درسنامه آموزشی تولید و آماده سازی گیاهان دارویی کلاس یازدهم امور باغی

زمان برداشت در گیاهان دارویی به دلیل مقدار مواد مؤثره اهمیت فراوان دارد. اگر بذر گیاهان دارویی دیر برداشت شود ممکن است ریزش کند و اگر زود برداشت شود به دلیل داشتن رطوبت، انبارداری آن مشکل می‌شود. اگر بذر به موقع برداشت نشود ممکن است توسط پرندگان خورده شود. بنابراین مدیریت برداشت بذر اهمیت فراوان دارد.

واحد یادگیری 8: برداشت بذر گیاهان دارویی

به علت تغییر عوامل محیطی نظیر درجه حرارت، نور و مانند آن‌ها طی فصل‌ها و ماه‌ها و تأثیر آن بر کمیت و کیفیت مواد مؤثره و همچنین ارتباط مراحل رشد گیاه با میزان این مواد در گیاهان دارویی زمان جمع‌آوری (درگیاهان دارویی خودرو) و برداشت (در گیاهان دارویی مزروع) از اهمیت خاصی برخوردار است. درجه حرارت بر میزان مواد مؤثرۀ دارویی مؤثر است. در برخی از گیاهان مقدار مواد مؤثره در فصل سرد و خنک بیشتر از فصل گرم می‌باشد.

در اغلب گیاهان چندساله گرچه مواد مؤثرۀ موردنظر از همان ابتدای رشد در اندام‌ها وجود دارند اما حداقلی از رشد رویشی لازم است تا مجموع مواد مؤثره در گیاه از نظر اقتصادی قابل توجه باشد. مثلاً در سنبل الطیب و زردچوبه ریزوم‌های گیاه ترجیحاً در پایان سال سوم از زمین برداشت می‌شوند. در گیاه علف چای از سال دوم اندام هوایی گیاه برداشت می‌شود. این امر باعث می‌شود تا بعد از برداشت، گیاه جهت رشد مجدد، ذخیرۀ کافی در اندام‌های زیرزمینی و طوقۀ خود داشته باشد. البته واضح است گیاهانی مانند سیر، روناس که ریزوم، ریشه و غده‌های زیرزمینی آن‌ها برداشت می‌شود معمولا پس از برداشت، از بین می‌روند. گاهی مرور زمان در گیاهان چندساله تغییراتی را در مواد مؤثره ایجاد می‌کند. در گیاه شوکران هرچه سن گیاه بالاتر رود مقدار آلکالوئیدهای موجود در آن افزایش می‌یابد. در میوه‌های تانن‌دار با رسیدگی میوه، میزان تانن موجود در آن کاهش می‌یابد و یا در میوه‌های دیگر طی فرایند رسیدگی، تبدیل اسیدها به قندها روی می‌دهد. در برگ‌های اوکالیپتوس با افزایش سن برگ، میزان روتن آن کاهش می‌یابد؛ به طوری‌که میزان آن در برگ‌های جوان 24 درصد و در برگ‌های دو ساله 2 درصد بر اساس وزن خشک خواهد بود. در گل‌ها، در زمان غنچه بالاترین میزان مواد مؤثره را دارند و با بازشدن گل‌ها میزان این مواد به شدت کاهش می‌یابد. در گل محمدی در ساعات اولیه بازشدن گل، بهترین اسانس از نظر کمیت و کیفیت در آن وجود دارد و تأخیر در برداشت باعث افت شدید اسانس می‌شود. به طور کلی زمان برداشت اندام‌های زیرزمینی پس از پایان فصل رشد، برگ‌ها قبل از شروع گل‌دهی تا پایان آن، گل‌ها قبل از بازشدن و یا کمی بعد از بازشدن، میوه تازه موقعی که حداکثر شیره در میوه وجود دارد، بذر موقع رسیدگی کامل، کل اندام‌های هوایی گیاه در زمان گل‌دهی و پوست گیاه در پاییز و یا در بهار قبل از شروع فعالیت گیاه انجام می‌شود.

استاندارد عملکرد

بذرگیری از گیاهان موجود در 100 مترمربع در کشت‌های متراکم یا پنج کیلوگرم بذر معادل بذر خارمریم را انجام دهد.

اهمیت و ضرورت بذرگیری از گیاهان دارویی

بذر، مهم‌ترین و اساسی‌ترین بخش گیاه است که در بازسازی، حفظ و انتقال مواد ژنتیکی گیاه و همچنین مکانیزم‌های پراکنش، تکثیر و بقای گیاه نقش اساسی دارد. قسمت اعظم غذای انسان، حیوانات و پرندگان را بذرها تشکیل می‌دهند. علاوه بر اینها بذرها دارای مصارف متعدد دارویی، صنعتی و تجاری می‌باشند. کیفیت بذر، به عوامل مختلفی از جمله تغذیۀ پایۀ مادری، شرایط آب و هوایی منطقه به ویژه درجه حرارت و ویژگی‌های ژنتیکی رقم بستگی دارد. به منظور حفظ بقای گیاهان دارویی بذرهای روی یک بوته و بذرهای روی بوته‌های متفاوت دارای زمان رسیدگی مختلف می‌باشند؛ بنابراین رسیدن دانه‌های انواع گیاهان در زمان‌های مختلف باعث ریزش آن‌ها روی زمین می‌شود. به همین جهت لازم است که زمان برداشت با دقت تعیین شده، تا با حداقل تلفات، پس از خشک‌کردن و بوجاری، بذرهای با کیفیت برای انبارکردن آماده شود.

ارزش بذر، هم به عنوان غذا و هم به عنوان وسیلۀ ازدیاد گیاهان معرفی می‌شود. هرچند اندام‌های گیاهان دارویی دارای مواد مؤثرۀ مختلفی هستند ولی در بعضی مواقع بذرهای آن‌ها از خواص مهم‌تر و یا ماده مؤثرۀ بیشتری برخوردار می‌باشند. مصرف خوراکی، دارویی و اسانس بذر گونه‌هایی از گیاهان دارویی مانند: رازیانه، ریحان، زیره، کتان و... از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشند. بنابراین برای به دست‌آوردن بذر مرغوب برای ازدیاد و به‌کار بردن در صنایع مختلف، نحوۀ جمع‌آوری و بذرگیری از گیاهان دارویی از زمان برداشت تا خشک‌کردن و بسته‌بندی از اهمیت خاصی برخوردار است. زمان برداشت بذر موقعی خواهد بود که دارای حداکثر ارزش کیفی و کمّی بوده و به عبارتی مرحلۀ رسیدن فیزیولوژیک آن فرا رسیده باشد.

زمان بذرگیری از گیاهان دارویی

بذر گیاهان دارویی در زمانی که کاملاً رسیده باشند حاوی مقادیر فراوانی مواد مؤثره هستند؛ بنابراین، جمع‌آوری آن‌ها در این مرحله انجام می‌شود که این زمان در مورد گونه‌های مختلف گیاهان دارویی متفاوت است. اما معمولاً از اوایل تابستان تا اواخر پاییز نسبت به جمع‌آوری بذر گیاهان دارویی اقدام می‌کنند. کاهش میزان تلفات محصول از مهم‌ترین شاخص‌های برداشت موفق است. از موارد تلفات قبل از برداشت بذر می‌توان از پرندگان، جوندگان، آب و هوای نامساعد و وِرس نام برد. گستره وسیعی از ابزارهای ترسانندۀ پرنده، روش‌های صوتی، آدمک‌های لرزان و... برای جلوگیری از تلفات قبل از برداشت بذر وجود دارد. اگر بذرها خیلی زود برداشت شوند، فرایند رسیدگی دچار وقفه شده و ممکن است بر کیفیت بذر تأثیر نامطلوبی داشته باشد. عموماً برداشت دیرهنگام موجب عملکرد بالاتر می‌شود؛ اما اگر برداشت به تأخیر بیفتد، تلفات افزایش می‌یابد؛ به عنوان مثال بذر گیاه دارویی آویشن را در آغاز مرحلۀ رسیدن بذر باید برداشت کرد؛ زیرا تأخیر در برداشت باعث ریزش بذرها به اطراف و افزایش تلفات بذری می‌شود.

بنابراین زمان برداشت مطلوب هر محصول، زمانی است که تعداد بذرهای رسیده در هر بوته بیشتر از بذرهای نابالغ باشند. میزان وقوع ریزش بذرهای رسیده طی آب و هوای خشک افزایش می‌یابد. گیاهانی که به ویژه مستعد ریزش طی، دروکردن هستند، می‌بایستی هنگامی که رطوبت نسبی هوا نسبتا بالا است درو شوند. در مناطق خشک، عملیات درو را می‌توان در اوایل روز هنگامی که اثرات شبنم شب هنگام، هنوز مؤثر است، بعد از باران و یا حتی بعد از آبیاری انجام داد.

هَرَس گیاهان دارویی همچون غلات و سایر محصولات، مشکلاتی را هنگام برداشت ایجاد می‌کند. چنانچه همه گیاهان در یک جهت خوابیده باشند، برداشت آن‌ها در خلاف جهت خواب بوته‌ها می‌تواند با موفقیت انجام شود. در حالت خواب بوته‌ها، تلفات بیشتر می‌شود. برای برداشت و جمع‌آوری بسیاری از بذرهای گیاهان دارویی مانند: رازیانه، خارمقدس، گشنیز، انیسون، تاج ریزی، اسفرزه و... از روش برداشت قسمتی از اندام‌های رویشی استفاده می‌شود. بدین صورت که شاخه و یا سرشاخه‌ها را با روش دستی و یا ماشین برداشت می‌نمایند و با توجه به نوع گیاه دارویی آن‌ها را در یک مرحله برداشت و به مدت چند روز روی زمین باقی می‌گذارند و سپس آن‌ها را جمع‌آوری، بوجاری کرده و بذرها را جدا می‌کنند. در برخی از گیاهان دارویی تیغ‌دار مانند خارمریم که دارای برگ‌های بزرگی بوده و اطراف برگ‌ها را تیغ‌های فراوانی پوشانده، تلفات بذری زیاد و کار برداشت با دست بسیار مشکل‌ساز می‌باشد. در نتیجه برداشت چند مرحله‌ای بوده و در سطوح خیلی کوچک با داس و در سطوح وسیع باید با ماشین‌های مخصوص اقدام به برداشت کاپیتول‌ها و در نهایت بوجاری‌کردن بذرها کرد.

