درسنامه آموزشی تولید و آماده سازی گیاهان دارویی کلاس یازدهم امور باغی

بذرها در تکثیر و تولید مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی اهمیت زیادی دارند. بذر برای کاشت و تولید گیاهان دارویی استفاده می‌شود و می‌توان گفت اگر بذر نباشد ممکن است نسل بسیاری از گیاهان از بین برود. برای تولید گیاهان دارویی بایستی بذرها را در بستر مناسب قرار داد و بعد از جوانه‌زنی و سبزشدن گیاهچه مراقبت‌های لازم را انجام داد تا بتوانیم گیاهان دارویی تولید نماییم.

واحد یادگیری 6: کاشت گیاهان دارویی با استفاده از بذر

امروزه یکی از مشکلات اساسی بشر تأمین نیازهای غذایی است. یکی از مهم‌ترین مسائل کشاورزی، آسیب‌پذیری و پایدارنبودن تولید از سالی به سال دیگر به ویژه در گیاهان زراعی مهم مانند غلات، حبوبات، گیاهان دارویی و علوفه‌ای است. راهکار عملی مقابله با این عارضه، استفاده از منابع ژنتیکی بومی سازگار به شرایط منطقه به منظور ایجاد ارقام با پتانسیل و پایداری عملکرد بیشتر است، همچنین تغییرات جهانی آب و هوا با مهم ترکردن این موضوع نقش کلیدی منابع ژنتیکی را در حل این مشکل بیش از پیش روشن کرده است. یکی از مهم‌ترین نهاده‌های قابل استفاده، بذر سالم و مرغوب با خلوص فیزیکی بالاست؛ بنابراین با توجه به اهمیت و ضرورت نقش بذر در کشاورزی، بایستی به شرایط تولید، نگهداری و انتقال بذر به محل کاشت توجه کافی شود.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب آب و هوایی هنرجو قادر باشد یک هکتار زمین زراعی را با بذرِ گیاهان دارویی بذرکاری کند.

بذر

در اصطلاح عام به اندام‌های تکثیرشونده گیاهی شامل دانه، حبه، قلمه، ریزوم، استولون، پاجوش و غیره بذر گفته می‌شود. اما بذر از نگاه مصرف‌کننده شامل اندام‌هایی می‌شود که توسط بشر برداشت می‌شوند و آن‌ها منابع اصلی پروتئین، چربی و کربوهیدرات برای انسان و دام می‌باشند. در واقع هر سال حدود 350 میلیون تُن پروتئین از دانه‌های گیاهان زراعی مهم به دست می‌آید، در حالی‌که این مقدار شامل بذر گیاهان زراعی دیگر و گیاهان وحشی نمی‌شود.

بذرها ذخایر ژنتیکی گیاهان می‌باشند. اگر اندام تکثیرشونده دانه یا حبه باشد، ذخایر ژنتیکی ترکیبی از ذخایر ژنتیکی والدین می‌باشد. اما در اندام‌های تکثیری غیرجنسی نظیر قلمه، پاجوش یا پیاز، تمام ذخایر ژنتیکی گیاهچه یا نهال مربوط به والد مادری می‌باشد.

گیاهان به دو روش جنسی و غیرجنسی تکثیر می‌شوند. در روش جنسی اندام تکثیرشونده بذر می‌باشد. بنابراین برای کاشت گیاهان دارویی مانند کرچک، گلرنگ، بادرنجبویه، زوفا، مریم گلی، بابونه، ماریتیغال، کدوی تخم کاغذی، حنا، زنیان، سنبل الطیب، روناس، مغربی، همیشه بهار، سرخارگل، انیسون، رازیانه، زیرۀ سبز، زیرۀ سیاه به‌وسیله بذر اقدام به تهیه بذر لازم می‌نمایند. بذر گیاهان دارویی را باید از مراکز کنترل و گواهی بذر یا از فروشگاه‌های دارای مجوز از مرکز کنترل و گواهی بذر تهیه کرد. بذر خریداری شده از مراکز مجاز دارای برچسب کنترل و گواهی می‌باشد که نشان‌دهندۀ محل تولید بذر، عمل‌آوری، نگهداری و چگونگی انتقال و توزیع بذر می‌باشد. ویژگی‌های بذر خریداری شده روی برچسب بذر شامل خلوص فیزیکی (میزان بذر خالص و میزان ناخالصی‌ها) و خلوص ژنتیکی (بذرهای خالص مربوط به یک رقم) و درصد جوانه‌زنی (قوه نامیه) می‌باشد.

در روش غیرجنسی تکثیر گیاه و کاشت آن به وسیلۀ اندام‌های رویشی مانند قلمه، پاجوش، پیاز و گیاهان ناشی از روش خوابانیدن انجام می‌شود. برخی از گیاهان دارویی مانند اسطوخدوس به‌وسیلۀ قلمه تکثیر می‌یابند. در این روش در 40 متر مربع حدود 22000 قلمه را ریشه‌دار نموده و پس از حصول اطمینان از ریشه‌دار‌شدن، آن‌ها را به زمین اصلی که یک هکتار است، منتقل می‌نمایند. برخی دیگر از گیاهان دیگر مانند نعناع و زردچوبه با کمک ریزوم‌ها تکثیر می‌یابند که در این روش ریزوم‌ها را در بستر مناسب کاشت قرار می‌دهند و اقدام به آبیاری می‌نمایند. تعداد دیگری از گیاهان دارویی مانند پیاز خوراکی، سیر، سیب زمینی و... به وسیلۀ پیازها و غده‌ها تکثیر می‌یابند. در واقع بذر آن‌ها پیاز، غده یا کورم می‌باشد.

خصوصیات و نشانه‌های بذر خوب برای کاشت

1- بذر باید از ارقام مناسب بوده و دورۀ رشد گیاه آن مطابق با آب و هوای زراعی و نظام‌های کشت محل باشد.
2- بذر باید از نظر نوع و رقم خالص باشد (خلوص ژنتیکی داشته باشد).
3- اندوختۀ غذایی کافی داشته باشد (چروکیده نباشد).
4- بذر باید یکنواخت از نظر شکل، رنگ، ترکیب و وزن هزار دانه باشد.
5- بذر باید پاک بوده و عاری از بذر علف‌های هرز، سنگ ریزه، تخم‌های حشرات و... باشد.
6- بذر بایستی سالم، نشکسته و له نشده باشد.
7- بذر بایستی تا حد امکان تازه بوده و کهنه نباشد.
8- بذر بایستی حاوی مقدار مناسبی رطوبت باشد.

کاشت گیاهان دارویی

کاشت گیاهان دارویی به دو روش انجام می‌شود:

1- کاشت گیاهان دارویی با کمک بذر انجام می‌شود.
2- کاشت گیاهان دارویی به‌وسیلۀ اندام‌های رویشی گیاه مانند قلمه، پیاز، غده، استولون، ریزوم‌ها و کورم‌ها انجام می‌شود.

کاشت گیاهان دارویی با کمک بذر

در این روش بذر به دو صورت در زمین کاشته می‌شود.

1- کشت در سینی‌های کاشت یا خزانه:

کشت در خزانه:

بذر گیاهان دارویی که بسیار ریز و دارای وزن هزار دانۀ کم (مانند بابونه) و حدود 5-2 گرم می‌باشند ابتدا در خزانه کاشته می‌شوند و پس از تولید گیاهچه در سینی‌های کاشت، گیاهچه‌ها را در شرایط مناسب به زمین اصلی منتقل می‌نمایند.

آماده‌سازی سینی‌های کاشت

ابتدا بستر مناسب مانند پیت خزه، کود حیوانی و خاک را مخلوط می‌نمایند و در سینی‌های کاشت می‌ریزند و با آب پاش بستر را مرطوب می‌نمایند (آب زیاد ریخته نشود) و در مرحله بعد بذرها را به تعداد مناسب 3-2 بذر در هر خانه در عمق 2-1 سانتی‌متری قرار می‌دهند. در طول روز 4-3 نوبت با کمک آب‌پاش سینی‌ها آبیاری می‌شوند.

آماده‌سازی زمین اصلی و کاشت

1- ابتدا زمین اصلی را آماده می‌نمایند. به همین منظور زمین اصلی با گاوآهن برگردان‌دار، دیسک یا چیزل شخم زده می‌شود.
2- سپس زمین را با لولر یا ماله تسطیح می‌کنند.
3- لوله‌های اصلی و فرعی را جهت آبیاری قطره‌ای در زمین طراحی و اجرا می‌کنند. فاصلۀ قطره چکان‌ها روی یک ردیف 20 سانتی‌متر و فاصله بین ردیف‌ها 75- 50 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند و فلکۀ لوله‌های اصلی و فرعی را باز می‌کنند تا محل نشاها مرطوب شوند.
4- نشاها را در زمین اصلی منتقل و در محل قطره چکان‌ها می‌کارند.
5- بعد از کاشتن نشاها با توجه به بافت خاک به فاصلۀ 2-1 روز آبیاری انجام می‌شود تا نشاها در زمین اصلی مستقر شوند.

2- کاشت مستقیم بذر در زمین اصلی

در کاشت گیاهان دارویی با بذر، زمان مناسب کاشت اهمیت زیادی دارد. بذرها در زمان مناسب به‌صورت ردیفی در زمین اصلی کشت می‌شوند. مقدار مصرف بذر برای هر گیاه دارویی بر اساس ویژگی‌های بذر (جوانه‌زنی، خلوص، شرایط مزرعه، زمان کاشت) و توصیه کارشناسان محلی تعیین می‌شود. مقدار بذر در هکتار برای گیاه دارویی مریم گلی 15 تا 20 کیلوگرم، گلپر 4 تا 5 کیلوگرم، زیره سیاه 12 تا 15 کیلوگرم می‌باشد که در فواصل مشخص کاشته می‌شوند.

