سمومی که به‌صورت پودری می‌باشند خود به سه دسته غیر قابل حل (تعلیق) در آب، محلول در آب (پودروتابل) و یا گردهای قابل حل در آب تقسیم‌بندی می‌شوند که در ادامه هر یک توضیح داده می‌شود.

- گرد سمی و یا پودر غیرقابل حل در آب به وسیله گردپاش‌ها و مستقیماً بدون واسطه به گیاه بیمار پاشیده می‌شود. مثل گل گوگرد که برای مبارزه با سفیدک مستقیماً به روی گیاه تزریق می‌شود.

پودر وتابل باید ابتدا در حجم کم تهیه و این پودر پس از مدتی به حالت سوسپانسیون (حالت دوغاب) در آمده و پس از رساندن محلول سمی به حجم لازم برروی گیاه پاشیده می‌شود. بیشتر سموم مبارزه با آفات و بیماری‌ها از این نوع می‌باشند.

گروه سوم به‌صورت سموم گرد مانند بوده که در آب به‌راحتی حل شده و پس از رساندن حجم محلول به مقدار حجم مخزن مورد استفاده قرار می‌گیرند.

- در سموم محلول ذرات سم در یک محلول مانند آب و یا یکی از حلال‌های روغنی به‌طور کامل حل شده و ذرات آن در داخل محلول پراکنده هستند.

- کاربرد سموم تصعیدی در فضاهای بسته بوده و معمولاً به‌صورت گاز تحت فشار و داخل کپسول‌هایی نگهداری و مورد استفاده قرار می‌گیرند.

به‌طور کلی میزان سم به کاربرده شده برای سم‌پاشی نسبت نزدیکی با حجم تاج درخت و تعداد آن دارد به این معنی که هراندازه گیاه زینتی بزرگتر و تعداد آن بیشتر باشد به همان میزان حجم محلول سمی به کار رفته نیز بیشتر خواهد شد.

اصولاً توصیه می‌شود جهت تأثیر بهتر سم ابتدا محلول استوک (محلول غلیظ) تهیه شده و سپس به اندازه لازم آن را رقیق نموده و مورد استفاده قرار داد. معمولاً برای تهیه محلول سمی و سم‌پاشی آن بر روی گیاهان زینتی از نسبت در هزار استفاده می‌نمایند و این عدد بر حسب توصیه کارخانه سازنده و عموماً برای هر محصولی به‌صورت جداگانه تعیین می‌گردد. به عنوان مثال برای سم‌پاشی گیاهان زینتی که دچار شته شده‌اند محلول دو در هزار مالاتیون می‌تواند مفید باشد. ذکر این نکته ضروری است که حجم سم‌پاش مورد استفاده در میزان سم مورد استفاده و تعداد دفعات آن مؤثر است. مثلاً برای تهیه سم دو در هزار مالاتیون به شرح ذیل عمل می‌نماییم.

1- میزان سم موردنیاز محاسبه می‌شود و برای این کار اگر دستگاه سم‌پاش ما به گنجایش 100 لیتر باشد. 100 را در عدد 2 ضرب نموده و عدد 200 گرم (سموم جامد) و یا 200 سی‌سی (سموم مایع) به دست خواهد آمد.
2- برای اینکه محلول سمی یکنواختی به دست آید ابتدا 200 گرم از سم را در مثلاً 100 سی‌سی آب حل نموده و کم کم آب به آن اضافه نموده تا حجم آن به 100 لیتر برسد.

شرایط نگهداری سموم در انبار

در صورت نگهداری سموم در انبار باید نکات زیر را رعایت نماییم.