روش‌های برداشت بذر در گیاهان دارویی

روش‌های برداشت بذرهای خشک معمولاً به دو روش دستی و مکانیزه انجام می‌گیرد.

برداشت دستی

برداشت دستی برای بذرهای با ارزش و در سطوح کوچک کاربرد دارد. در اکثر گیاهان دارویی، قسمت بزرگی از گیاه با خوشه‌های بذر به‌وسیله نیروی دست با چاقو، داس و... بریده می‌شوند و سپس بر روی پارچه، توری یا روی زمین در سطوح مسطح قرار داده می‌شوند و آن‌ها را برای جداکردن بذر آماده می‌کنند. عمل جداسازی بذر از شاخه‌ها را با روش دستی از جمله غلتک‌زدن، کوبیدن مواد به دیوار یا زمین و یا با خرمن‌کوب مکانیکی انجام می‌دهند. معمولاً بذرهایی که با دست خرمن‌کوبی شده‌اند، هنوز با بقایای گیاهی مخلوط بوده و جداسازی بیشتر از طریق بادافشان‌کردن (خرمن) و غربال‌کردن انجام می‌شود.

هنگام عملیات درو مکانیزه برداشت بذر گیاهان دارویی، یک ماشین با تیغۀ برشی اندام‌های برش داده شده را در ردیف‌هایی قرار می‌دهد. امکانات ماشین‌ها در این عملیات یک تسمۀ پارچه‌ای به اضافۀ تیغۀ برشی می‌باشد و اندام‌های گیاهی قطع شده به زیر ماشین حمل می‌شوند و بر روی ردیف محصول درو شده به جا گذاشته می‌شوند. ردیف محصول درو شده را هم می‌توان به ردیف‌ها برگشت داد یا در مکان اصلی خود جهت خشک‌شدن بر اساس تراکم مواد و میزانی که آن‌ها در مزرعه خشک خواهند شد، برجا گذاشت. معمولاً کمباین‌های برداشت غات با اندکی تغییر در آن‌ها برای برداشت بذرگیاهان دارویی استفاده می‌شوند. تنظیم کمباین کاملاً به نوع گیاه دارویی و شرایط مزرعه بستگی دارد و با توجه به نوع خرمن‌کوب و قسمت‌های تمیزکننده کمباین متفاوت است. مثلاً در مورد گیاه دارویی زیره سبز مشخصات کمباین برداشت این گیاه شبیه غلات است ولی مشکل موجود در برداشت زیره سبز، رسیده‌بودن غیریکنواخت است و یا در برداشت دانه‌های گشنیز به دلیل اتصال ضعیف دانه به خوشه، باید قبل از رسیده‌شدن کامل انجام شود که در این زمان نیز به دلیل سبزبودن ساقه‌ها، کاه و کلش حاصله مرطوب بوده و ممکن است سبب گرفتگی استوانه شود.

خرمن‌کوبی و جداسازی

زمانی که بذرها برداشت می‌شوند، خالص نیستند و ممکن است حاوی مقدار زیادی مواد غیر گیاهی (خاک، سنگ و...)، بقایای گیاهی، بذرعلف‌های هرز، حشرات، موادی با رطوبت بالا و بذرهای شکسته و چروکیده باشند. اگر چنین محموله‌های بذری با چنین شرایطی ذخیره شوند، انبارداری آن‌ها به خوبی انجام نمی‌شود. بوجاری بذر به عملیات حذف این مواد از بذر و افزایش خلوص و کیفیت بذر گفته می‌شود. پاک‌کردن بذر عوامل متعددی از جمله به اندازه، وزن ویژه و شکل بذر در مقایسه با مواد زاید و خارجی که همراه با بذر اصلی می‌باشند، بستگی دارد.

در جریان بوجاری، کیفیت بذر به دو طریق زیر بهبود می‌یابد:

1- جداکردن بذر از سایر گیاهان، علف‌های هرز و مواد خارجی
2- حذف بذرهای با کیفیت پایین، فاسد، آفت‌زده، صدمه دیده و...

مراحل بوجاری‌کردن بذرها

به طور کلی، تمیزکردن بذرهای برداشت شده از ناخالصی‌های موجود در دو مرحلۀ زیر صورت می‌گیرد:

1- عملیات بوجاری مقدماتی:

معمولاً بذرهایی که به محل بوجاری آورده می‌شوند، دارای درصد بالایی از ساقه‌های سبز، کلش، بقایای گیاهی و حشرات می‌باشند. این مواد، حرکت بذرها را بر روی بالابرها کند کرده و کارایی دستگاه‌های بوجاری را کاهش می‌دهند. در چنین شرایطی احتمالاً به یک یا دو بار عملیات تمیزسازی و بوجاری مقدماتی نیاز است که بدین ترتیب کارایی بوجاری و دقت جداسازی بالا رفته و از اتلاف بذر در مراحل مختلف بوجاری جلوگیری می‌کند. این عملیات با دستگاه‌های خاصی از قبیل ماشین پوست‌کن و دستگاه پوست‌کن ریشک‌زدا صورت می‌گیرد. در شرایطی که مقدار بذر کم باشد می‌توان با باددادن بذر در هوای آزاد بوجاری اولیه را انجام داد.

بوجاری مقدماتی با اهداف زیر صورت می‌گیرد:

1- باعث تسهیل در حرکت محمولۀ بذری در ماشین‌های بوجاری شده و در نتیجه توقف در طی عملیات بوجاری را به حداقل می‌رساند.
2- در طی عملیات بوجاری اولیه، مواد سبز با رطوبت بالا حذف و درنتیجه باعث کاهش زمان و هزینۀ خشک‌کردن مصنوعی محمولۀ بذری می‌شود.
3- بوجاری مقدماتی باعث افزایش کارایی ماشین‌های بوجاری گردیده و درنتیجه تلفات بذری کاهش می‌یابد.

2- عملیات اصلی بوجاری:

اگر بذرها از نظر بعضی خصوصیات فیزیکی با هم اختلاف داشته باشند می‌توان آن‌ها را به طرق مکانیکی و طی برخی فرایندهای الکتریکی یا مکانیکی از هم جدا کرد. بنابراین دستگاه بوجاری با استفاده از اختلاف خصوصیات فیزیکی، بذرهای گیاهان را از بذرعلف‌های هرز و مواد خارجی جدا می‌سازند. اصولاً جداسازی مواد خارجی نظیر سنگ، کلش و ساقۀ گیاهان ساده است، اما جداسازی بذر سایر گیاهان و علف‌های هرز بسیار مشکل است و این مشکل وقتی که ویژگی‌های ظاهری و اندازۀ این بذرها مشابه باشند، تشدید می‌شود. اندازه، طول، عرض، ضخامت، شکل، وزن، بافت، رنگ و... از جمله ویژگی‌های فیزیکی هستند که در جداسازی بذرها مورد استفاده قرار می‌گیرند. در ساده‌ترین شکل بوجاری ابتدا بذر را الک کرده و سپس ذره‌های کوچک را با باددهی از هم جدا می‌کنند.

مهم‌ترین ماشین‌های بوجاری بذر

1- ماشین‌های بوجاری هوادهنده:

این ماشین‌ها از ترکیب هوا و غربال (الک‌ها) ساخته می‌شوند، اصول عملکرد این ماشین‌ها این است که سیستم هوا (مکش) بر مبنای وزن دانه و ذرات جداسازی می‌کند، در حالی که غربال‌ها بر مبنای اندازه (عرض و ضخامت) جداسازی می‌کنند.

2- جداکننده‌های ثقلی:

این ماشین‌ها بذرها را بر اساس وزن یا تراکم از یکدیگر جدا می‌کنند. بذرهای نامطلوب و مواد خارجی را که از نظر اندازه، شکل و خصوصیات پوسته شباهت زیادی به گیاه موردنظر دارند و به طرق دیگر نمی‌توان آن‌ها را از بذر اصلی جدا ساخت، جدا می‌کنند. این ماشین‌ها بعد از بوجاری اولیه استفاده می‌شوند.

3- ماشین‌های غلتکی یا سس‌گیر:

در این نوع از ماشین‌ها عمل جداسازی بذرها بر اساس اختلافات موجود روی سطوح بذرها انجام می‌شود. این دستگاه قادر است بذرهای بدشکل، شکسته، ترک خورده، نارس، واجد بافت ریز و مواد خارجی موجود در درون بذرهای صاف را از بذر گیاهان دارویی جدا کند.

4- جداگرهای مغناطیسی:

این ماشین‌ها همانند جداگرهای غلتکی با استفاده از اختلافات سطوح بذر عمل کرده و بذرها را از یکدیگر جدا می‌کنند. در این روش بذرها با مقدار کمی آب حاوی ذرات ریز آهن ترکیب می‌شوند. براده‌های آهن جذب سطوح ناهموار بذرهای بد شکل می‌شوند و بذر توسط آهن‌ربا جذب و جدا می‌شود.

5- جداکننده‌های مارپیچی:

این دستگاه برای جداکردن بذرهای غیرکروی یا با شکل نامنظم از گونه‌های بذر گرد استفاده می‌شود.

6- جداکننده‌های رنگی:

این جداگرها، فقط ناخالصی‌ها و یا بذرهایی را که از نظر رنگ با بذرهای مرغوب اختلاف کمی دارند، جدا می‌کنند. بنابراین، این ماشین بایستی فقط پس از اینکه بذرها توسط ماشین‌آلات دیگر تمیز شدند، به‌کار گرفته شود.

7- جداکننده‌های فلوروسانس کلروفیل:

این ماشین مشابه جداگرهای رنگی عمل می‌کند و بر اساس مقدار کلروفیل موجود در بذر عمل تفکیک را انجام می‌دهد. به‌طور کلی، مقدار کلروفیل با رسیدگی بذر همبستگی دارد و هرچه بذرها به مرحلۀ پایانی رسیدگی خود می‌رسند، میزان کلروفیل آن کمتر است.