مراحل سبز شدن بذر گیاه دارویی به صورت زیر است:

3- کاشت گیاهان دارویی با اندام‌های رویشی مانند قلمه، پیاز، ریزوم، استولون و غده

تکثیر به روش غیرجنسی یا رویشی:

تکثیر غیرجنسی یعنی از یک سلول، بافت و یا اندام یک گیاه اولیه، یک گیاه جدید تولید شود و یا به بیان ساده‌تر از یک قطعۀ کوچک از یک گیاه دارویی نظیر برگ، ساقه، جوانه، ریشه و... گیاه جدید تولید شود. از روش‌های مختلف تکثیر غیرجنسی گیاهان دارویی می‌توان به قلمه‌زدن، خوابانیدن شاخه، پاجوش و... اشاره کرد که در پودمان‌های بعد روش‌های انجام این نوع تکثیر را یاد خواهید گرفت.

خرید و تهیه بذر گیاهان دارویی

بذر عامل مهمی جهت پرورش گیاهان دارویی می‌باشد. در کشت گیاهان دارویی در کشاورزی صنعتی تأکید بر این است که فقط از بذرهای استاندارد و اصلاح‌شده، استفاده شود. توجه به ارقام و گونه بسیار مهم است؛ زیرا ممکن است گیاه دارویی موردنظر برای مصارف دارویی و... باشد که میزان مواد مؤثر در گونه‌ها متفاوت است و از این دیدگاه باید بذر انتخاب‌شده از گونۀ موردنظر باشد. دسترسی به بذر ارقام اصلاح شدة گیاهان دارویی و دارای کیفیت بالا در کنار ماشین‌آلات مدرن و انجام روش‌های درست آماده‌سازی زمین و مراحل کاشت، داشت و برداشت صحیح و اصولی در شرایط محیطی مناسب، محصولی با کیفیت را می‌تواند تضمین نماید. از اهداف اصلی گواهی بذر، حفظ صفات ژنتیکی و خلوص بذر رقم‌های اصلاح شده، محصول‌هایی است که مشخصات بهتری نسبت به محصول‌های مشابه خود دارند.

خلوص فیزیکی بذر

بذر مرغوب باید تمیز و عاری از مواد خارجی باشد. معمولاً همراه با بذر مواد خارجی از قبیل: مواد جامد (کاه، شن، خاک و...)، بذر علف‌های هرز، بذرهای شکسته، بذر ارقام وگونه‌های دیگر گیاهان و... یافت می‌شود. هرچه درصد ناخالصی‌ها بیشتر باشد ارزش آن بذر از نظر تجاری و زراعی کاسته می‌شود.

وقتی درصد خلوص فیزیکی بذر کمتر از 98 درصد باشد، آن بذر ارزش کاشت را ندارد. بذرهای انتخاب شده برای کاشت باید دارای تأییده مراکز کنترل و گواهی بذر باشند و در صورت استفاده از ارقام بومی عملیات بوجاری توسط زارع انجام شده باشد.

اندازۀ بذر

اغلب مشاهده می‌شود که بذرهای ریز و ضعیف در مجموعه‌ای از بذر مشخص، دارای قوۀ نامیه کمتری می‌باشند و بوته‌های ضعیف، محصول کمتری تولید می‌کنند. بذرهای ریز رویان کوچک و مواد ذخیره‌ای کمتری دارند و گیاهچه‌های کوچکی تولید می‌کنند، در صورتی‌که بذرهای درشت‌تر قابلیت کاشت عمیق‌تر و تحمل شرایط سخت‌تری را داشته و گیاهچه‌های سالم و قوی‌تری تولید می‌کنند. بنابراین درشتی بذر یکی از عوامل مرغوبیت بذر شناخته شده است و در آزمایشگاه با شمارش هزار دانه از بذر و وزنکردن آن درشتی بذر را مشخص می‌کنند. درشتی بذر در یک گونه، میزان ذخایر بذر را نشان می‌دهد و فقط در تعیین عمق کاشت بذر مؤثر است. در یک گونه مشخص بذرهای ریزتر نسبت به وزن خشک خود درصد آب کمتری برای شروع جوانه‌زنی نیاز دارند. بنابراین بذرهای ریزتر نسبت به بذرهای درشت‌تر در عمق مناسب و یکسان زودتر جوانه می‌زنند.

اما مقایسۀ گونه‌های مختلف با اندازۀ بذر مختلف واکنش متفاوتی نسبت به جوانه‌زنی و سبزشدن نشان می‌دهند؛ زیرا نحوۀ سبزشدن بذر (برون زمینی یا درون زمینی) و اندوخته‌های بذر، بر جوانه‌زنی و ظهور آن نقش دارند.

رشد درون‌زمینی و برون‌زمینی

در برخی از گیاهان مانند لوبیا، آفتابگردان و خیار، پوستۀ بذر به سطح خاک رانده می‌شود و برگ‌های لپه‌ای بیرون از سطح خاک باز می‌شوند که به این نوع رشد، رشد برون‌زمینی گفته می‌شود. در این گیاهان گیاهچه‌ها در قسمت انتهای ساقه چه به صورت قلاب در می‌آیند و با نیروی بیشتری خاک را می‌شکافند.

در برخی دیگر از گیاهان مانند ذرت و نخود پوستۀ بذر زیر خاک باقی می‌ماند و برگ‌های لپه‌ای درونخاک می‌مانند. به این نوع رشد، رشد درون‌زمینی گفته می‌شود. گیاهان با رشد درون‌زمینی را نمی‌توان عمیق‌تر کاشت.

تفاوت‌ها در شکل زیر نشان داده شده است:

قوه نامیۀ بذر:

قوۀ نامیه، درصد جوانه‌زنی را در تعداد معینی از بذر نشان می‌دهد. درصد جوانه‌زنی بیشتر، نشانگر کیفیت بالای بذر می‌باشد. معمولاً در شرایط آزمایشگاهی درصد جوانه‌زنی بذر بیشتر از شرایط مزرعه می‌باشد. زیرا در محیط کنترل‌شده، شرایط مطلوب موجب فراهم‌شدن عوامل مؤثر در جوانه‌زنی می‌شود. بذرها را از لحاظ قوۀ نامیه به سه گروه زیر تقسیم می‌کنند:

1- بذرهای کوتاه عمر:

این نوع بذرها قوۀ نامیۀ خود را در عرض چند روز یا چند ماه از دست می‌دهند؛ مانند: بذرهای بید، افرا، قهوه، انبه و گیاهان دارویی که دارای بذر روغنی هستند.

2- بذرهای متوسط عمر:

این بذرها بین 2 الی 5 سال و حداکثر تا 15 سال قوۀ نامیه خود را حفظ می‌کنند. بذر اکثر گیاهان دارویی، در این دسته قرار می‌گیرند. به عنوان مثال: بذر گیاه دارویی مریم گلی در شرایط مناسب، قوۀ نامیۀ خود را تا 7 سال حفظ می‌کند.

3- بذرهای طویل‌العمر:

این نوع بذرها طول عمر زیادی دارند و قادرند به مدت 15 الی 20 سال قوۀ نامیه خود را حفظ نمایند؛ مانند: بذر برخی از علف‌های هرز.

عوامل مهم برای جوانه‌زنی بذر گیاهان شامل درجه حرارت، رطوبت، اکسیژن و در برخی از گیاهان نور می‌باشد. دمای مناسب برای آزمایش جوانه‌زنی برای گونه‌های مختلف متفاوت است و براساس انجمن بین المللی بذر می‌باشد (ISTA).

اگر در کنار درصد جوانه‌زنی بذر، عامل زمان نیز همراه باشد و تعداد بذرهایی که در مدت معین جوانه می‌زنند مشخص شود، قدرت نامیه به دست می‌آید. بنابراین قدرت نامیه بذر توسط سرعت جوانه‌زنی تعیین می‌گردد. بنیۀ بذر شامل مجموعه ویژگی‌های گیاه می‌باشد که سبب جوانه‌زنی و سبزشدن گیاهچه در سطح خاک می‌شود. بذر به ویژه در شرایط مزرعه تحت تأثیر عوامل متعدد از جمله نوسانات رطوبت، دما، حملۀ قارچ‌ها و حشرات قرار می‌گیرد و هرچه جوانه‌زنی بذر سریع‌تر باشد، شانس تولید گیاهچۀ جدید افزایش می‌یابد. در مورد تعیین قوۀ نامیۀ بذر، مدت معین (روز) برای پاره‌شدن پوستۀ بذر و ظاهرشدن 2 میلی‌متر از ریشه چه موردنظر می‌باشد، که سرعت جوانه‌زنی را مشخص می‌کند.

رکود و خواب بذر

رکود بذر حالتی است که بذر در صورت مهیا نشدن شرایطی مانند رطوبت، دما و اکسیژن قادر به جوانه‌زدن نمی‌باشد. اما خواب بذر شرایطی است که حتی با وجود فراهم‌بودن شرایط جوانه‌زنی، بذر قادر به جوانه‌زدن نخواهد بود. خواب بذر دارای دلایل مختلفی مانند: پوشش سخت بذر، وجود بازدارنده‌های رشد در قسمت‌های مختلف میوه و بذر، جنین رشد نکرده و یا جنین راکد بوده که در بذر ایجاد خواب می‌کنند. مثلًا در مورد گیاهان دارویی خانواده چتریان مانند: گلپر، کرفس وحشی و آوندول، سرمادهی مرطوب در دمای 5 درجۀ سانتی‌گراد می‌تواند در شکستن دورۀ خواب و بالا رفتن درصد جوانه‌زنی مؤثر باشد.

برای برطرف‌کردن خواب بذر از روش‌های زیر می‌توان استفاده کرد:

1- خیساندن بذر در آب

خیساندن بذرها قبل از کاشت در آب که بسته به نوع بذر متفاوت می‌باشد؛ مانند: بذر گیاه گلرنگ به دلیل داشتن پوستۀ سخت، باید قبل از کاشت، 24 ساعت در آب خیسانده شود.

2- خراش‌دهی

با استفاده از مواد شیمیایی مانند اسیدسولفوریک در بذرهایی مانند زالزالک، خراش‌دهی مکانیکی با کاغذ سمباده، نرم‌کردن، شکستن و یا سوراخ‌کردن پوستۀ بذر برای بذرهایی که دارای پوستۀ سخت در مقابل نفوذ آب و گازها باشند، راه‌های مختلفی برای برطرف‌کردن خواب بذر می‌باشد.

3- چینه سرمایی

قراردادن بذرها در سرمای مطلوب (چینه سرمایی) مانند: بذرهای گیاهان دارویی روناس و باریجه. همچنین استفاده از هورمون‌هایی مانند جیبرلین و سایتوکینین‌ها، از روش‌های شکستن رکود بذرها می‌باشد.