1- انبار باید دور از دسترس کودکان و در محل‌های غیرمسکونی احداث شود.
2- انبار باید دارای تهویه مناسب بوده و حتی‌الامکان خشک، دمای پایین و کم نور باشد.
3- از نگهداری سموم استوک (با آب تاحد خاصی رقیق شده) و باقیمانده سموم با درب باز در انبار خودداری نمایید.
4- سموم گردی در صورت بازشدن به سرعت مصرف‌شده و در انبار مرطوب نگهدای نشود.
5- انباردارای قفل محکم و مناسب بوده و به‌طور مرتب سرکشی شود.
6- درجه سمیت (LD50): مقدار سم خالص برحسب میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن انسان را که باعث مرگ حداقل 50 درصد جانور مورد آزمایش می‌شود را می‌گویند. این عدد بر روی تمامی قوطی‌های سم درج گردیده و باید قبل از بازکردن و استفاده آن مورد توجه و دقت قرار داد. هرچه این عدد کوچک‌تر باشد درجه مسمومیت آن بالاتر بوده و دقت بیشتری در استفاده از این نوع سم باید نمود. برعکس هرچه این عدد بزرگ‌تر باشد درجه سمیت آن کمتر خواهد بود. بنابراین در مقایسه بین دو سم هرچه این عدد بیشتر باشد خطرات استفاده از آن به نسبت سم دیگر کمتر خواهد بود.
7- دوره کارنس (دوره ماندگاری): مدت زمانی که سمی بعد از سم‌پاشی بر روی گیاه سمیت خود را حفظ می‌نماید دوره کارنس می‌گویند. این عدد نیز بر روی سموم ذکر گردیده و اهمیت آن در کاربرد بر روی گیاهان زینتی به مراتب کمتر از گیاهانی است که دارای قسمت‌های خوراکی می‌باشد.

نکات ایمنی در سم‌پاشی و اثرات زیست محیطی

در مورد استفاده از سموم مختلف برای مبارزه با آفات و بیماری‌ها با توجه به نوع سم دانستن نکات زیر الزامی و اجرای آن‌ها برای جلوگیری از بروز حادثه الزامی می‌باشد.

1- قبل از انجام هرکاری باید دستورالعمل موجود بر روی قوطی سم و یا دستورالعمل همراه آن به دقت مطالعه و تمامی نکات آن رعایت شود.
2- از وسایل مورد استفاده در سم‌پاشی نظیر دستکش، کلاه، عینک مخصوص سم‌پاشی، ماسک و... استفاده شود.
3- از خوردن و آشامیدن و حتی سیگارکشیدن در زمان سم‌پاشی خوداری شود.
4- حتی‌الامکان در زمانی که باد وجود ندارد اقدام به سم‌پاشی نمود و در صورت وجود نسیم، ملایم پشت به باد عمل سم‌پاشی را انجام داد تا از خطرات آن در امان ماند.
5- قطر ذرات اسپری را طوری تنظیم نمایید که قطره بر روی برگ‌ها تشکیل نشود و حتی‌الامکان کاملاً پودر شود. این عمل بستگی مستقیمی به میزان فشار سم‌پاش دارد.
6- زمان انجام سم‌پاشی صبح با هوای آرام و یا عصر با هوای آرام و بدون باد انتخاب شود.
7- از پاشیدن محلول سم در محل عبور حیوانات و انسان‌ها حتی‌الامکان خودداری نموده و در صورت الزام به سم‌پاشی این نقاط از تابلوهای هشداردهنده استفاده نمایید.
8- از ریختن سم و یا مواد اضافی آن در داخل آب‌های جاری، استخر، محل آب خوری حیوانات و پرندگان خودداری نمایید.
9- قوطی سم و یا پاکت حاوی سم پس از استفاده جمع‌آوری و طبق دستورالعمل مربوطه بازیافت و یا معدوم‌شده و از رهاکردن آن در طبیعت خودداری نمایید.
10- از سموم دارای تاریخ مصرف استفاده نموده و سموم تاریخ گذشته را مرجوع نمایید.
11- حتی‌الامکان با مطالعه وضعیت هواشناسی طی چند روز آینده اگر بارشی وجود دارد سم‌پاشی را به بعد از آن موکول نماییم.