8- ماشین‌های الکترواستاتیکی:

جداگرهای الکترواستاتیکی، بذرها را با توجه به اختلافات آن‌ها در ویژگی‌های الکتریکی طبیعی خود بذر و یا ویژگی‌های القا شده به آن‌ها از یکدیگر جدا می‌سازند.

9- جدا‌کننده‌های لرزشی:

این جداگرها دارای یک صفحۀ لرزان پوشش‌دار هستند که بذرها روی آن ریخته می‌شوند. جداسازی بذرها در این دستگاه به واکنش بذرها نسبت به لرزش و نوع پوشش صفحه بستگی دارد.

خشک‌کردن بذر

بذر خام به دست آمده اغلب دارای رطوبت زیادی است. مقدار آب موجود در بذر را به عنوان مقدار رطوبت بیان می‌کنند. مقدار رطوبت بذر یکی از عوامل مؤثر بر طول عمر، قابلیت حیات بذر، قابلیت انبارداری و تجارت بذر می‌باشد. در انبارداری و حمل و نقل بذر زمانی که مقدار رطوبت بالا باشد امکان رشد قارچ‌های انباری افزایش می‌یابد که می‌تواند باعث کاهش کیفیت بذر شود. رطوبت زیاد، اغلب در گیاهانی که دانه آن‌ها سخت می‌باشند و قبل از رسیدن کامل به زمین می‌ریزند، بیشتر دیده می‌شود. در چنین شرایطی بذرهایی قابل انبارکردن هستند که مقدار آب آن‌ها زیر مرز تعیین شده باشد. گرم‌شدن محصول نارس در اثر تنفس دانه و یا تنفس باکتری‌ها و قارچ‌ها که بر روی محصول بذر مرطوب تکثیر می‌کنند، باعث می‌گردد. در این حالت قدرت حیاتی بذر و نیز تجزیۀ مواد توسط میکروارگانیسم‌ها تا حدود زیادی از دست رفته و به قدرت نامیه صدمه می‌زند. بنابراین از خطر گرم‌شدن بذر در هر صورت باید جلوگیری کرد. در جریان خشک‌کردن بذر، رطوبت مازاد از بذر گرفته می‌شود که این عمل در مزرعه به وسیلۀ عوامل طبیعی (مثل باد و نورخورشید) و یا با استفاده از خشک‌کن‌های حرارتی با جریان پیوسته هوا، خشک‌کن‌های چرخشی، خشک‌کن نواری و... انجام می‌گیرد.

بسته‌بندی و انبار

بسته‌بندی و انبارداری از فرایندهای مهم در مرحلۀ پس از برداشت گیاهان دارویی می‌باشند که می‌توانند سبب تأمین پایداری مواد گیاهی مورد نیاز صنعت فراوری گیاهان دارویی شوند. یکی از مهم‌ترین اصول در ذخیره‌سازی بذر این است که ظروف ذخیره‌سازی شده یا مکان‌های قرارگیری این ظروف نسبت به رطوبت نفوذ ناپذیر باشند تا بذرها همان‌طور خشک بمانند. بسته‌بندی بذرهای خشک در ظرف‌های سربسته و ضد آب روش مهمی در جابه‌جایی و تجارت بذر می‌باشد. به طور کلی ظرف‌هایی که برای بسته‌بندی بذرهای خشک به‌کار می‌روند باید از نظر دوام، استحکام، هزینه، مقاومت در برابر نفوذ رطوبت، جوندگان و حشرات مناسب باشند؛ مانند قوطی‌های حلبی، آلومینیومی، شیشه، کیسه‌های پلاستیکی و... برای داشتن حداکثر عمر سالم بذر باید آن‌ها را در شرایط خنک و خشک نگهداری نمود.

بذرها را به دو دلیل مهم در جای خشک و خنک نگهداری می‌نمایند:

1- حفظ ذخیرۀ بذر و جنین
2- حفظ بذر از حملۀ قارچ‌ها و باکتری‌ها

عوامل مؤثر بر انبارداری بذرها

مدت نگهداری بذر در انبار به نوع بذر و شرایط محیطی انبار بستگی دارد. به‌طور کلی برخی از مهم‌ترین عوامل از قبیل کیفیت اولیه بذر، عوامل ژنتیکی بذر، ترکیبات شیمیایی بذر، رطوبت و دما بر طول مدت انبارداری بذرها تأثیر می‌گذارند.

1- کیفیت اولیۀ بذر:

تولیدکنندگان باید سعی کنند تنها بذرهای با کیفیت بالا را ذخیره کنند و از نگهداری بذرهای با کیفیت پایین در انبار خودداری نمایند. بذرهای دارای قدرت بالا نسبت به بذرهای ضعیف و زوال یافته دارای پتانسیل انبارداری بیشتری می‌باشند. شرایط فیزیکی و وضعیت فیزیولوژیکی بذرها بر طول مدت انبارداری آن‌ها تأثیر می‌گذارد. بذرهای شکسته، ترک‌خورده و چروکیده نسبت به بذرهای سالم، پتانسیل انبارداری کمتری دارند. همچنین شرایط محیطی حاکم طی نمو بذر و طی رسیدگی بر قابلیت انبارداری بذرها تأثیرگذار می‌باشد. بذر بیشترین توان انبارداری خود را در رسیدگی فیزیولوژیکی به دست می‌آورد.

2- عوامل ژنتیکی بذر:

قابلیت انبارداری بذرهایی که طول عمر زیادی دارند با کاهش دما و رطوبت، افزایش می‌یابد. رطوبتِ این بذرها را بدون اینکه صدمه ببینند به میزان 5 درصد می‌توان کاهش داد و همچنین این بذرها قادر به تحمل دماهای یخ‌زدگی هستند.

3- ترکیبات شیمیایی بذر:

به طور معمول، بذر گونه‌هایی مانند تخم کتان که دارای مقدار بالایی روغن باشند، نسبت به بذرهایی که حاوی نشاسته و پروتئین بیشتری می‌باشند، قابلیت انبارداری کمتری دارند. همچنین در بین ارقام نیز، رقمی که دارای درصد روغن بالاتری باشد، قابلیت انبارداری کمتری دارد. در برخی از بذرهای گیاهان دارویی مانند بارهنگ، تخم ریحان و... پوستۀ بذر به‌وسیله ترکیبات موسیلاژی پوشیده شده است. این ترکیبات میل ترکیبی بالا با آب دارند. بنابراین زمانی که در طی انبارداری رطوبت نسبی انبار افزایش می‌یابد، موسیلاژها آب جذب کرده و درنتیجه بذر مستعد زوال و پیری می‌شود و به دنبال آن قابلیت انبارداری آن کاهش می‌یابد.

4- رطوبت:

باید رطوبت بذر را بعد از برداشت و قبل از انبارکردن، در حد مناسب کاهش داد. با افزایش رطوبت در حد نامناسب میزان رشد قارچ‌ها، تنفس و گرما افزایش می‌یابد که این شرایط منجر به زوال شدیدتر بذرها در طی انبارداری می‌گردد و کاهش بیش از حد رطوبت نیز با آسیب رساندن به آنزیم‌های موجود در بذر و تجزیۀ ساختار غشا، سرعت پیری بذر و در نتیجه فاسدشدن بذر را تسریع می‌بخشد. مقدار رطوبت موجود در بذر را معمولاً به‌صورت درصد نشان می‌دهند. درصد رطوبت بذر به عواملی مانند درجۀ رسیدگی آن و موقعیت اقلیم منطقه و زمان برداشت محصول و طریقۀ انبارکردن و به ویژه درصد رطوبت نسبی انبار بستگی دارد. معمولاً برای اغلب بذرها رطوبت نسبیِ 7 تا 14 درصد مناسب می‌باشد.

5- دما:

میزان دمای محیط در طول عمر بذر مؤثر بوده و با کاهش دمای انبار تا حد معینی طول عمر بذر افزایش می‌یابد. در ازای کاهش هر 5 درجۀ سانتی‌گراد (دمای بذر بین صفر تا 44/5 درجۀ سانتی‌گراد) طول عمر بذر دو برابر می‌شود. دماهای زیر صفر نیز موجب افزایش عمر انبارداری می‌شود به شرطی که رطوبت نسبی محیط بذر از 70 درصد کمتر نباشد، در غیر این صورت بلورهای یخ در فضای بین سلولی ایجادشده و موجب گسیختگی نظم سلولی می‌گردد؛ بنابراین رطوبت نسبی موجب کاهش خسارت دمای پایین می‌شود. دمای مناسب انبار برای نگهداری بذرها به گونه‌های گیاهی وابسته بوده و معمولاً در شرایط معمولی، بذرها بین 1 الی 10 درجۀ سانتی‌گراد نگهداری می‌شوند.

انبارهای نگهداری بذر

از ویژگی‌های یک ساختار انباری می‌توان به حفاظت در برابر آب، پرهیز از آمیخته‌شدن با سایر بذرها و حفاظت در برابر جوندگان، حشرات، قارچ‌ها و آتش را نام برد. در این صورت با کنترل دقیق حرارت و رطوبت نسبی می‌توان بذر بسیاری از گونه‌ها را به مدت طولانی نگهداری نمود. نگهداری بذر در منطقۀ خشک و سرد هزینۀ کمتری نسبت به منطقۀ گرم و مرطوب دارد. برای نگهداری بذرها نسبت به نوع بذر و شرایط موردنیاز از انبارهای مختلف استفاده می‌شود. به طور کلی انبارهای بذر را به سه گروه زیر تقسیم می‌کنند:

انواع انبارهای بذر

1- انبارهای ساده: این نوع انبارها فاقد سیستم کنترل رطوبت و دما می‌باشند و اکثراً بذرها در بشکه، کیسه و یا ظرف‌های دیگر به مدت یکسال قابل نگهداری هستند. رطوبت نسبی و دمای بذر به شرایط محیطی انبار بستگی دارد. اغلب بذرهایی که پوستۀ غیرقابل نفوذ دارند، بعد از خشک‌شدن می‌توان در این نوع انبارها به مدت طولانی نگهداری نمود.