4- تغییرات متناوب دما

قراردادن بذرها در دماهای متناوب سبب تغییر در لزوجت فسفولیپیدهای غشای سلول‌ها می‌شود و سلول‌ها را نسبت به جذب آب و اکسیژن فعال می‌نماید.

ماشین‌های کاشت

کشاورزان برای کشت بذرهای گیاهان، بسته به روش کاشت، نوع محصول، خصوصیات خاک مزرعه و ابعاد مزرعه (سطح زیر کشت) از وسایل و ادوات مختلفی استفاده می‌کنند. در گذشته بذر به‌طور دست پاش بر روی زمین پاشیده می‌شد. این روش دارای معایبی از جمله عدم پراکندگی یکنواخت بذر در مزرعه، افزایش بذر مصرفی، عدم قرارگیری بذر در عمق مناسب بود. با استفاده از ماشین‌های کاشت بذرها در عمق مناسب و با فواصل معین نسبت به یکدیگر در روی ردیف قرار گرفته و روی آن‌ها با خاک پوشانده و تثبیت می‌شوند؛ در نتیجه گیاهان به خوبی رشد کرده و از نور و رطوبت کافی برخوردار خواهند شد.

محاسن ماشین‌های کاشت

1- سرعت عمل در کاشت
2- صرفه‌جویی در مقدار بذر در واحد سطح
3- قابل تنظیم‌بودن عمق کاشت
4- یکنواخت‌بودن کاشت
5- یکنواخت‌بودن توزیع بذر
6- یکنواخت پوشاندن بذر و میزان فشار روی آن‌ها

بذر پاش‌ها

همان‌طور که از نام این نوع بذرکار پیداست، بذرها را به‌طور پراکنده و درهم می‌پاشد. معمولاً این ماشین‌ها از نوع دورانی بوده و بذر را در سطح مزرعه پخش می‌کنند. مزیت این ماشین‌ها نسبت به بذرافشانی با دست این است که بذر به‌طور یکنواخت‌تر و منظم‌تر با سرعت بیشتر و با نیرو و هزینۀ کمتر کاشته می‌شود.

خطی کارها:

این نوع ماشین‌ها ابتدا شیارهایی در زمین باز نموده و بذرها را به‌طور مسلسل به داخل این شیارها می‌ریزند و سپس روی بذرها را می‌پوشانند. مهم‌ترین حُسن استفاده از خطی‌کارها، صرفه‌جویی در مقدار بذر مصرفی می‌باشد. خطی‌کارها از شاسی، مخزن بذر، چرخ‌های حامل، سوراخ‌های خروج بذر، موزّع، لولۀ سقوط، شیار بازکن، پوشاننده، اهرم شروع و خاتمۀ کار، وسایل تنظیم مقدار ریزش بذر و... تشکیل شده‌اند. بعضی از این ماشین‌ها مجهز به وسایلی هستند که توسط آن‌ها می‌توان عمق کاشت و فاصلۀ ردیف‌ها را نیز تغییر داد. همچنین مقدار بذر را هم می‌توان در واحد سطح تنظیم نمود.

ردیف کارها

ردیف کارها عمدتاً برای کاشت گیاهان غده‌ای و گیاهانی که برای رشد احتیاج به فضای بیشتری دارند، به کار می‌روند. گیاهان دارویی مانند باریجه، آنغوزه، زوفا، روناس و... را می‌توان با این ماشین‌ها کشت نمود. در این روش بذرها با فاصلۀ یکنواخت از یکدیگر روی خطوط موازی کاشته می‌شوند. نظم و ترتیبی که در بذرکاری به این روش وجود دارد، مقدار بذر مصرفی را کاهش داده و با فراهم ساختن آبیاری به روش نشتی موجب صرفه‌جویی در آب هم می‌شود.

علاوه‌بر این امکان انجام عملیات داشت مانند: سله‌شکنی، خاک‌دادن پای بوته‌ها و وجین علف‌های هرز به کمک ادوات مکانیزه نیز فراهم می‌شود. در ضمن فاصلۀ بذرها، غده‌ها و نشاها نیز در روی ردیف قابل تنظیم است.کپه‌کاری مانند ردیف‌کاری می‌باشد؛ به این معنی که بذرها باید با فاصله کاشته شوند و معمولاً بذرها را روی خط ولی با فاصلۀ معین می‌کارند که در زمان کاشت، بذر را در شکاف ایجادشده قرار داده و در هر محل به جای یک بذر چندین بذر ریخته می‌شود. در این ماشین‌ها به تعداد ردیف‌هایی که دستگاه می‌کارد، واحد کارنده وجود دارد. این واحدها روی تیرک دستگاه و به فواصل مساوی از هم سوار شده‌اند. هر واحد کارنده شامل مخزن، شیاربازکن، پوشاننده و موزّع است.

غده کارها

این ماشین‌ها غده‌ها را در روی ردیف و با فواصل معین و در عمق مطلوبی در خاک قرار می‌دهند. این ماشین‌ها ممکن است دو یا چند ردیفه باشند و به دو دستۀ ماشین‌های غده‌کار خودکار و نیمه خودکار تقسیم می‌شوند. به‌طور کلی ساختمان غده‌کارها دارای یک مخزن غده با سوراخ‌هایی برای خروج غده است. غده‌ها از مخزن خارج‌شده و به وسیلۀ یک چرخ یا تسمه حجره‌دار دریافت شده و به لولۀ سقوط می‌رسند و از آنجا روی خاک قرار می‌گیرند. یک جفت دیسک متقابل ضمن پوشاندن غده‌ها با خاک، روی آن‌ها پشته‌های کوچکی ایجاد می‌کند.

ماشین نشاکار

نشاکارها یکی دیگر از ماشین‌های مهم کاشت هستند که با این ماشین‌ها می‌توان گیاهانی را که تازه از خزانه بیرون آمده‌اند، در زمین اصلی کشت کرد. مانند گیاهان دارویی همیشه بهار، آویشن، به لیمو، مریم گلی و... این ماشین‌ها هنگام کاشت نشا نباید به نشا آسیبی وارد کنند. نشاها باید به‌طور عمودی و در عمق معینی از خاک قرار گیرند و قسمت‌های زیرزمینی گیاهان کاشته شده باید تحت فشار قرار گیرند تا توسط خاک احاطه شوند. ماشین‌های نشاکار از یک شیاربازکن، سیستم انتقال بوته، دوچرخ فشار‌دهنده و لوله برای آب‌پاشی تشکیل شده است. در فرم‌های ساده‌تر، نشا توسط کارگر از مخزن برداشت شده و یک‌به‌یک به قسمت کارنده هدایت می‌شود. اما در فرم‌های پیشرفته‌تر، غیر از نفری که ماشین یا تراکتور را هدایت می‌کند، نیروی کارگری اضافی لازم نیست. برخی از نشا کارها مجهز به مخزن آب هستند که پس از فروکردن نشا در خاک، از مخزن آب برای آبیاری نشا یا قلمه کاشته شده استفاده می‌کنند.

نگهداری و تعمیر ماشین‌های کاشت

مهم‌ترین عامل مخربِ این ماشین‌ها رطوبت است که باعث زنگ‌زدگی در قسمت‌های مختلف می‌شود و چون کودهای شیمیایی خاصیت جذب رطوبت را دارند، زودتر به فرسودگی می‌افتند؛ لذا در پایان کار باید موزّع‌ها را تمیز کرد. محورهای موزّع‌ها را که در اثر کارنکردن کمی گیر می‌کنند باید با حرکات ملایم و روغن‌کاری، مفصل‌های ماشین را رفع عیب کرد تا به آسانی کار کند. همچنین تمام قسمت‌هایی را که احتیاج به گریس دارند، گریس‌کاری کرد. توصیه می‌شود از کتابچۀ راهنمای ماشین هم استفاده نمود.

روش‌های تکثیر بذر در گیاهان دارویی

مانند دیگر گیاهان، روش تکثیر با استفاده از بذر در گیاهان دارویی نیز از رایج‌ترین روش‌ها است. بذر گیاهان دارویی از نظر اندازه، شکل، رنگ، قابلیت جوانه‌زنی، سرعت جوانه‌زنی، پوشش بذر، تولید لعاب پس از جذب آب و موارد دیگر تنوع بسیار زیادی دارند. لذا تکثیر بذری این گیاهان به دو روش زیر انجام می‌گیرد:

1- تکثیر مستقیم بذر:

در این روش بذر گیاهان دارویی مستقیماً در زمین اصلی کاشته می‌شود. گیاهانی مانند کرچک، گلرنگ، بادرنجبویه، زوفا، بابونه، ماریتیغال، کدوی تخم کاغذی، انیسون، رازیانه، زیره سبز، زیره سیاه و... به‌راحتی با این روش تکثیر می‌شوند.

2- تکثیر غیرمستقیم (کاشت نشا):

در این روش گیاهانی که با قطع کلاهک ریشه حساسیتی نداشته و ریشه‌های فرعی زیادی ظاهر می‌کنند، پس از کاشت بذر آن‌ها در خزانه، در صورتی‌که شرایط زمین اصلی مستعد و مهیا گردید، در هوای آزاد و در فواصل موردنظر نشاها را به زمین اصلی منتقل می‌کنند. ازگیاهان دارویی نشایی می‌توان به آویشن، به لیمو، نعنافلفلی، مریم گلی، استویا، علف چای، زوفا، مرزنجوش و سنبل الطیب اشاره نمود.

خصوصیات نشای خوب جهت انتقال به زمین اصلی

1- دارابودن سه تا شش برگ
2- داشتن ریشه‌های نسبتاً قوی
3- شاداب، کاملاً ایستاده و بدون خمیدگی و شکستگی
4- فاقد هرگونه بیماری و آفات باشد.

مزایای نشاکاری

از مزایای این روش می‌توان پیش رس‌کردن محصول، مناسب‌بودن برای بذرهای ریز، کاشت بذرهای کند رشد یا با جوانه‌زنی سخت، کاهش هزینه بذر، افزایش عملکرد محصول، سهولت و راحتی عملیات داشت، محدودیت دورۀ رشد و نمو در منطقه، امکان تولید گیاهان مطلوب با رشد یکسان، صرفه‌جویی در وقت و هزینه، امکان استفاده حداکثر از زمین اصلی، امکان انجام عملیات به زراعی و... را می‌توان نام برد.

روش انتقال نشاها

وقتی بذرهای کاشته‌شده در خزانه حداقل 3 تا 6 برگی شدند، نشاها قابل برداشت می‌شوند. در این زمان زمین خرانه را آبیاری نموده و پس از آنکه رطوبت زمین به حد گاورو رسید آن‌ها را از خاک بیرون می‌آورند. برای خارج‌کردن نشا از خاک، بیل یا بیلچه را به‌طور کمی مورب در خاک فرو کرده، بدون صدمه‌زدن به ریشۀ نشا، آن را از زمین بیرون آورده و به زمین اصلی منتقل می‌کنند.

روش‌های کاشت بذرگیاهان دارویی از نظر پخش بذر

پس از انجام شخم و عملیات تکمیلی فیزیکی و شیمیایی خاک و تسطیح آن، بذر را در بستر خاک به منظور جوانه‌زدن و رشد و نمو باید کاشت. بذر گیاه برای روییدن باید تحت شرایط خاصی قرار گیرد تا جوانه گیاه بتواند، رطوبت و مواد غذایی را جذب و رشد کند. بنابراین قرار گرفتن دانه در عمق معین و تماس آن با خاک برای روییدن گیاه اهمیت به سزایی دارد. چگونگی انجام کاشت بذر به عواملی مانند: جنس زمین، مقدار آب، سنت‌های رایج منطقه، وسایل موجود کاشت و نوع گیاه بستگی دارد. روش‌های کاشت بذر گیاهان دارویی از نظر پخش به سه روش زیر تقسیم می‌شود:

1- روش بذرپاشی: 

این روش یکی از ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین روش‌های کاشت است. در این روش، پس از تسطیح بسترموردنظر، بذر را روی خاک می‌پاشند و با وسایلی مانند شن‌کش، دندانه و یا حتی ماله با خاک مخلوط و یا زیر خاک می‌کنند. پخش بذر اکثراً با دست و در صورت امکان با دستگاه بذرپاش صورت می‌گیرد. در این روش مقدار مصرف بذر زیاد بوده و سطح پاشش تقریباً غیریکنواخت و انجام مراقبت‌های زراعی مانند وجین علف‌های هرز مشکل است.

2- روش خطی کاری یا بذرریزی:

در این روش بذرها را با دست و یا با ماشین‌های خطی‌کار در روی ردیف‌های موازی کشت می‌کنند. فاصله ردیف‌ها از هم و فاصله بذرها روی هر ردیف بستگی به نوع گیاه و اندازۀ بوته خواهد داشت. در روش ردیفی هرچند به کار بیشتر و زمان زیادتری نیاز است اما نسبت به کشت درهم مقدار بذر کمتری مصرف و انجام مراقبت‌های زراعی به راحتی انجام پذیر است. ماشین‌های کاشت بذر در این روش بسته به نوع گیاه، اندازۀ بذر و نیرویی که ماشین بذرکار را می‌کشد، انواع مختلف دارند؛ مانند گیاهان دارویی رازیانه و ماریتیغال. از آنجا که بذرهای رازیانه از قوۀ رویشی مناسبی برخوردارند، کشت مستقیم در زمین اصلی نتایج خوبی در برخواهد داشت و در اکثر کشورها از این روش استفاده می‌شود. کشت ردیفی رازیانه در روش مکانیزه با استفاده از ردیف‌کار غلات انجام می‌گیرد.

3- روش بذرکاری یا ردیف کاری:

در روش کاشت ردیفی، فاصلۀ ردیف‌ها از همدیگر و فاصله بذرها، در روی هر ردیف کاملاً مشخص و معین است. در حالی که در کاشت خطی فاصله بذرها روی خط رعایت نمی‌شود. یکی از روش‌های کشت ردیفی روش کپه‌ای می‌باشد. بدین صورت که گودال‌ها یا حفره‌های کوچکی را به فواصل معین و به عمق متناسب با اندازۀ بذر ایجاد و تعدادی بذر (2 تا 3عدد) را در آن ریخته و روی آن را با خاک می‌پوشانند. این روش در مواردی بیشتر معمول است که گیاه نسبت به تراکم زیاد خاک، سله بستن و تهویۀ خاک حساس باشد؛ مانند گیاهان دارویی باریجه و آنغوزه ولی کشت بذر روناس، زوفا و سداب به صورت کپه‌ای نتیجۀ بهتری عاید می‌کند.

روش کاشت از نظر رطوبت لازم برای جوانه‌زنی

کشت بذر با توجه به تأمین رطوبت برای جوانه‌زدن، می‌تواند به دو صورت زیر انجام شود:

1- هیرم‌کاری یا نم‌کاری:

در این روش، ابتدا زمین را آبیاری نموده و پس از گاورو شدن آن را شخم زده، بذر را می‌کارند. به دلیل سله نبستن خاک و تأمین رطوبت یکنواخت، بذرها به‌راحتی سبز شده و به سهولت به رشد خود ادامه می‌دهند. این روش کشت در زمین‌های رسی که احتمال سله بستن خاک پس از آبیاری وجود دارد؛ بسیار مناسب است.

2 خشکه‌کاری:

در این روش پس از عملیات کاشت، زمین را آبیاری می‌نمایند. در این روش معمولاًً پس از آبیاری، خاک سله بسته، در نتیجه سبزشدن بذر به ویژه در روش کاشت درهم با آبیاری کرتی با مشکل مواجه می‌شود. اگر کشت به روش خطی یا ردیفی روی زمین صاف باشد، فاصلۀ ردیف‌ها یا خطوط را می‌توان با استفاده از کولتیواتور سله‌شکنی کرد و یا با آبیاری متوالی و زود به زود، از تشکیل سله جلوگیری نمود تا خارج‌شدن جوانه به راحتی انجام شود. بدیهی است وقتی که کاشت بذرها روی پشته باشد اثر سله موجب هدر رفتن رطوبت است و تأثیر چندانی در جوانه‌زنی بذرها ندارد.

دیم‌کاری در گیاهان دارویی

ایران رویشگاه اصلی بسیاری از گونه‌هایی از گیاهان دارویی با ارزش می‌باشد. این گونه‌ها در شرایط طبیعی و یا بارندگی مختصر، با کشت اصولی آن‌ها مواد مؤثرۀ نسبتاً بالایی تولید می‌کنند و از این رهگذر تولیدات گیاهان دارویی، مصرف داخلی و صادرات آن را افزایش می‌دهد. دیم‌کاری در واقع کشت و کار متکی به باران در مناطق نیمه خشک با بارندگی 250 تا 500 میلی‌متر با توزیع بارندگی مناسب می‌باشد و در این مناطق گیاه در انتهای فصل رشد ممکن است در معرض تنش خشکی قرار گیرد. خشکی یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکنندۀ رشد گیاهان در سرتاسر جهان و شایع‌ترین تنش محیطی است که تقریباً تولید 25 درصد اراضی جهان را محدود ساخته است. در مقایسه با گیاهان دیمِ دیگر مثل گندم، جو و حبوبات، گیاهان دارویی مقاوم به خشکی، می‌توانند عملکرد قابل ملاحظه‌ای تولید نمایند که از نظر درآمد و اشتغال مقرون به صرفه باشند. ضمن اینکه گیاهان دارویی دیم به علت عدم استفاده یا استفاده محدود از کودهای شیمیایی و سموم مختلف، یک محصول سالم خواهد بود. در این گیاهان، کم آبی و تنش خشکی به عنوان عامل محرک تولید متابولیت‌های ثانویه عمل می‌کند و از این دیدگاه خشکی می‌تواند به عنوان یک عامل مثبت در افزایش تولید مواد دارویی در گیاهان دارویی تلقی شود. تعیین و تشخیص شرایط اقلیمی ویژه مناطق مختلف کشور، شناسایی گیاهان سازگار و با ارزش، ابداع لوازم و ادوات مناسب کشاورزی و نیز ابتکار روش‌های اختصاصی کشت و پرورش گیاهان دارویی در مناطق خشک و نیمه خشک می‌تواند موجب شکوفایی در عرصۀ کشاورزی به ویژه دیم‌کاری در این مناطق گردد.

وجود عرصه‌های وسیع دیم زارهای کشور، گیاهان دارویی سازگار و با ارزش و نیاز صنایع مختلف و داروسازی، راه تولید انبوه گونه‌های گیاهی در دیم زارها را نشان می‌دهد. مطالعات چند دهۀ گذشته برای شناسایی مناطق مساعد دیم‌کاری گیاهان زراعی یک‌ سالۀ گرامینه و حبوبات و تجربیات عملی کشاورزان، حاکی از استعدادهای تولید کمّی و کیفی محصولات دیم در کشور می‌باشد. انتخاب و توسعه کشت گیاهان دارویی چند سالهٔ سازگار با شرایط دیم هر منطقه می‌تواند بهترین گزینه برای جایگزینی الگوی کشت فعلی باشد. استقرار گیاهان دارویی چندساله، ضمن ایجاد پوشش گیاهی، می‌تواند از فرسایش خاک جلوگیری نماید. توسعه و ترویج زراعت دیم گیاهان دارویی در عرصه‌های شیب‌دار و اراضی دیم می‌تواند در سطح وسیعی در کشور گسترش یابد. توسعه زراعت گیاهان دارویی در داخل کشور می‌تواند تحولی درحفظ و احیای اکوسیستم‌های زراعی دیم ایجاد نماید. از این رهگذر، علاوه بر اثرات مثبت زیست محیطی و حفظ خاک و آب، به دلیل ارزش افزودۀ گیاهان دارویی، کشاورزان و بهره‌برداران محلی می‌توانند درآمد خوبی حاصل و علاوه‌بر آن صنایع فراوری این گیاهان می‌تواند در ایجاد اشتغال، تحولی عظیم ایجاد نماید. تولید گیاهان دارویی علاوه‌بر امکان فروش مستقیم و یا تبدیل آن‌ها به داروهای گیاهی و همچنین بسته‌بندی آن‌ها به روش‌های ساده و فنی، ارزش افزودة بسیاری ایجاد می‌نماید. ایجاد اشتغال در بخش‌های مختلف تولید و فراوری محصولات گیاهان دارویی به دست آمده، عامل مهمی در تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی زارعین دیم کار و بهره‌برداران مراتع می‌باشد.