2- انبارهای خنک: در این انبارها، وسایل رطوبت‌زدا یا خنک‌کننده وجود دارد تا رطوبت و دما کاهش یابد. دما به کمتر از 10 درجۀ سانتی‌گراد کاهش داده می‌شود. رطوبت نسبی در انبار نباید از 50 درصد بیشتر باشد. در این شرایط بذرها را می‌توان بیشتر از یکسال نگهداری نمود. کنترل رطوبت در انبار خنک از اهمیت زیاد برخوردار است؛ زیرا افزایش رطوبت نسبی با کاهش در دما همراه می‌باشد که آب را روی بذرها متراکم می‌کند.

3- انبارهای سرد و مرطوب: در این نوع انبارها دما بین صفر الی 10 درجۀ سانتی‌گراد و رطوبت نسبی 80 الی 90 درصد می‌باشد و برای نگهداری بذرهای کوتاه عمر مانند: شاه بلوط، ازگیل، راش، فندق، بلوط و... که در مقابل کاهش رطوبت حساس می‌باشند، مناسب است.

واحد یادگیری 9: برداشت گیاهان دارویی

برخی از گیاهان دارویی در یک فصل زراعی در چند چین برداشت می‌شوند، در این گیاهان علاوه‌بر تغییر میزان محصول در هر برداشت، ممکن است کمیت و کیفیت مواد مؤثره نیز تغییراتی داشته باشد. به عنوان مثال در بابونه، گاوزبان، بادرنجبویه و نعناع طی یک فصل می‌توان چند برداشت انجام داد. معمولاً بیشترین میزان محصول در برداشت اول حاصل می‌شود. تغییرات کمّی و کیفی مواد مؤثره ناشی از تغییر تعادل هورمونی گیاه است که در اثر تغییرات درجه حرارت، نور، سیکل حیاتی، آفات و بیماری‌ها، تغییرات فیزیکوشیمیایی خاک و دیگر عوامل محیطی است که در مقاطع مختلف فصل رشد همواره در تغییرند. همچنین برداشت، به ویژه موقعی که کل اندام هوایی گیاه برداشت می‌شود، خود نوعی هَرَس شدید است که بشدت توازن هورمونی گیاه را به هم می‌زند.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب آب و هوایی هنرجو باید بتواند 100 مترمربع گیاه دارویی مانند آویشن را با ابزارهای دستی برداشت نماید.

زمان برداشت گیاهان دارویی

عملیات برداشت گیاهان دارویی، به جمع‌آوری بخش یا بخش‌هایی از گیاه اطلاق می‌شود که دارای مواد مؤثره باشد. تجهیزات موردنیاز برداشت موفقیت‌آمیز گیاهان دارویی، مشابه محصولات زراعی است. با این تفاوت که در گیاهان دارویی اندام‌ها را زمانی باید برداشت کرد که بالاترین میزان عملکرد و مواد مؤثره را داشته باشند. تجربه نشان داده است که یک کشت پربار از گیاهان دارویی و یا جمع‌آوری انبوه گیاهان دارویی و صنعتی، اغلب به خاطر جمع‌آوری و خشک‌کردن نادرست با شکست مواجه شده است.

به علت تغییر عوامل محیطی نظیر درجه حرارت، نور و مانند آن طی فصل‌ها و ماه‌ها و تأثیر آن بر کمیت و کیفیت مواد مؤثره و همچنین ارتباط مراحل رشد گیاه با میزان این مواد در گیاهان دارویی، زمان و نحوۀ برداشت از اهمیت خاصی برخوردار است. چنانچه زمان مناسب و روش برداشت صحیح گیاهان دارویی، سبب رسیدن به بهترین کیفیت شود، خسارت‌های محصول و ناخالصی‌های اندام برداشت‌شده پایین و مواد مؤثره در اندام موردنظر بیشتر شود، عملیات برداشت گیاهان دارویی موفقیت‌آمیز بوده است.

تعیین اندام قابل برداشت

ویژگی خاص گیاهان دارویی وجود مواد مؤثره در یک یا چند بخش از اندام‌های این گیاهان است. این جمله به مفهوم آن است که برداشت اندام‌هایی از گیاهان دارویی، سودآوری دارد که دارای مواد مؤثره باشند. اندام‌های گیاهی فاقد مواد مؤثره، به عنوان مواد گیاهی نامطلوب و ناخالص در محصول برداشت شده به شمار می‌آیند. از طرفی دیگر با توجه به مصارف گوناگون گیاهان دارویی هدف از نوع مصرف نیز می‌تواند، تعیین‌کننده برداشت اندام موردنظر از گیاهان دارویی باشد. در زمان‌های گذشته بعضی از گیاهان را برای مصارف گوناگونی استفاده می‌کردند؛ مثلا گیاه کتان را برای تولید الیاف به‌کار می‌بردند، در صورتی‌که امروزه این گیاه به عنوان گیاه دارویی شناخته می‌شود و از بذر آن در تهیۀ روغن در صنایع داروسازی، آرایشی و بهداشتی استفاده می‌شود. در گذشته دستگاه‌های برداشت کتان برای برداشت ساقه و به منظور تهیه الیاف طراحی و ساخته می‌شدند، در صورتی‌که امروزه دستگاه‌های برداشت کتان برای جمع‌آوری بذرهای این گیاه به‌کار می‌روند. در نتیجه عوامل مختلفی مانند: زمان برداشت، نوع اندام مورد استفاده، سن گیاه و... در میزان مواد مؤثره و برداشت گیاهان دارویی تأثیرگذارند. در شکل زیر اندام قابل برداشت در گیاه زعفران (پرچم و مادگی) و در گل محمدی گلبرگ‌های گل می‌باشند که با دست جدا می‌شوند.

زمان مناسب برای برداشت اندام‌های مختلف گیاهان دارویی

وقتی از اندام‌های موردنظر یک گیاه دارویی بیشترین مقدار ممکن ماده مؤثره استخراج گردد، در واقع محصول دلخواه به دست آمده است. لذا جمع‌آوری گیاهان دارویی در زمانی که گیاه دارای حداکثر میزان مواد مؤثره است، باید انجام گیرد؛ زیرا میزان مواد مؤثرۀ گیاه در طول سال و حتی در ساعات یک روز متغیر است. به عنوان مثال کورم (پیاز) سورنجان در پاییز فاقد مواد تلخ و عاری از کلشی سین است و در عوض دارای مقادیر زیادی نشاسته می‌باشد و می‌تواند مورد استفادۀ خوراکی به جای سیب زمینی داشته باشد، در صورتی‌که در فصل بهار و اوایل تابستان کورم گیاه دارای مزۀ تلخ و حداکثر مقدار ماده مؤثرۀ کلشی سین بوده و جهت مصارف دارویی (رفع نقرس و...) جمع‌آوری می‌شود. در مورد اهمیت ساعات مختلف روز در امر جمع‌آوری گیاه، می‌توان برگ‌های گل انگشتانه را در نظر گرفت که مقدار گلیکوزید آن در بعد از ظهر بیشتر از صبح می‌باشد و یا برگ‌های بید که میزان گلیکوزیدهای آن در روز بیشتر از ساعات شب می‌باشد. نکته مهم در مورد گیاهان اسانس‌دار این است که برداشت آن‌ها باید در صبح زود انجام گیرد؛ یعنی درست در زمانی که خورشید از روی برگ‌ها، شبنم‌ها را خشک می‌کند؛ چون در این زمان میزان اسانس بالا می‌باشد. درصورتی‌که در طی روز بر اثر نور خورشید واکنش‌های شیمیایی در گیاه انجام می‌گیرد و مقدار اسانس کم خواهد شد. معمولاً به استثنای عده‌ای از گیاهان که محصول برداری آن‌ها تابع شرایط خاصی می‌باشد، بقیه اندام‌ها را در مواقع زیر بهره‌برداری می‌نمایند:

1- برداشت گل

از نظر مرحلۀ رشد گیاه، گل‌ها را قبل از بازشدن و یا بلا فاصله بعد از بازشدن در هنگام صبح وقتی که شبنم‌ها از روی گلبرگ‌ها، برداشته شدند، جمع‌آوری می‌کنند. اما استثناهایی نیز وجود دارد که می‌توان به بنفشه معطر و گل بهارنارنج اشاره کرد که بعد از شکفتن کامل گل‌ها، جمع‌آوری می‌شوند. همچنین در برخی گیاهان مانند گل سرخ، افسنطین، انواع تمشک، زالزالک بهتر است که گل‌ها در حالت نیمه باز یا غنچه جمع‌آوری شوند و سرشاخه گل دار برخی گیاهان معطر و اسانس‌دار مثل آویشن، زوفا و ریحان وقتی گل در آستانۀ شکفته‌شدن کامل می‌باشد، برداشت شود. از آنجا که گل‌ها جزء اندام حساس گیاه محسوب می‌شوند، می‌توان آن‌ها را با دست و شانه‌های مخصوص جمع‌آوری کرد.

2- برداشت برگ

برگ‌ها معمولا صبح‌ها و در هوای خشک و بدون شبنم و در زمان آغاز گل‌دادن گیاه جمع‌آوری می‌شوند. در این هنگام آن‌ها سرشار از مواد مؤثره هستند. البته برگ‌های گیاهان اسانس‌دار در زمان گل‌دهی گیاه، برگ‌های گیاهان یک ساله قبل از پژمرده‌شدن گل‌ها، برگ‌های گیاهان دوساله در سال دوم جمع‌آوری می‌شوند. برگ درختان دارویی را از زمان ظاهر شدن گل‌ها تا رسیدن کامل میوه می‌چینند. و در مورد گیاهانی مانند اکالیپتوس و انواع سرو، برگ‌ها در تمام طول سال برداشت می‌شوند. برای اینکه گیاه یک باره عاری از برگ نشود و صدمه نبیند، نباید همۀ برگ‌های آن را چید. برگ‌هایی که مورد جمع‌آوری قرار می‌گیرند باید جوان، سالم، شاداب و عاری از هرگونه بیماری و آفت باشند. برگ‌ها را نباید بعد از جمع‌آوری‌کردن در سبد یا گونی مچاله یا تَلَمبار کرد و در صورتی‌که گیاه حاوی اسانس باشد نباید بعد از جمع‌آوری مقابل نور مستقیم خورشید و دمای بالای 35 درجۀ سانتی‌گراد قرار گیرد.