از مهم‌ترین گیاهان دارویی قابل کشت به‌صورت دیم‌کاری می‌توان به مریم گلی، بومادران، اسطوخدوس، مرزه، اسفرزه، زیره، ماریتیغال، گل محمدی، آویشن و زوفا اشاره کرد.

واحد یادگیری 7: پوشاندن گلخانه (موقت)

رشد جمعیت و افزایش مصرف سرانه که با سطح درآمد و زندگی افراد جامعه همبستگی زیادی دارد، دو مسئله مهم در تأمین نیازهای غذایی برای افراد جوامع در حال پیشرفت از جمله ایران است و در این میان نقش استفادۀ مؤثر و بهینه از منابع محدود آب وخاک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هر یک از گیاهان برای داشتن رشد مطلوب نیاز به شرایط خاصی از نظر شدت نور، دمای روزانه، دمای شبانه، میزان رطوبت نسبی هوا و رطوبت خاک دارند. برای تولید و پرورش تجاری گیاهان با کیفیت بالا و در تمام طول سال باید شرایط محیطی مطلوبی به همراه کنترل عوامل خسارت‌زا نظیر باد، طوفان‌های ویرانگر، سرما و یخبندان و... از طریق ساختمانی بنام گلخانه فراهم آوریم که به عنوان محیط کنترل شده مطرح می‌گردد. با توجه به نیاز روزافزون بازار، چه از نظر تولید گل و گیاهان زینتی و چه از نظر سبزیجات و صیفی‌جات خارج از فصل و همچنین تولید گیاهان دارویی، این روش، تولید، امروزه به یکی از سودآورترین بخش‌های کشاورزی تبدیل شده است که البته سرمایه‌گذاری اولیه فراوانی را نیز طلب می‌کند. با توجه به سرمایه‌گذاری زیادی که در این زمینه صورت می‌گیرد، فقدان مدیریت صحیح در احداث گلخانه، انتخاب مکان، نوع گلخانه و پوشش آن باعث عدم بهره‌وری مناسب از سرمایه و امکانات خواهد شد.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب هنرجو بتواند یک مترمربع را در زمان پنج دقیقه پوشش دهد.

تکثیر و نگهداری گیاهان دارویی در محیط‌های سرپوشیده

برای تولید و پرورش تجاری گیاهان با کیفیت بالا و در تمام طول سال، شرایط محیطی مطلوبی به همراه کنترل عوامل خسارت‌زا نظیر باد، طوفان، سرما، یخبندان و... در محیط‌های کنترل‌شده مطرح می‌گردند و از طرفی تکنولوژی تولید محصولات در محیط‌های سرپوشیده گلخانه‌ای منجر به افزایش چشمگیر راندمان بهره‌وری از منابع محدود آبی و خاکی گشته و اهمیت آن با توجه به اقلیم خشک و کم باران در اکثر نقاط کشور ما، غیرقابل انکار است.

بنابراین ایجاد محل‌های تحت کنترل و پوشیده به منظور نگهداری و پرورش گیاهان مخصوصاً برای مناطقی که خطر عوامل نامساعد جوی وجود دارد، الزامی می‌باشد. این موضوع اهدافی را به دنبال دارد که مهم‌تر از همه می‌توان تولید خارج از فصل یا پیش رس‌کردن بسیاری از محصولات و به دست آوردن محصولات در غیر از موطن اصلی را نام برد. کشت گیاهان، در چنین محل‌های سرپوشیده و کنترل‌شده‌ای، به آب و زمین کمتری احتیاج دارد، اما کار بیشتری می‌طلبد. هرچند که گیاهان دارویی در اغلب منابع علمی به گیاهان تنشی معروف بوده و در شرایط سخت نیز رویش داشته و مواد مؤثره تولید می‌کنند، اما برای پیش رس‌کردن، تولید نشا، تکثیر خارج از فصل رویش، انجام تحقیقات بر روی رشد و میزان مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی و همچنین پرورش برخی از گیاهان دارویی وارد شده به کشور که در آب و هوای ایران نمی‌توان اقدام به کشت اقتصادی آن‌ها نمود، نیازمند چنین مکان‌های سرپوشیده‌ای هستیم.

پوشش‌های گلخانه

پوشش گلخانه یکی از موارد مهم می‌باشد که باید در همان آغاز طراحی گلخانه به آن توجه شود و از مهم‌ترین تصمیمات گلخانه‌داران می‌باشد و بایستی به دقت انجام گیرد.

ویژگی‌های پوشش‌های مناسب گلخانه‌ای عبارت‌اند از:

1- درصد عبور نور مؤثر در فتوسنتز از آن‌ها زیاد باشد.
2- کمترین اتلاف را در میزان حرارت و گرما داشته باشد.
3- وزن کمتری داشته باشد.
4- از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد.
5- عمر طولانی داشته باشد.

رایج‌ترین پوشش‌های گلخانه عبارت‌اند از:

1- پلاستیک

امروزه برای پوشاندن گلخانه‌ها استفاده از پلاستیک در مقایسه با شیشه بسیار متداول شده است و درصد بالایی از پوشش گلخانه‌های دنیا را به خود اختصاص داده است. معمولاً این پوشش‌ها در گلخانه‌های تونلی (نیم دایره)، تونل‌های پلاستیکی و بعضاً در سایبان‌ها به‌کار می‌روند.

از مزایای پوشش‌های پلاستیکی، ارزان‌بودن آن‌ها و نصب آسان آن‌ها می‌باشد. عیب پوشش‌های پلاستیکی دوام کم آن‌ها است. چرا که اشعۀ ماورای بنفش خورشید باعث شکنندگی و تیرگی پلاستیک می‌شود. پوشش‌های پلاستیکی می‌تواند از جنس پلی‌اتیلن، پلی‌استر، پلیک لرید وینیل، پلی وینیل فلورید، فایبرگلاس (فیبر شیشه) باشد. اگرچه در پلاستیک‌های جدید پلی وینیلک لرید انتقال نور بیشتر و دارای عمر طولانی‌تر (ده سال) هستند ولی پلاستیک‌های پلی‌اتیلن بیشترین استفاده را در پوشش گلخانه‌ها دارند و اغلب پوشش‌های پلاستیکی از نوع پلی‌اتیلن بوده که معمولاً به ماده مقاوم‌کننده در مقابل اشعۀ ماورای بنفش آمیخته شده‌اند که در این صورت طول عمر آن‌ها تا حدود 3 سال قابل افزایش است و همچنین با استفاده ازمواد نگهدارندۀ نور مادون قرمز در پوشش‌های پلاستیکی، دمای گلخانه را در شب نیز کاهش می‌دهند. بهترین موقع کشیدن پلاستیک در روزهای گرم و آفتابی است که پلاستیک نسبتاً نرم است و بهتر روی بدنه می‌ماند. در این صورت پس از سردشدن هوا پلاستیک منقبض‌شده و به‌طور کامل کشیده و محکم می‌گردد.

2- شیشه

امروزه گلخانه با پوشش شیشه‌ای از پرهزینه‌ترین انواع گلخانه‌ها است. اگرچه این نوع گلخانه‌ها دارای طول عمر بالا، قابلیت بالای عبور نور و حرارت هستند ولی هزینۀ بالای ساخت، مشکل‌تر بودن احداث آن‌ها نسبت به نایلون‌های گلخانه‌ای، مصرف سوخت بالا و... سبب شده است که اکثر تولیدکنندگان محصولات گلخانه‌ای روی به استفاده از پوشش‌های پلاستیکی بیاورند. از جمله این پلاستیک‌ها که به عنوان جایگزین شیشه به‌کار می‌روند، فایبرگلاس مقاوم (فیبر شیشه‌ای) است. این نوع پلاستیک‌ها دارای طول عمر 10 تا 20 ساله بوده و قیمت آن‌ها از شیشه ارزان‌تر تمام می‌شود.

3- فایبرگلاس

فایبرگلاس مقاوم (F.R.P): طول عمر آن بسته به کیفیت ماده بین 20-3 سال متغیر است و در انواع و درجات مختلف و در دو نوع صاف و موج‌دار (مقاوم به سرما و تگرگ) ساخته می‌شود و بیشتر برای پوشش تک لایه مورد استفاده قرار می‌گیرند. این پوشش مقاوم بوده و در برابر ضربات عوامل خارجی شکنندگی کمتری نسبت به شیشه دارد و باعث پراکندگی نور شده و شدت نور یکنواختی در گلخانه فراهم می‌کند و در نتیجه برای پرورش گیاهان گلدانی برگ زینتی مناسب می‌باشد. در مدت زمان کمتری خنک‌شده ولی از نظر گرمایی نیاز به انرژی تقریباً برابر با شیشه دارد. این پوشش معمولاًً بعد از گذشت 10- 8 سال تغییر رنگ داده و میزان نور عبوری از آن کاهش می‌یابد. از معایب دیگر فایبرگلاس، قابلیت اشتعال زیاد آن می‌باشد. 

تأسیسات باغبانی

نور، دما، رطوبت، گازها و بسترهای کشت از مهم‌ترین عوامل محیطی کنترل‌کنندۀ رشد و نمو گیاهان می‌باشند. منظور از تأسیسات باغبانی فراهم‌کردن مکان‌هایی است که در آن عوامل فوق را با توجه به نیاز هرگونه گیاهی کنترل و تغییر داده تا گیاهانی را خارج از فصل رویش و یا در آب و هوایی غیر از آنکه در آن رشد و نمو می‌کنند، پرورش داده و همچنین برخی از گیاهان را پیش رس و نشا آن‌ها را برای انتقال به زمین اصلی تولید کرد.

برخی از مهم‌ترین تأسیسات باغبانی عبارت‌اند از: خزانه، سایبان، شاسی، تونل‌های پلاستیکی و گلخانه.