3- برداشت اندام‌های زیرزمینی

اندام‌های زیرزمینی به خصوص ریشه و ریزوم‌ها را به‌طور کلی در اواخر پاییز (زمان استراحت گیاه) محصول برداری می‌نمایند. ولی باید توجه داشت بهره‌برداری ریشه‌ها در گیاهان دارویی یکساله قبل از گل‌دادن گیاه و برداشت ریشۀ گیاهان دارویی دوساله و چندساله بعد از پایان رشد و نمو سال اول معمولاً در پاییز و یا قبل از رشد و نمو گیاه در اواخر زمستان صورت می‌گیرد.

معمولاً ریشه‌هایی که پوست آن‌ها مصرف دارویی دارند باید زمانی که قسمت مرکزی ریشه رشد کرده و سخت شده است بهره‌برداری شود. در بهره‌برداری از ریشۀ گیاهان همواره باید توجه داشت که انواع سخت و چوبی شده یا تیره رنگ و فاسد و توخالی جمع‌آوری نشود. به علاوه بایستی ریشۀ گیاه در مرحله‌ای باشد که پوست آن رشد قابل ملاحظه‌ای پیدا نموده باشد تا جداکردن آن از قسمت سخت و چوبی شده به‌راحتی مقدور گردد. بنابراین اگر برداشت ریشه‌ها و ریزوم‌ها زودتر از موعد انجام گیرد ریشه‌ها و ریزوم‌ها، گوشتی و اسفنجی شکل بوده و در اثر خشک‌شدن به سرعت خرد شده و کیفیت خود را از دست می‌دهند و اگر دیرتر جمع‌آوری شوند، سخت و غیرقابل استفاده خواهند شد.

4- پوست

پوست گیاهان دارویی را، هم در بهار قبل از شروع فعالیت‌های گیاهی و هم در پاییز در زمان استراحت گیاه جمع‌آوری می‌کنند.گیاهانی که دارای مواد رزینی هستند، در زمان شروع جریان شیرۀ گیاهی در بهار جمع‌آوری می‌شوند. معمولاً پوست ریشه و ساقه‌های نسبتاً مسن ارزش بیشتری دارند. پوست ریشه و ساقۀ گیاهان دارویی اگر دارای مواد رزینی باشد باید در بهار (یعنی هنگام شروع جریان شیرۀ گیاهی) از قسمت میانی (چوبی) جداسازی شوند.

5- میوه و بذر

میوه‌های آب‌دار اگر به حالت تازه مصرف داشته باشد، باید بعد از رسیدن کامل برداشت شود و میوه‌های خشک نیز قبل از خارج‌شدن دانه برداشت می‌شود. میوه‌های اسانس‌دار مانند: رازیانه، انیسون، زیره، گشنیز و… باید در پاییز به‌صورت کاملاً خشک برداشت شود؛ به این صورت که سرشاخه میوه‌دار را قطع کرده و بعد از انجام عملیاتی مانند تکان‌دادن روی پارچه‌ای تمیز و… میوه را از شاخه و برگ جدا می‌کنند. در مورد بذر گیاهان دارویی، در زمانی که کاملاً رسیده باشند جمع‌آوری می‌شوند که این زمان در مورد گیاهان مختلف متفاوت است. اما معمولا از اوایل تابستان تا اواخر پاییز نسبت به جمع‌آوری بذر گیاهان دارویی اقدام می‌کنند.

6- شیره و صمغ

معمولا جمع‌آوری شیره و صمغ در پاییز انجام می‌شود (هنگامی که شیرۀ درخت از آن فرو می‌ریزد). برای جمع‌آوری شیره و یا صمغ درختان و درختچه‌ها با ایجاد شکاف و یا سوراخ در آن، شیره را جمع‌آوری می‌کنیم.

برداشت گیاهان دارویی

عملیات برداشت در گیاهان دارویی را می‌توان براساس معیارهای مختلفی طبقه‌بندی کرد که یکی از آن‌ها منشأ گیاه دارویی است. طبقه‌بندی براین اساس عبارت‌اند از:

1- برداشت گیاهان خودرو در طبیعت
2- برداشت گیاهان کشت‌شده

منبع نخست از گیاهان دارویی در طبیعت به‌صورت خودرو یافت می‌شوند. در گذشته اکثر گیاهان دارویی که مورد استفاده قرار می‌گرفتند از طبیعت به دست می‌آمد. در جمع‌آوری گیاهانی که به‌صورت خودرو در مراتع پراکنده‌اند، باید به نکات زیر توجه شود:

الف) مطابق قوانین حفظ محیط زیست از هر گونۀ گیاهی باید در هر منطقه تعداد قابل ملاحظه و مشخصی موجود باشد. لذا هنگام جمع‌آوری دقت شود که حتماً تعدادی پایه جهت حفظ نسل گیاه در سال‌های آینده، باقی بماند.
ب) جمع‌آوری به‌صورت متوالی (هر سال) نباشد.
ج) از جمع آوری قسمت‌هایی از یک گیاه که خاصیت دارویی ندارد، باید خودداری شود.
د) در چیدن قسمت‌هایی از گیاهان دارویی که سرشاخه‌های گل‌دارشان خاصیت دارویی دارد، حتما باید از قیچی استفاده نمود.

طبقه‌بندی دیگر گیاهان دارویی، بر اساس شیوۀ برداشت صورت می‌گیرد. استفاده از روش‌های مناسب برداشت در جلوگیری از هدررفتن ماده مؤثرۀ گیاه نقش مهمی ایفا می‌کند؛ لذا باید متناسب با نوع گیاه و اندام مورد استفاده، از روش‌های خاص استفاده کرد. نحوۀ برداشت اندام گیاهی به نوع اندام، ظرافت و اندازۀ آن بستگی دارد که بر این اساس سه نوع شیوۀ برداشت وجود دارد.

1- برداشت به روش دستی

برداشت دستی گیاهان دارویی به‌وسیله کارگران باتجربه صورت می‌گیرد. گاهی این روش تنها روش برداشت ممکن است. اکثراً در مزارع کشت گیاهان دارویی در سطح کوچک و یا برای برداشت گیاهان دارویی خودرو در طبیعت که پراکنش زیادی داشته و امکان عبور و مرور ماشین‌آلات کشاورزی به سختی مقدور باشد. از روش دستی استفاده می‌شود. با این روش نیازی به نیروی کارگری زیادی دارد و در نتیجه ممکن است سودآوری آن کم باشد. همچنین تفاوت در کیفیت محصول برداشت شده در صورت استفاده از کارگران مختلف، ممکن است به وجود آید. ابزارهایی مانند: داس برای دروکردن گیاهان دارویی علفی، بیل برای برداشت اندام‌های زیرزمینی و یا استفاده از شانۀ مخصوص برای برداشت گل‌های بابونه نمونه‌هایی از برداشت به شیوه دستی می‌باشد.

2- برداشت به روش نیمه مکانیزه

شامل استفاده از ابزارهای کمکی می‌شود که توسط نیروهای کارگری برای برداشت گیاهان دارویی به‌کار می‌رود، که به این ترتیب نیروی کارگری و زمان برداشت را نسبت به حالت دستی کمتر می‌کند و برداشت آسان‌تر می‌شود. وضعیت بدن برداشت‌کنندگان در هنگام انجام برخی از روش‌های برداشت سنتی بسیار نامناسب است؛ مثلاً وضعیت بدن هنگام برداشت زعفران بسیار نامناسب و در طولانی مدت سبب ناراحتی برداشت‌کنندگان می‌شود. در این موارد، نیمه مکانیزه‌کردن و فراهم‌کردن شرایط رفاهی بیشتر در کارها را با استفاده از دستگاه مناسب می‌توان تأمین کرد.

3- برداشت به روش مکانیزه

برداشت مکانیزه شامل استفاده کامل از ماشین‌ها و ادوات در برداشت محصولات گیاهان دارویی می‌باشد. از مهم‌ترین پیش نیازهای موفقیت در تولید اقتصادی و سودآور گیاهان دارویی، برداشت به‌صورت مکانیزه می‌باشد. گاهی ممکن است محصول حاصل از برداشت مکانیزه در مقایسه با برداشت دستی کیفیت کمتری داشته باشد، اما معمولاً یکنواخت‌تر است و نیروی کارگر کمتری صرف و سرعت برداشت بیشتر می‌باشد. از مهم‌ترین طبقه‌بندی‌های برداشت مکانیزه براساس نوع اندام گیاهی قابل برداشت شامل موارد زیر است:

1- برداشت ریشه‌ها و پیازها
2- برداشت اندام رویشی، برگ‌ها و ساقه‌ها
3- برداشت گل‌ها یا بخش‌هایی از گل
4- برداشت میوه‌ها و دانه‌ها
5- انواع خاصی از برداشت

از طیف گسترده‌ای از دستگاه‌ها برای برداشت اختصاصی گیاهان دارویی استفاده می‌شود، که تفاوت نوع دستگاه و روش کار آن به مزارع کوچک و یا بزرگ مربوط است. علاوه بر طراحی و ساخت ماشین‌های مخصوص برداشت گیاهان دارویی در این زمینه، این نظریه مطرح است که از دستگاه‌های برداشت دیگر محصولات زراعی به‌صورت تغییریافته، کامل و یا از برخی قسمت‌های آن‌ها می‌توان استفاده نمود. مانند استفاده از گاوآهن‌های برگردان‌دار و دستگاه برداشت سیب‌زمینی برای برداشت ریشه و پیاز، تغییر در دستگاه علف‌چین‌ها (دروگرهای علوفه‌ای) برای برداشت برگ و ساقه در گیاهانی نظیر بادرنجبویه، نعناع فلفلی، آویشن و غیره و یا از کمباین‌های برداشت غلات با اندکی تغییر در آن‌ها برای برداشت دانۀ گیاهان دارویی استفاده می‌شود.

آماده نمودن گیاهان دارویی قبل از خشک‌کردن

پس از جمع‌آوری اندام‌های موردنظر در زمان مناسب، آن‌ها را برای خشک‌کردن آماده می‌کنند. نحوۀ آماده‌کردن گیاهان دارویی، نه تنها باعث سرعت بخشیدن در خشک‌شدن آن‌ها می‌شود، بلکه در کیفیت خشک‌شدن نیز تأثیر مثبت دارد. در این مرحله، اضافه‌هایی را که مدنظر نیستند، جدا می‌کنند. با رعایت این نکته نه تنها انرژی کمتری برای خشک‌شدن اندام‌ها صرف می‌شود، بلکه روند خشک‌شدن آن‌ها را نیز سرعت می‌بخشد.

فرآوری‌های قبل از خشک‌کردن گیاهان دارویی

- تمیز کردن
- شست‌وشو
- جداسازی
- درجه‌بندی

تمیز کردن

در این مرحله ابتدا نسبت به جداکردن بقایای خاک، سنگ ریزه، موادزاید علف‌های هرز، پوست ریشه‌ها بانداشتن مواد مؤثره، اندام‌هایی مانندگل از ریشه و... اقدام می‌شود. که در بعضی موارد مثلا در جداکردن بقایای خاک از روی ریشه‌ها و ریزوم‌ها ممکن است از بُرُس‌های مخصوص، پرّه‌های دندانه‌دار فلزی، اسفنجی یا غربال‌های لرزش‌دار استفاده شود.

شست‌وشو

چنانچه اقدام به خشک کردن ریشه‌ها و یا ریزوم‌ها شود، باید قبل از خشک‌کردن آن‌ها را کاملاً شست؛ به‌طوری که از گل و لای پاک شود. برای این کار بهتر است اندام‌های مذکور در ظروف آبکش مانند متحرکی قرار گیرند و سپس با فشار آب شست‌وشو داده شوند. ضرورتاً پوست ریشه‌ها را نیز که فاقد مواد مؤثره است، جدا می‌سازند (مانند ریشۀ گل صابونی). تولیدکنندگان کوچک از منابع آبی دسترس و قابل اطیمنان برای شست‌و‌شوی گیاهان دارویی برداشت شده استفاده می‌کنند و گیاه برداشت‌شده را با فروبردن در آب شست‌وشو می‌دهند. در سطح بزرگ‌تر می‌توان از استخرهای شست‌وشو استفاده کرد. برای این منظور برخی از مواد ضد عفونی‌کننده مجاز را برای نابودی آلودگی میکروبی به آب استخر استفاده می‌کنند. رسوبات ته نشین شده در کف استخر از جمله آلودگی و ناخالصی‌ها هستند که باید به طور دوره‌ای آن‌ها را حذف کرد و آب استخر را نیز عوض نمود. با توجه به نیاز، برخی از گیاهان یا برگ‌ها باید شسته شوند. این کار معمولاً با اسپریکردن آب بر روی لایۀ نازکی از مواد گیاهی انجام می‌گیرد که سبب می‌شود همۀ گیاهان به‌طور کامل و به شدت تحت تأثیر آب اسپری شده قرار گیرند. بسیاری از دستگاه‌های شویندۀ صنعتی که برای شست‌وشوی سبزی‌ها طراحی شده‌اند را می‌توان برای تمیزکردن و شست‌وشوی گیاهان دارویی به‌کار برد. انواعی از این دستگاه‌ها عبارت‌اند از:

1- شوینده‌های استوانه‌ای با استوانه باز یا بسته
2- شوینده‌های آب‌فشان‌دار، تونلی یا دوار
3- شوینده‌های برس‌دار
4- شوینده‌های شناور.

عملیات قبل از خشک‌کردن

در بسیاری از اوقات هدف از عملیات قبل از خشک‌کردن، زدودن قسمت‌های نامطلوب گیاهی است. جداسازی به منظور خشک کردن جداگانه قسمت‌های مختلف گیاه، درجه‌بندی برای آماده‌سازی گیاه برای ورود به دستگاه خشک‌کن است. برخی از فرایندهای دیگر مانند پوست‌کندن، برش هسته و... را نیز می‌توان جزئی از عملیات آماده‌سازی قبل از خشک‌کردن به شمار آورد. چنانچه جداسازی در طول برداشت صورت نگیرد، توصیه می‌شود این کار پس از برداشت در مزرعه و قبل از خشک‌کردن انجام شود. خشک‌کردن جداگانه محصول درجه یک و دو، کیفیت بالاتر و بازده بیشتر خشک‌کن را در پی خواهد داشت. به طور مثال چنانچه هدف صرفاً استفاده از برگ‌های گیاهان دارویی می‌باشد، به ویژه در مقیاس کم، بهتر است به جای خشک کردن گیاه کامل، ابتدا برگ‌های تازه آن را از سایر قسمت‌های گیاه جدا و جداگانه خشک نمود تا برگ‌ها پس از خشک‌شدن، بدون اضافات شده و دارای کیفیت بهتری شوند. فراوری قبل از خشک کردن در برخی از گیاهان دارویی مانند جداسازی و درجه‌بندی را می‌توان با دستگاه‌ها و روش‌های مختلف انجام داد. این عملیات در بسیاری مواقع برای تولیدکنندگان بزرگ و هنگامی رایج است که خشک‌کن‌های نواری یا قفسه‌ای را به‌کار می‌برند. ساده‌ترین روش، زدودن قسمت‌های نامطلوب به‌صورت دستی بر روی میز بازرسی محصول است. در این حالت نواری را که به آهستگی حرکت می‌کند، استفاده می‌کنند و دو نفر در وضعیت مناسب، علف‌های هرز، سنگ‌ها و دیگر ناخالصی‌ها را جدا می‌کنند.

خشک‌کردن گیاهان دارویی

اندام‌های مختلف گیاهان دارویی پس از جمع‌آوری از مقادیر فراوانی رطوبت برخوردارند. وجود رطوبت برای رشد قارچ‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا بسیار مناسب است و به همین دلیل نگهداری اندام‌های تازه برداشت شده راحتی برای کوتاه مدت غیرممکن می‌سازد و لذا چون اندام‌های جمع‌آوری شده می‌بایست برای مدت طولانی جهت استفاده دارویی و خوراکی نگهداری شوند و از آنجایی که واکنش‌های بیوشیمیایی فاسدکننده در شرایط رطوبتی انجام می‌گیرد. از این رو خشک‌کردن اندام‌ها به‌طور صحیح و مناسب یک فرایند بسیار مهم پس از برداشت تلقی می‌شود.

خشک‌کردن عبارت است از:

کاهش مقدار رطوبت در اندام‌های جمع‌آوری شده، به طوری که بتوان بدون هیچ خطری آن‌ها را برای مدتی نگهداری کرد.

هدف از خشک‌کردن گیاهان دارویی

1- کاهش وزن محصولات گیاهی به دلیل اینکه گیاهان مختلف بین 60 تا 90 درصد آب دارند، در نتیجه خشک‌کردن باعث کاهش چشمگیر وزن و سهولت در حمل و نقل می‌شود.
2- غیرفعال‌شدن آنزیم‌های گیاهی و جلوگیری از تغییرات آنزیمی مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی که سبب انبارداری و نگهداری طولانی می‌شود.
3- خشک‌کردن باعث غیرفعال‌شدن باکتری‌ها و قارچ‌ها و جلوگیری از فساد گیاه می‌شود.
4- سهولت آسیاب‌نمودن و افزایش سطح تماس در مواردی که برای استخراج مواد مؤثره از حلّال‌ها استفاده می‌شود.

در مجموع کاهش رطوبت باعث پایداری در گیاهان جمع‌آوری شده می‌شود و مدت نگهداری گیاه افزایش می‌یابد. روش خشک‌کردن، به میزان و نوع رطوبت در اندام گیاه بستگی دارد.

انواع رطوبت موجود در گیاهان دارویی از نظر پیوندهای شیمیایی عبارت‌اند از:

1- رطوبت شیمیایی یا مولکولی:

در این نوع رطوبت، مولکول‌های آب با انرژی پیوندی قوی به مولکول‌های ماده موردنظر متصل شده‌اند. جداکردن این رطوبت بسیار مشکل است و مستلزم متلاشی‌کردن مولکول‌ها است. در خشک‌کردن گیاهان دارویی حذف این رطوبت مدنظر نیست و امکان‌پذیر نمی‌باشد.

2- رطوبت فیزیکی شیمیایی:

این نوع رطوبت بر حسب میزان انرژی پیوندهای مولکولی، به دو نوعِ رطوبت چسبنده (آب هیگروسکوپیک) و رطوبت پیوسته (آغشته) تقسیم می‌شوند که انرژی پیوند مولکول‌های آب در رطوبت چسبنده زیاد است و به راحتی نمی‌توان این رطوبت را از گیاه جدا کرد. اما در رطوبت پیوسته که مولکول‌های آب سطح خارجی سلول را پوشانده‌اند و انرژی پیوندشان کمتر است و ساده‌تر از سلول خارج می‌شود.

3- رطوبت مکانیکی:

رطوبتی است که به‌وسیلۀ لوله‌های مویین از محیط اطراف جذب و در گیاه ذخیره می‌شود و هر چه رطوبت محیط بیشتر باشد رطوبت مکانیکی در گیاه بیشتر است. مقدار رطوبت مکانیکی به دو عامل اختلاف غلظت بین اندام موردنظر و محیط خارج بستگی دارد. دو عامل مذکور نقش عمده‌ای در کاهش رطوبت اندام‌ها دارند.