خزانه هوای آزاد

خزانه هوای آزاد عبارت است از محل محدودی مانند کرت یا باغچه‌ای به اندازه‌های مختلف که دارای خاک اصلاح شده و با زهکشی مناسب باشد که ابتدا گیاهان موردنظر به‌صورت متراکم در آن کشت شده و بعد از طی مرحله‌ای از رشد به محل اصلی انتقال داده شوند. از خزانه برای تولید نشا، کشت برخی از قلمۀ گیاهان و... استفاده می‌شود. در انتخاب محل و بستر کشت خزانه باید دقت فراوان نمود؛ زیرا گیاهان موردنظر در طی ازدیاد، حساس‌ترین مرحلۀ خود را طی می‌کنند و در صورت وجود شرایط نامناسب به نشا و نهال در حال ازدیاد خسارت وارد می‌شود. شکل‌های زیر تولید نشای گیاه دارویی گل همیشه بهار را نشان می‌دهند.

سایبان

یکی از تأسیسات ساده در باغبانی سایبان است که از یک اسکلت چوبی یا فلزی که روی آن را با موادی مانند پلاستیک، پارچه، شاخ و برگ گیاهان و مانند آن پوشانیده‌اند، تشکیل شده است و در واقع مکانی برای حفاظت از گیاهان در مقابل تابش مستقیم نور خورشید، بارندگی، نور اضافی، حشرات و... می‌باشد. سایبان در ابعاد مختلف ساخته می‌شود.

شاسی

شاسی محل یا جعبه‌ای است با ابعاد مشخص که عرض آن 80 تا 100 سانتی‌متر، ارتفاع آن 30 تا 50 سانتی‌متر و طول آن 30 تا 40 سانتی‌متر می‌باشد. از شاسی برای کشت بذر و تولید نشا جهت انتقال به مزرعه، پیش رس‌کردن گیاهان، ریشه دار کردن قلمه‌ها، مقاوم‌کردن قلمه‌های ریشه‌دار شده و گیاهان تولید‌شده در گلخانه، استفاده می‌شود. شاسی‌ها در واقع گلخانه‌های کوچک به شمار می‌روند و ممکن است به‌صورت متحرک و یا ثابت باشند. از نظر حرارت موجود در شاسی دو نوع شاسی سرد و شاسی گرم وجود دارد.

شاسی سرد:

نوعی از شاسی است که منبع حرارتی آن فقط انرژی خورشیدی می‌باشد و غیر از نور خورشید منبع حرارتی دیگری ندارد. باید توجه نمود که لبه‌های این شاسی را شیب‌دار می‌سازند تا شاسی توانایی جذب حداکثر انرژی خورشیدی را داشته باشد.

شاسی گرم:

در این نوع از شاسی، منبع حرارتی فقط خورشید نیست، بلکه از منابع آلی مانند کود یا برگ، سیستم آب گرم، جریان هوای گرم، وسایل برقی و یا کابل‌های حرارتی نیز استفاده می‌شود.

تونل پلاستیکی

امروزه با بهره‌گیری از تونل‌های پلاستیکی اقدام به کشت و به دست آوردن محصولات غیرفصل می‌کنند. ساده‌ترین تونل‌ها، تونل بسیار کوتاه یا مینی تونل می‌باشد که ارتفاع آن در حدود 50 سانتی‌متر بوده و برای پوشش آن از نایلون پلی‌اتیلن استفاده می‌شود. از تونل‌های پلاستیکی کوتاه تا ارتفاع 1 متر و تونل‌های بلند تا ارتفاع 2 متر برای پیش رس‌کردن سبزی‌ها استفاده می‌کنند. برای برپاکردن تونل به فاصلۀ هر 3 متر، 2 عدد مفتول آهنی یکی در زیر و دیگری در روی پوشش نایلون در زمین فرو می‌برند و پوشش نایلونی در بین این دو کمان آهنی کشیده و محکم قرار می‌گیرد و در انتهای تونل نیز بسته می‌شود.

گلخانه

گلخانه عبارت است از مکانی که با مواد شفاف پوشیده شده و در آن عوامل محیطی مختلف از قبیل دما، رطوبت نسبی، نور، میزان دی‌اکسیدکربن و تهویه قابل کنترل می‌باشد و در آن می‌توان گیاهان را در تمام طول سال پرورش داد.

مزایای پرورش گیاهان در گلخانه

1- امکان تولید مستمر محصولات در تمام طول سال بدون تأثیر محدودیت‌های موجود به خصوص در مناطق سرد؛
2- پیش رس‌کردن گیاهان و امکان تولید محصول در کوتاه مدت؛
3- طولانی‌کردن فصل رشد گیاهان؛
4- ازدیاد گیاهان به روش جنسی و غیرجنسی؛
5- بهره‌وری صحیح از امکانات محدود آب و خاک به خصوص در قطعات و اراضی کوچک غیراقتصادی؛
6- بازدهی تثبیت‌شده با توجه به کنترل عوامل تولید شامل رطوبت، درجه حرارت، تهویه و نور؛
7- کاهش خسارت و تأمین امنیت تولید با توجه به کنترل عوامل سوء محیطی در یک محیط بسته؛
8- ایجاد اشتغال مفید و مولد در جامعه.

انواع گلخانه‌ها

گلخانه‌ها را معمولاً از نظر شکل و ساختار و همچنین از نظر دما به انواع زیر تقسیم‌بندی می‌کنند:

از نظر دمایی گلخانه‌ها را به چهار گروه زیر تقسیم می‌کنند:

1- گلخانه‌های سرد
2- گلخانۀ نیمه گرم یا معتدل
3- گلخانۀ گرم
4- گلخانۀ گرم و مرطوب

انواع گلخانه از نظر شکل و ساختار

1- گلخانه‌های یک طرفه

2- گلخانه‌های دو طرفه

3- گلخانه‌های نیمه دو طرفه

4- گلخانۀ آ شکل (shaped -A)

5- گلخانه‌های جوی پشته‌ای (به هم پیوسته)

6- گلخانه‌های تونلی یا نیم استوانه‌ای

این نوع گلخانه‌ها به نسبت، ساختِ آسان و ارزان دارند و امروزه بسیار متداول شده است. اسکلت آن توسط لوله یا پروفیل‌های گالوانیزه ساخته می‌شود که قوس 180 درجه دارند و توسط تیرهای فرعی که در امتداد طولی گلخانه قرار دارند، نگهداشته می‌شود. امروزه برای استحکام بیشتر و تغییرات احتمالی از پیچ و مهره بجای جوشکاری استفاده می‌شود.

نکات مهم در احداث گلخانه

یکی از اولین تصمیماتی که باید اتخاذ شود، این است که گلخانه به‌صورت یک واحد جداگانه، در تماس با ساختمان‌های موجود و یا به‌صورت بخشی از ساختمان‌های جدید ساخته شود. رسیدن به این هدف زمانی حاصل می‌شود که مشخصات فنی گلخانه در حد استاندارد و یا حداقل نزدیک به این معیار رعایت شده باشد. به همین منظور برای احداث هر گلخانه باید موارد زیر مدنظر قرار گیرند:

1- در انتخاب محل مناسب، فضای توسعه بایستی مورد توجه قرار گیرد. پیش‌بینی احداث ابنیه مورد نیاز علاوه بر اسکلت گلخانه‌ها، ساختمان کارگری، سرویس‌های بهداشتی، فضای لازم جهت ذخیرۀ آب و سوخت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

2- محل گلخانه حتی‌الامکان نزدیک جاده‌های اصلی یا دارای جاده‌های مناسب باشد. شیب‌های تند، محل‌های بادگیر، مکان مناسبی برای احداث گلخانه نیستند. ابعاد زمین باید طوری انتخاب شود که بتوان گلخانه‌ها را در جهت شمال  جنوب در آن احداث نمود. بایستی محل تا حدامکان مسطح باشد تا هزینه تسطیح کاهش یابد.

3- خاک محل احداث گلخانه باید دارای بافتی متوسط، زهکشی مناسب، فاقد شوری و... باشد. به دلیل استفادۀ گسترده از آب در عملیات گلخانه‌ها احداث یک سیستم زهکش مناسب مخصوصاً در خاک‌های دارای بافت سنگین ضروری است.

4- دسترسی به منابع آب با کیفیت و کمیت مناسب باید امکان‌پذیر باشد.

5- برای تأمین نوع سوخت مصرفی در گلخانه در مناطقی که امکان دسترسی به گاز طبیعی وجود دارد؛ می‌توان با کاربرد این سوخت ارزان، هزینه‌ها را به مقدار زیادی در تولید فصل سرما، کاهش داد. گلخانه‌های دور از لوله‌های گاز مجبور به استفاده از سایر منابع انرژی به جای گاز می‌باشند که به عنوان ارزان‌ترین و پا کترین منبع انرژی به شمار می‌رود.

6- جایی که دایماً دارای آب و هوای نامساعد، باران‌های شدید، سایۀ ناشی از واقع‌شدن در دامنۀ شمالی کوه‌های بلند و یا درختان سربه فلک کشیده باشد، مناسب احداث گلخانه نیست.

7- انتخاب نوع محصولی که در برنامۀ تولید قرار می‌گیرد از دیگر نکات مهم در احداث گلخانه است، با توجه به اینکه گرایش‌ها به سمت تولید اختصاصی محصولات است و دستور کار تولید پس از مطالعۀ ابتدایی بازار داخلی و خارجی مشخص می‌گردد؛ بنابراین قبل از احداث، ابتدا بایستی تعیین کنند که چه محصولی تولید شود. سپس تصمیم به احداث گلخانه در منطقه و اقلیم مناسب آن محصول بگیرید.

بسترهای کشت در گلخانه

آماده‌سازی بستر گلخانه از موارد بسیار مهم و حیاتی در کنترل رشد و باروری گیاه است. محیط کشت مطلوب باید دارای ویژگی‌های زیر باشد:

1- قدرت نگهداری آب کافی
2- داشتن خلل و فرج کافی برای تهویه و خروج آب‌های اضافی
3- کم‌بودن میزان نمک
4- فاقد عوامل بیماری‌زا و بذر علف‌های هرز
5- داشتن موادغذایی کافی.

بستر کاشت در گلخانه‌ها به دو صورت خاکی و یا هیدروپونیک (بدون خاک) می‌باشند.