منظور از خشک‌کردن گیاهان دارویی حذف رطوبت مکانیکی و رطوبت پیوسته است. سرعت خارج‌شدن آب موجود در اندام‌ها به مقدار رطوبت محیط و میزان درجه حرارت بستگی دارد. برای خشک‌کردن گیاهان دارویی، گیاهان باید به‌صورت یکنواخت پراکنده شوند؛ زیرا اگر پراکندگی گیاه یکنواخت نباشد رطوبت از جای پر تراکم به جای کم تراکم حرکت و از توده‌های گرم‌تر به توده‌های خنک‌تر منتقل می‌شود. ضمن اینکه رطوبت اضافی باعث تخریب بیوشیمیایی ماده مؤثرۀ گیاه می‌شود. خشکاندن بیش از حد نیز ضمن تأثیر نامطلوب اقتصادی، اثر دارویی گیاه را کاهش می‌دهد و لذا گیاهان دارویی پس از خشکاندن می‌بایستی 10 تا 14 درصد دارای رطوبت باشند. در اکثر موارد، از روش خشک‌کردن گیاه زیر نور مستقیم خورشید استفاده نمی‌شود. چرا که نور خورشید باعث کاهش مواد مؤثرۀ گیاه شده و گیاه به سرعت زرد و قهوه‌ای می‌شود. گیاهانی که برای اسانس‌گیری جمع‌آوری می‌شوند؛ با عمل خشک‌کردن در نور خورشید، بخشی از مواد اولیۀ خود را از دست می‌دهند. هر نوع از گیاهان بایستی جداگانه خشک شوند تا در شناسایی آن‌ها اشکالی ایجاد نشود. به‌طور تقریبی برای به دست‌آوردن یک کیلوگرم وزن خشک از اندام‌های مختلف گیاهان دارویی به ترتیب 5 تا 8 کیلوگرم گل تازه، 5 تا 6 کیلوگرم برگ تازه، 4 تا 5 کیلوگرم سرشاخه دارای برگ و گل، 3 تا 4 کیلوگرم ریشه و 1/2 تا 1/5 کیلوگرم میوۀ تازه نیاز است.

مراحل خشک‌کردن گیاهان دارویی شامل دو مرحله است:

مرحلۀ اول خشک‌شدن سریع که دارای یک مرحله آماده‌سازی مقدماتی است و شامل حذف رطوبت مکانیکی گیاه و قسمت اعظم رطوبت پیوسته بوده و با سرعت زیاد انجام می‌شود.

مرحلۀ دوم خشک‌شدن کند است که در این مرحله مقداری از رطوبت پیوسته که در گیاه باقی مانده به کندی خارج می‌شود.

روش‌ها و دستگاه‌های خشک‌کردن گیاهان دارویی

برای خشک‌کردن اندام‌های مختلف گیاهان دارویی از دو روش طبیعی و مصنوعی استفاده می‌شود.

1- روش طبیعی (خشک‌کردن در هوای آزاد):

روش طبیعی بیشتر در گذشته مرسوم بوده و بر اساس نوع و اندام گیاهی موردنظر، نیاز به نور مستقیم یا غیرمستقیم خورشید دارد. اندام چوبی و سرشاخه‌ها، ریشه و ریزوم را می‌توان در معرض نور آفتاب خشک کرد. به‌طور کلی زمانی از نور آفتاب استفاده می‌شود که تغییری در مواد مؤثره، رنگ و بوی مواد دارویی ایجاد نشود. به منظور جلوگیری از زیان‌های حاصل از عوامل نامناسب، اندام‌ها را در اتاق‌ها یا سالن‌های مخصوص خشک می‌کنند. در این روش، زمان موردنیاز برای خشک‌کردن گیاهان دارویی، به شرایط آب و هوایی محل بستگی دارد. گیاهان دارویی در هوای خشک سریع‌تر و در هوای مرطوب دیرتر خشک می‌شوند و حتی در شرایط مرطوب امکان جذب رطوبت از سوی گیاه نیز وجود دارد. در صورتی‌که مقدار گیاه کم باشد، برای اینکه آلودگی وارد گیاه نشود باید یک پارچه یا کاغذ تمیز زیر گیاه قرار داده و گیاه را به طور یکنواخت در سطح موردنظر پراکنده کرد تا هوا به راحتی در میان آن‌ها جریان یابد. برای اینکه همۀ قسمت‌های گیاه به‌طور یکنواخت خشک شود، هر چند وقت باید گیاه را زیر و رو کرد و این زیر و رو کردن گیاه باید در حدی باشد که باعث خردشدن اندام گیاهی و کاهش کیفیت محصول نشود. به طور کلی، در هر مترمربع نیم کیلوگرم گل تازه، یک تا دو کیلوگرم برگ تازه و دو تا دو و نیم کیلوگرم ریشه پخش‌کرد.

2- روش مصنوعی (خشک‌کردن با استفاده از دستگاه‌های خشک‌کن)

خشک‌کردن اندام‌های گیاهان دارویی به‌طور طبیعی ممکن است با تغییر اوضاع جوی معطل بماند و این کار تا چند هفته به تأخیر انجامد و یا تغییر اوضاع جوی باعث بروز زیان‌هایی به محصول گردد. در این صورت استفاده از روش‌های مصنوعی ضرورت می‌یابد.

استفاده از روش‌های مصنوعی ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت به طول بیانجامد. در این روش اساس کار بر پایه وجود هوای گرم و وجود دستگاه تهویه که سبب جابه‌جایی هوای گرم می‌شود، قرار دارد. استفاده از این روش، نیاز کمتری به نیروی بدنی زیاد دارد. بر اساس میزان درجه حرارت و میزان تهویه سه دسته خشک‌کن وجود دارد:

الف) خشک‌کن با جریان هوای خنک
ب) خشک‌کن با جریان هوای گرم
ج) خشک‌کن با جریان هوای داغ.

الف) خشک‌کن با جریان هوای خنک

در این روش درجه حرارت مورد استفاده همان درجه حرارت محیط است و منظور از هوای خنک نیز همان هوای معمولی است که به جریان افتاده است. تنها وجود تهویه‌های مناسب و قوی باعث جابه‌جایی هوا در داخل سیستم و خنکی محیط می‌گردد. از این خشک‌کن‌ها فقط زمانی استفاده می‌شود که بقیه خشک‌کن‌ها در دسترس نباشند. استفاده از تهویه، تنها در روزهای گرم و خشک جایز است و در روزهایی که رطوبت هوا بالای 50 درصد باشد، استفاده از این نوع تهویه‌ها به هیچ‌وجه مناسب نیست و رطوبت داخل خشک‌کن بالا می‌رود. زمان لازم برای خشک‌کردن اندام‌ها به شرایط آب و هوایی محل بستگی دارد و معمولاً بین هشت تا بیست روز طول می‌کشد. این روش که شباهت زیادی به روش طبیعی دارد، (به جهت نیاز به زمان زیاد)، معمولاً مقرون به صرفه نیست. اگر در سیستم‌های هوای خنک علاوه‌بر تهویۀ مناسب، دمای مناسبی نیز (به کمک دستگاه‌های مخصوص) جریان داده شود، عیبی که در مورد این سیستم ذکر شد برطرف شده و خشک‌شدن اندام‌ها در این سیستم تسریع می‌گردد.

ب) خشک‌کن با جریان هوای گرم

این نوع خشک‌کن‌ها در مقایسه با خشک‌کن‌های دارای جریان هوای خنک، کیفیت بهتر و سرعت عمل بیشتری دارند. از این‌رو، برای خشک‌کردن گیاهان دارویی اغلب از این نوع خشک‌کن‌ها استفاده می‌شود. در این نوع خشک‌کن‌ها درجه حرارت (معمولاً بین 40 تا 80 درجه سانتی‌گراد) و رطوبت دستگاه قابل تنظیم است و علاوه‌بر جریان مناسب هوا در داخل دستگاه، اندام‌های گیاهی در دستگاه نیز جابه‌جا می‌شوند. از انواع خشک‌کن‌های جریان هوای گرم می‌توان به خشک‌کن کابینتی و خشک‌کن تسمه‌ای اشاره کرد.

1- خشک‌کن کابینتی:

از مزایای این خشک‌کن کوچک بودن آن است، به طوری که جای کمی را اشغال می‌کند. همچنین می‌توان درجه حرارت داخل دستگاه و سرعت تهویه آن را تنظیم نمود. اندام‌های گیاهان نظیر گل‌ها، برگ‌ها و ریشه‌ها در این دستگاه به نحو مطلوبی خشک می‌شوند؛ زیرا آن‌ها در فواصل زمانی مناسب جابه‌جا می‌گردند. به دلیل جابه‌جایی اندام‌های موردنظر گیاهان در این دستگاه برای خشک‌کردن، قراردادن ساقه‌ها و انشعابات شاخه‌ای برای خشک‌کردن در این نوع خشک‌کن‌ها مناسب نمی‌باشد؛ زیرا بر اثر جابه‌جایی، اندام‌های مذکور خرد گشته و از کیفیت مواد دارویی کاسته می‌شود. نظر به اینکه کار پر کردن ظروف مخصوص دستگاه، از اندام گیاهان موردنظر و قرار دادن آن‌ها در طبقات مربوطه توسط انسان انجام می‌گیرد و پس از اتمام کار باز باید به‌طور دستی اقدام به خارج‌کردن اندام‌های خشک شده نمود؛ لذا کار با این دستگاه متضمن زحمت زیادی خواهد بود. به همین دلیل امروزه دستگاه مذکور عملا کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

2- خشک‌کن تسمه‌ای:

این خشک‌کن از مدرن‌ترین خشک‌کن‌های دارای جریان هوای گرم می‌باشد که به منظور خشک‌کردن اندام‌های گیاهان دارویی همواره مورد استفاده قرار می‌گیرد. از مزایای این نوع خشک‌کن‌ها این است که برای خارج‌کردن اندام‌های خشک‌شده نیازی به متوقف‌کردن دستگاه نمی‌باشد. درجه حرارت، سرعت تهویه و میزان رطوبت داخل آن را نیز می‌توان به خوبی تنظیم نمود. از مزایای این دستگاه بازدهی زیاد و عدم نیاز به کار دایمی است و از معایب آن گران‌بودن و مصرف زیاد انرژی می‌باشد.