الف) بسترهای خاکی

خصوصیات مختلف خاک (فیزیکی و شیمیایی) بر چگونگی رشد و نمو، کمیت و کیفیت مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی تأثیر دارد. برای حصول اطمینان از خاک بستر گلخانه، بهتر است اولین اقدام، نمونه‌برداری از نقاط مختلف و ارسال به آزمایشگاه برای آنالیز کامل آن از لحاظ بافت pH ،EC، و عناصر غذایی موجود باشد. در این صورت اصلاح خاک و برنامه کوددهی ضمن رشد، متناسب با سن و نوع محصول را می‌توان به‌راحتی مدیریت نمود. مواد آلی خاک داخل گلخانه به علت استفاده مداوم از خاک و نیز گرم‌بودن، تجزیه می‌شود و باید با اضافه‌کردن مواد آلی مختلف ترمیم گردد. در ضمن رشد میکروارگانیسم‌های مضر خاک به دلیل گرم و مرطوب‌بودن محیط به گیاهان آسیب می‌رساند که باید به روش‌های مختلف ضدعفونی شود. از مشکلات دیگر خاک، کاهش عناصر معدنی خاک می‌باشد که در مواقع معین باید کمبودهای آن برطرف شود. در اکثر مواقع خاک گلخانه با کمبود مواد آلی مواجه است. برای این منظور می‌توان از مواد آلی مانند: پیت، کوکوپیت، خا کبرگ، کود دامی و... استفاده نمود.

ضدعفونی کردن بسترهای کشت خاکی‌

ضدعفونی بستر به منظور حذف عوامل بیماری‌زا، تخم حشرات و بذر علف‌های هرز انجام می‌گیرد. روش‌هایی که برای ضدعفونی بستر به‌کار می‌روند عبارت‌اند از:

1- ضدعفونی با بخار آب:

این روش ارزان، سریع و مؤثرتر از روش‌های دیگر است. در این روش زهکشی و هوادهی خاک نیز بهبود می‌یابد.

روش کار:

بخار آب توسط دیگ بخار تولید می‌شود و از طریق لوله‌های سوراخ داری در عمق 15- 10 سانتی‌متری زیر خاک قرار دارند و یا به‌وسیله شیلنگ‌های منفذدار کرباسی که در سطح محیط کشت قرار می‌گیرد، تزریق می‌شود. اگر عرض پشته‌ها یا بستر کشت 90 سانتی‌متر باشد یک لوله بخار و در صورتی‌که حدود 120 سانتی‌متر باشد دو لوله انتقال بخار آب نیاز است. برای محبوس‌کردن بخار، سطح بستر را با پلاستیک می‌پوشانند. دمای تولیدشده در این روش باید حدود 60 درجۀ سانتی‌گراد و مدت زمان لازم برای بخاردهی 30 دقیقه باشد.

2- ضدعفونی با خورشید:

در این روش بستر را آبیاری نموده و مرطوب می‌کنند و سپس روی آن را با پلاستیک نازک روشن با ضخامت 25 الی 100 میکرون پوشش می‌دهند. این عمل حتماً باید در ماه‌های گرم سال انجام گیرد. دمای بستر با این شیوه به 40 تا 60 درجۀ سانتی‌گراد افزایش می‌یابد که برای اکثر موجودات مضر و کشنده است. معمولاً پوشش پلاستیکی را 4 تا 6 هفته روی بستر نگه می‌دارند. بسترهایی که با این روش ضدعفونی می‌شوند؛ عملکرد مناسبی نسبت به بقیۀ شیوه‌ها دارند. عمده‌ترین عیب این کار نیاز به زمان طولانی و هوای گرم محیط است.

3- ضدعفونی بستر با مواد شیمیایی:

در صورتی‌که هیچ کدام از روش‌های ضدعفونی امکان‌پذیر نبود برای ضدعفونی بستر از مواد شیمیایی استفاده می‌شود. بستر باید شخم خورده و دارای رطوبت 40 تا 80 درصد ظرفیت زراعی باشد و با پلاستیک روشن برای تأمین دمای 18 تا 24 درجه سانتی‌گراد پوشانده شود. از معایب این روش می‌توان به غیره قابل کشت‌بودن محیط به مدت 3- 2 هفته، ایجاد مسمومیت در برخی گیاهان و افزایش هزینه اشاره نمود. از مواد شیمیایی که برای ضدعفونی بستر به‌کار می‌رود می‌توان از متیل بروماید، کلروپیکرین، واپام و فرمالین نام برد. انجام ضدعفونی با این روش با توصیه و نظارت کارشناسان مربوطه امکان‌پذیر است.

ب) بسترهای بدون خاک (هیدروپونیک)

هیدروپونیک یا کشت بدون خاک یک تکنولوژی برای پرورش گیاهان در محیط بدون خاک است که تمام عناصرغذایی مورد نیاز برای رشد گیاه به‌صورت محلول در اختیار گیاه قرار داده می‌شود. هیدروپونیک ترکیب دو واژۀ یونانی هایدرو به معنی آب و پونوس به معنی کار و تلاش است. از مزایای کشت بدون خاک، عملکرد بالا، تراکم بالا در واحد سطح کشت، کوتاهی طول دورۀ زمانی پرورش گیاهان، حذف بیماری‌ها در نتیجه حذف خاک، کنترل علف‌های هرز و... می‌باشد. از معایب این نوع کشت می‌توان به سرمایه‌گذاری زیاد اولیه، هزینۀ بالای انرژی، محدودیت در انتخاب گیاه و گسترش سریع آفات و بیماری‌ها در گلخانه در صورت آلوده‌شدن گیاهان اشاره کرد. کشت هیدروپونیک عملاً قابل استفاده برای رشد انواع میوه‌ها، سبزیجات، گیاهان دارویی و... است. ولی به دلیل اهمیت اقتصادی، اکثراً گیاهان گران قیمت و یا کند رشد را در این روش مورد پرورش قرار می‌دهند. تعدادی از گیاهان دارویی مورد پرورش در سیستم هیدرو پونیک عبارت‌اند از: سرخارگل، جینسینگ، مریم گلی، ترخون، نعناع و... 

سیستم‌های کشت بدون خاک

سیستم‌های کشت بدون خاک را بر حسب نوع بستر به دو نوع زیر تقسیم می‌کنند:

1- سیستم‌های هیدروپونیک مایع:

در این روش ریشه‌ها در داخل لایه‌ای از جریان محلول غذایی قرار می‌گیرند و گیاه از قسمت طوقه (حد فاصل ریشه و ساقه) بیرون از مایع است.

2- سیستم دانه‌بندی شده و متخلخل:

این روش دارای یک بستر جامد جهت حفظ ریشه‌ها در خود و سرپا نگه داشتن گیاه می‌باشد. این بستر می‌تواند از انواع سنگریزه، پوکه معدنی، پرلیت، ورمی کولایت، پشم سنگ، پیت خزه، خاک اره، کوکوپیت و... باشد.

به‌طور کلی کشت بدون خاک از دو سیستم پیروی می‌کند:

1- سیستم غیرچرخشی یا باز:

در این سیستم محلول غذایی که به ریشه‌ها رسانده می‌شود از انتهای سیستم خارج شده و استفادۀ مجدد در سیستم نمی‌شود. مانند: کشت در پشم سنگ و کشت کیسه‌ای و کشت در سنگ ریزه.

2- سیستم چرخشی یا بسته:

در این سیستم محلول غذایی اضافی جمع‌آوری، اصلاح و برای استفادۀ مجدد به آن بازگردانیده می‌شود. در واقع محلول غذایی حالت چرخشی دارد.

کنترل شرایط محیطی گلخانه

فعالیت‌های شیمیایی صورت گرفته در فرایند فتوسنتز گیاهان، مستقیماً متأثر از شرایط محیطی می‌باشد. فتوسنتز به عواملی مانند دما، شدت نور و وجود آب و موادغذایی وابسته است. بر پایۀ تحقیقاتی که بر روی گیاهان دارویی انجام شده عوامل محیطی بر مقدار کلی و عناصر تشکیل‌دهندۀ مواد مؤثر و مقدار تولید وزن خشک گیاه می‌تواند مؤثر باشد. بنابراین بدون توجه به اینکه گلخانه برای چه کاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، باید محیط آن کنترل شده باشد. این کار برای پرورش و سلامت گیاهان گلخانه ضروری می‌باشد.

1- دما 

تنظیم درجه حرارت در گلخانه‌ها شرط اولیه برای رشد و نمو بسیاری از گیاهان است. نیاز گیاهان به درجۀ حرارت متفاوت است. کنترل میزان دما به نوع گیاهانی که در گلخانه پرورش داده می‌شوند، بستگی دارد. تحقیقات زیادی بر روی تأثیر دماهای مختلف بر مقدار مادۀ مؤثره و همچنین رشد گیاهان دارویی در محیط‌های گلخانه انجام گرفته است به‌طور مثال دمای 25 درجه سانتی‌گراد در روز و 15 درجه سانتی‌گراد در شب، باعث تولید حداکثر اسانس در گیاه دارویی بابونه می‌گردد. از این رو تأثیر دما بر روی تک تک گیاهان دارویی که ارزش اقتصادی دارند؛ باید مورد مطالعه و تحقیق قرار گیرد. در گلخانه‌های گرم و مرطوب دما بین 18 تا 25 درجه سانتی‌گراد برای تولید نشای گیاهان زینتی، علفی و گیاهان فصل گرم تنظیم می‌شود؛ در صورتی‌که در گلخانه‌های خنک برای تولید نشا و پرورش گیاهان فصل خنک به دمای 10 تا 16 درجه سانتی‌گراد نیاز باشد. به منظور رشد و نمو ایده‌آل اکثر گیاهان و محصولات گلخانه‌ای، به درجه حرارتی معادل 22 تا 27 درجه سانتی‌گراد در روز و 12 تا 17 درجه سانتی‌گراد در شب نیاز می‌باشد. خروج از دامنۀ حرارتی ذکر شده بعضاً منجر به خسارات جبران‌ناپذیری می‌گردد. در درجه حرارت‌های پایین‌تر از دامنۀ ذکر شده فرایندهای لازم برای زنده‌بودن از کار می‌افتد و به دلیل تشکیل بلورهای یخ در بافت‌های گیاهی، آب لازم برای سلول‌ها از دسترس آن‌ها خارج شده و آسیب مکانیکی می‌بینند. در شرایط حاد گرمایی نیز آنزیم‌های کنترل‌کننده، فعالیت‌های بیوشیمیایی گیاه را غیرفعال کرده و رشد گیاه مختل خواهد شد. اما چگونگی تنظیم درجه حرارت در گلخانه‌ها بستگی به سیستم گرمایی دارد. انواع بخاری‌ها یا سیستم‌های گازی و... می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. سیستم‌های حرارتی باید توان توزیع یکنواخت دما را داشته و فاقد اثرات زیست محیطی باشند. در استفاده از هر گونه سیستم حرارتی گلخانه باید دقت لازم را نمود که از نفوذ دود و گاز منواکسیدکربن به داخل گلخانه به‌طور جدی جلوگیری کرد؛ در غیر این صورت کلیۀ بوته‌ها آسیب جدی خواهند دید.

2- نور

نور عامل مهمی در پدیدۀ فتوسنتز، رشد و نمو، گل انگیزی، محصول‌دهی، اندام‌زایی، میزان مواد مؤثره در گیاهان دارویی می‌باشد. معمولاً گلخانه‌ها را طوری می‌سازند که حداکثر بهره‌وری از نور را داشته و حتی‌الامکان از عناصر سایه‌انداز به دور باشد. شدت، کیفیت و مدت نور در تکثیر و پرورش گیاهان اهمیت زیادی دارد. شدت نور باید نسبت به نوع گیاه موردنظر تنظیم گردد. به عنوان مثال شدت نور زیاد برای گل رز و میخک مناسب بوده و یا در گونه‌ای از گیاه گل انگشتانه باعث افزایش مواد مؤثره گلیکوزیدهای آن می‌شود؛ ولی شدت نور زیاد برای بنفشه آفریقایی مناسب نمی‌باشد. کیفیت نور نیز عامل مهم رشد و نمو گیاهان می‌باشد. اکثر گیاهان هنگامی که تحت تأثیر نورهای آبی و قرمز قرار می‌گیرند، فتوسنتز بیشتری انجام می‌دهند. مدت روشنایی (مقدار تابش نور) اثر مستقیمی بر میزان تولید ماده مؤثرۀ گیاهان دارویی دارد. به‌طور مثال در طول روشنایی زیاد، مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی مانند نعناع، مریم گلی و بذرالبنج افزایش پیدا کرده است. منبع تأمین نور به‌صورت طبیعی خورشید است، اما در روزهای کوتاه، ابری و نامساعد از لامپ‌ها برای تأمین نور کافی استفاده می‌شود که در گلخانه‌ها بهتر است از مخلوط لامپ‌های مهتابی و لامپ‌های معمولی استفاده کنند. لامپ‌های مهتابی قسمت بیشتری از انرژی برق را به نور تبدیل می‌کنند و معمولاً طول موج‌های آبی پخش می‌کنند. اما لامپ‌های گرم قسمت بیشتر انرژی برق را به‌صورت گرما تلف و اکثراً طول موج قرمز پخش می‌کنند.

3- گاز کربنیک در گلخانه‌ها

گاز کربنیک یا دی‌اکسیدکربن از مواد اولیۀ فرایند فتوسنتز بوده که تولیدکنندۀ مواد خشک گیاه می‌باشد. فتوسنتز یک فرایند شیمیایی است که انرژی نور خورشید را برای تبدیل دی اکسیدکربن و آب به مواد قندی در گیاهان سبز مورد استفاده قرار می‌دهد؛ سپس این مواد قندی در خلال تنفس گیاه برای رشد آن مورد استفاده قرار می‌گیرند. سال‌های زیادی است که به منابع غنی‌سازی دی اکسیدکربن در گلخانه‌ها، برای افزایش رشد و تولید گیاهان پی برده شده است. در تولید گلخانه‌ای، هدف همۀ پرورش‌دهندگان، افزایش مادۀ خشک و بهینه‌سازی اقتصادی محصولات می‌باشد. دی اکسیدکربن با توجه به بهبود رشد گیاهان، باروری محصولات را افزایش می‌دهد. میزان دی اکسیدکربن به‌طور طبیعی در هوا 0/03 درصد (300ppm) می‌باشد که برای فتوسنتز گیاهان کافی است. اما در گلخانه که محل بسته می‌باشد در اثر فتوسنتز گیاهان، احتمال کاهش دی اکسیدکربن وجود دارد. افزایش غلظت دی اکسیدکربن همراه با نور و درجه حرارت کافی تا میزان 1000 تا 1500ppm برای اکثر گیاهان مفید است. افزایش غلظت دی اکسیدکربن برای گیاه سمی است و باعث کاهش عملکرد در گیاهان می‌شود. کمبود دی اکسیدکربن در گلخانه‌ها معمولاً با تزریق آن صورت می‌گیرد. تزریق دی اکسیدکربن در تمام طول روز از طلوع آفتاب تا یک ساعت قبل از غروب صورت می‌گیرد. زمان تزریق به موقعیت گلخانه و عرض جغرافیایی هم بستگی دارد و در فصل‌های پاییز و زمستان صورت می‌گیرد. این عمل معمولاً در اواخر شهریور یا اوایل مهر تا اواسط فروردین و یا تا اواسط اردیبهشت انجام می‌شود. در زمان تزریق باید کلیۀ دستگاه‌های تهویه و هواساز و خنک کننده خاموش باشند و دریچه تهویه کمتر از 5 سانتی‌متر باز باشد.

4- رطوبت نسبی

افزایش یک جانبۀ دما در گلخانه موجب افزایش تعرق گیاهان گردیده و منجر به پلاسیدن و پژمرده‌شدن آن‌ها می‌گردد. برای جلوگیری از اختلاف فشار بخارآب بین گیاه و محیط اطراف آن، ایجاد رطوبت کافی در گلخانه ضروری می‌باشد. رطوبت نسبی مناسب سبب طراوت و شادابی برگ‌ها می‌شود؛ اما افزایش بیش از حد رطوبت، تعرق گیاه را کاهش داده و باعث ایجاد برگ‌های بزرگ، ساقه‌های ضخیم و کم استقامت، ریشه‌های ضعیف و شیوع انواع بیماری‌های قارچی می‌شود. میزان رطوبت نسبی در گلخانه را می‌توان از طریق تغییر درجه حرارت، تهویه، تبادل هوایی و تنظیم مقدار آب در دسترس گیاه و تولید مه کنترل نمود. رشد طبیعی گیاهان در رطوبت نسبی بین 25 تا 80 درصد اتفاق می‌افتد. در صورتی که در فصول گرم و هوای خشک، درصد رطوبت نسبی کاهش یابد از سیستم مه‌پاش و دستگاه‌های رطوبت‌ساز برای تنظیم رطوبت استفاده می‌شود. 

آبیاری در گلخانه

آب در فتوسنتز، جذب و انتقال مواد، تعرق و اکثر پدیده‌های بیوشیمیایی نقش اصلی را دارد. کمیت آب مورد استفاده به نوع گیاه، دما و رطوبت نسبی گلخانه و نوع محیط کشت بستگی دارد. کیفیت آب مورد استفاده در گلخانه‌ها نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. میزان وجود نمک‌های قابل حل در آب آبیاری نباید بیش از 1400 قسمت در میلیون 2 (میلی‌موس بر سانتی‌متر) باشد. بهترین آب نیز بین 5/5 تا 7 می‌باشد. دمای آب در زمستان که به گیاهان گلخانه داده می‌شود نباید از 10 درجۀ سانتی‌گراد کمتر باشد؛ زیرا آب سرد به گیاهان آسیب می‌رساند. آبیاری گلخانه‌ها به دو دستۀ اصلی آبیاری سطحی و تحت فشار تقسیم می‌شوند. در آبیاری گلخانه به‌صورت ثقلی (به دو روش کرتی و شیاری)، راندمان پایین بوده و اتلاف آب در آن بالا است. در عین حال باعث شست‌وشوی املاح، افزایش رشد علف‌های هرز و بروز انواع بیماری‌های قارچی و انگلی و پوسیدگی می‌شود. اما در آبیاری تحت فشار که بیشتر در گلخانه‌ها استفاده می‌شود؛ معمولا به‌صورت آبیاری بارانی و آبیاری قطره‌ای صورت می‌گیرد. آبیاری بارانی توزیع یکنواخت آب برای تمام گیاهان و کاهش دمای محیط و افزایش رطوبت در پی دارد، راندمان مصرف آب 75 درصد است ولی در آبیاری قطره‌ای، آب و کودهای محلول در آب و سایر مواد مورد نیاز گیاه به‌صورت محلول توسط قطره چکان‌های نصب شده روی لوله‌های جانبی در اختیار گیاه قرار می‌گیرد. راندمان مصرف آب در این روش 90 درصد است و چون قطره چکان‌ها در کنار بوته یا ساقۀ گیاه قرار می‌گیرند؛ امکان رشد و توسعۀ علف‌های هرز از بین می‌رود.

تهویه در گلخانه

منظور از تهویه، هدایت هوای تازه به داخل گلخانه می‌باشد. هوای بیرون گلخانه دارای دی اکسیدکربن بیشتری است. وقتی که یک گیاه در معرض جریان هوای تازه در خارج از گلخانه باشد، هوای تازه در نزدیکی برگ‌ها تأمین شده و گیاه می‌تواند اکسیژن پس داده و از دی اکسیدکربن تازه استفاده نماید. بنابراین با تهویۀ کافی می‌توان دما و رطوبت نسبی مازاد گلخانه را کاهش و میزان دی اکسیدکربن را افزایش داد. باز کردن پنجره‌های جانبی گلخانه، انتقال هوای گرم و مرطوب از دریچه‌های سقف، استفاده از دستگاه‌های تهویه و پنکه‌های تخلیۀ هوا از روش‌های مختلف تهویه در گلخانه می‌باشد. بازکردن پنجره‌های جانبی هنگامی میسر می‌باشد که اختاف دما بین هوای بیرون و داخل گلخانه بیشتر از 10 درجۀ سانتی‌گراد نباشد. در غیر این صورت هوای خنک به گیاهان داخل گلخانه آسیب وارد می‌کند.