ج) خشک‌کن دارای جریان هوای داغ

از این خشک‌کن‌ها معمولاً برای خشک‌کردن محصولات کشاورزی و عمدتاً علوفۀ دامی استفاده می‌شود. در خشک‌کردن اندام گیاهان دارویی کمتر از این دستگاه‌ها استفاده می‌شود. بجز در مورد گیاهان دارویی، مانند: تاتوره، پروانش صغیر، تاج ریزی دارویی و... که مواد مؤثرۀ آن‌ها به حرارت زیاد حساس هستند. برای دیگر گیاهان دارویی که به حرارت زیاد حساس نیستند، از این نوع خشک‌کن‌ها می‌توان استفاده کرد. همان‌طور که در بالا ذکر شد، دما در سیستم‌های دارای جریان هوای گرم بین 40 تا 80 درجه سانتی‌گراد است در صورتی که در سیستم‌های دارای جریان هوای داغ بین 200 تا 1000 درجه سانتی‌گراد است و محصول در فاصله 2 تا 5 دقیقه خشک می‌شود.

جداسازی و درجه‌بندی گیاهان دارویی

جداسازی و درجه‌بندی، عملیات‌های رایجی هستند که در مرحلۀ اول هدف از انجام آن‌ها زدودن قسمت‌های نامطلوب مواد گیاهی، و در مرحلۀ دوم درجه‌بندی قسمت‌های مطلوب گیاه بر اساس ویژگی‌های موردنظر است. مواد گیاهی نباید حاوی مواد خارجی یا اندام‌هایی از سایر گیاهان باشد که مواد مؤثره نداشته و یا غلظت مواد مؤثره در آن‌ها پایین باشد. حذف همه یا بیشترین قسمت نامطلوب گیاهان دارویی مانند جداسازی براساس برخی ویژگی‌های آن‌ها، از جمله مهم‌ترین مراحل خالص‌سازی و تمیزکردن مواد گیاهی است، درهمه روش‌های تولید، زدودن قطعه‌های نامطلوب گیاهی پذیرفته شده است. از عملیات موفقیت‌آمیز در بوجاری‌کردن گیاهان دارویی خشک‌شده، جداسازی کامل بین اندام و قطعه‌های گیاهی و ناخالصی‌ها با حداقل کاهش تلفات در مواد مؤثره، شکل، رنگ، طعم و... می‌باشد. در نتیجه عملیات بوجاری باید به نحوی انجام شود که نیازهای متفاوت کیفی محصولات و نیازهای متنوع فراوری را تأمین کند. بوجاری‌کردن به روش‌های دستی، مالش بسته‌های مواد گیاهی با دست و روی تورهای سیمی یا غربال و استفاده از دستگاه‌های بوجاری صورت می‌گیرد. بازرسی دستی هنوز هم در شرکت‌های کوچک و متوسط کشورهای در حال توسعه به عنوان آخرین مرحلۀ فراوری صورت می‌گیرد. بدین صورت که مواد گیاهی را به‌صورت لایۀ نازکی روی میز یا نوار بازرسی می‌ریزند و با چشم بررسی می‌کنند. افراد خبره و با تجربه جداسازی نهایی همۀ ناخالصی‌های نامطلوب را انجام می‌دهند.

کاهش اندازه‌های قطعه‌های گیاهی

واژه ریزکردن یا کاهش اندازه به همۀ فرایندهایی اطلاق می‌شود که با هدف کاهش اندازۀ مواد گیاهی در دستیابی به اندازۀ مناسب برای محصولات آمادۀ فروش مانند چای‌های گیاهی، پودر دانه‌های گیاهی و یا به عنوان یک مرحله از فراوری اضافی انجام می‌شوند. روش‌های مختلف برای کاهش اندازۀ مواد گیاهی عبارت‌اند از:

1- برش
2- خردکردن و شکستن
3- آسیاب‌کردن

بسته‌بندی گیاهان دارویی خشک‌شده

بسته‌بندی گیاهان دارویی یکی از فرایندهای مهم در مرحلۀ پس از برداشت محصولات کشاورزی می‌باشد که سبب حفظ کمیت و کیفیت آن‌ها در طول مدت انبارداری می‌گردد. مهم‌ترین مزایای بسته‌بندی گیاهان دارویی عبارت‌اند از: افزایش زمان نگهداری محصولات، کندشدن سرعت کاهش کیفیت مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی در طول زمان، جلوگیری از جذب رطوبت محصولات خشک‌شده، کاهش خطر فساد درونی، بیرونی و اکسایشی، حمل و نقل آسان‌تر و سریع‌تر، در صورتی‌که بسته‌بندی نامناسب گیاهان دارویی می‌تواند سبب تغییراتی در مواد مؤثرۀ آن‌ها شود که در نهایت باعث اُفت کیفیت فراورده‌های دارویی و نارضایتی مصرف‌کنندگان خواهد شد. همچنین بسته‌بندی به عنوان عامل مهمی در جذب مشتری در بازارهای رقابتی داخلی و خارجی مطرح می‌باشد. اندازه، استحکام، جنس مواد، زیبایی و هزینه، از جنبه‌های مورد توجه در صنعت بسته‌بندی است. انتخاب جعبه‌های چوبی، مقوایی، فلزی، گونی‌های نخی و کنفی، ظروف شیشه‌ای و پلی‌اتیلنی، هر کدام مزایا و معایبی دارد. معمولاً برای بسته‌بندی واحدهای کم وزن و کوچک از کارتن و برای بسته‌بندی واحدهای بزرگ از گونی‌های کنفی و جعبه‌های چوبی استفاده می‌شود. بسته‌بندی در مواد پلاستیکی مانند پلی‌اتیلن، مناسب نمی‌باشد؛ زیرا درون این مواد بیش از حد گرم شده و اگر گیاهی کاملاً خشک نشده باشد، در این نوع بسته‌بندی‌ها تعرق کرده و باعث فساد در گیاه می‌شود. در بعضی موارد آن دسته از لوازم بسته‌بندی که تا حدودی هوا را از خود عبور می‌دهند، مناسب‌تر به نظر می‌رسند، ولی در مورد گیاهانی مانند گل انگشتانه که در اثر جذب رطوبت تمایل به فساد دارند، باید در بسته‌بندی‌های غیرقابل نفوذ در برابر رطوبت نگهداری شوند. برای بسته‌بندی گیاهان دارویی به جهت انبارکردن و یا حمل و نقل، معمولاً از کیسه‌های ساخته شده از الیاف طبیعی یا مصنوعی استفاده می‌کنند. اکثر اندام‌های گیاهی را معمولاً در گونی‌های کنفی بسته‌بندی و ارسال می‌کنند. بسته‌بندی باید دارای برچسب مشخصات شامل، نوع جنس، وزن و حجم، تاریخ بسته‌بندی، تاریخ انقضاء، شرایط نگهداری، توصیه‌های ایمنی، نام گیاه، نام و آدرس و شمارۀ ثبت شرکت تولیدکننده باشد.گیاهان دارویی خشک‌شده را اغلب به سه صورت گیاه دست نخورده یا کامل، گیاه قطعه‌قطعه شده و گیاه پودر شده وارد بازار تجارت می‌کنند.

انبار کردن گیاهان دارویی

حفظ و نگهداری صحیح مواد گیاهی دارویی یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار بر خواص درمانی آن‌ها است. انبارهای مواد گیاهی دارویی باید نسبت به نفوذ حشرات و گرما نفوذناپذیر بوده و کاملا ضدحریق (فولادی، بتونی یا آجری) باشند. گل‌ها، برگ‌ها، میوه‌ها، بذرها، غده‌ها، ریشه‌ها و غیره اگر کاملاً خشک نشده و انبار گردند در مدت کوتاهی فاسد می‌شوند. زیرا رطوبت زیاد سبب کم‌شدن مقدار درصد ترکیبات موجود در گیاه دارویی شده و باعث فعال‌شدن آنزیم‌ها گردیده و رشد قارچ‌ها را تسریع می‌نماید. گلوکوزیدهای موجود در گل انگشتانه هنگامی که رطوبت موجود در آن به 8 درصد یا بیشتر برسد شروع به خراب‌شدن می‌کند. به‌طور کلی، مواد خام گیاهان دارویی را به شرط آنکه کاملاً خشک‌شده باشند؛ می‌توان برای مدتی کوتاه یا بلند (با رطوبت کمتر از 8 درصد) انبار کرد. در مواد گیاهی علی‌رغم ظاهر خشک آن‌ها هنوز درون ساقه‌ها و رگبرگ برگ‌ها مقداری رطوبت باقی خواهد ماند که در صورت عدم دقت در انبارکردن، کالا فاسد خواهد شد. نور روی اکثر مواد رنگی گیاهان دارویی خش کشده و مواد مؤثرۀ آنها تأثیر می‌گذارد و سبب تغییر رنگ ظاهری آن‌ها و تا اندازه‌ای فساد مواد مؤثره می‌گردد. اکسیژن هوا و آنزیم‌ها (اکسیدازها) سبب اکسیده‌شدن مواد مؤثره در گیاهان دارویی می‌شوند، قابلیت دارویی مواد مؤثره بر اثر نگهداری نامناسب و طولانی مدت، کاهش تدریجی پیدا می‌نماید و با گذشت زمان خراب می‌شوند. انواع مواد خام معطر و گیاهان بودار و بدون بو را بایستی به‌طور جداگانه قرار داد. گیاهانی که دارای مواد مؤثرۀ آلکالوئیددار و سمی هستند مانند تاتوره، بذرالبنج و شابیزک (بلادون) و... و سایر گیاهان سمی باید جدا از سایر مواد خام گیاهی بسته‌بندی و انبار شوند و با گیاهان دارویی غیرسمی در کنار هم و در یک مکان نگهداری نشوند. ممکن است در اثر انتقال و مخلوط‌شدن مواد سمی، مواد غیرسمی هم مسمومیت‌زا شوند. از انبارکردن مواد دارویی حاوی بوی تند و نامطبوع مانند ریشۀ سنبل الطیب در کنار گیاهان دیگر خودداری شود.

از این جهت لازم است که انبار نگهداری گیاهان دارویی خشک‌شده تاریک، خشک، خنک، در دمای کمتر از 18 درجۀ سانتی‌گراد و عمل تهویه با هوای خشک در آن‌ها به خوبی انجام گیرد تا از آلودگی و فساد آن‌ها جلوگیری شود.