درسنامه آموزشی تولید و آماده سازی گیاهان دارویی کلاس یازدهم امور باغی

از کناره ریشۀ برخی از گیاهان، گیاهچه جدیدی ایجاد می‌شود که بسیار شبیه به پایه‌ای است که از آن به وجود آمده است. این گیاهچه دارای سیستم ریشه‌ای می‌باشد که در صورت جداشدن آن از گیاه مادر می‌تواند به‌طور مستقل زندگی کند. گیاهان مانند کاکتوس و آلوئه‌ورا به این روش تکثیر می‌یابند. تعداد پاجوش‌ها زیاد است و همۀ پاجوش‌ها قابلیت ایجاد گیاه جدید را دارند.

واحد یادگیری 4: تکثیر گیاهان دارویی با پاجوش

پاجوش‌ها در اطراف ریشه گیاه به‌صورت توده‌ای تشکیل می‌گردند، که در صورت عدم جداسازی پاجوش‌ها از گیاه مادری، آن‌ها به تکثیر و تولید پاجوش‌های جدیدتر ادامه داده و مجموعه‌ای از پاجوش‌ها اطراف گیاه مادری را فراخواهند گرفت. برای تکثیر گیاه آلوئه‌ورا به روش پاجوش باید پاگیاه را از گیاهان مسن در فصل بهار جدا نموده و در خاک شنی با زهکشی مطلوب قرار داد. در بسیاری از موارد، تقریباً هر بوتۀ آلوئه‌ورا می‌تواند ده‌ها پاجوش تولید نماید.

یکی از روش‌های آسان تکثیر کاکتوس، جداکردن پاجوش آن است. پاجوش کاکتوس نسخۀ کوچک‌تر کاکتوس است که از کنار گیاه مادر جوانه می‌زند. بیشتر پاجوش‌ها در قاعدۀ گیاه شکل می‌گیرند اما برخی نیز در طول ساقه یا حتی در روی برگ تشکیل می‌شوند. همۀ انواع این پاجوش‌ها را می‌توانید جدا کنید و بگذارید ریشه تولید کرده و یک گیاه جدید تشکیل بدهد. بسیاری از گونه‌های کاکتوس به تولید پاجوش شهرت دارند. پاجوش مشخصات مشابه گیاه مادری را بروز می‌دهد و تفرق صفاتی که در کاشت بذر رخ می‌دهد و موجب ایجاد گیاهی با ویژگی‌های متفاوت از مادر می‌شود، را ندارد.

استاندارد عملکرد

هنرجو بتواند در شرایط مناسب 200 پاجوش را جداسازی و کشت نماید.

تکثیر با پاجوش

روی ریشۀ بعضی از گیاهان، جوانه‌های نابجایی درون خاک ایجاد می‌شود و پس از رشد، تولید شاخه‌هایی می‌کنند که از خاک بیرون آمده و پاجوش نامیده می‌شوند. می‌توان خاک را کنار زد و آن‌ها را با مقداری ریشه خارج کرد و به‌طور مستقل پرورش داد. برخی از درختان، درختچه‌ها و گیاهان دارویی مانند: انار، انجیر، حنا، سماق، عناب، بیدمشک، رازک و آلوئه‌ورا طی فصل رشد از ریشه و طوقۀ آن‌ها گیاهچه‌های کوچکی به نام پاجوش تشکیل می‌شود که تا پایان فصل رشد به اندازۀ کافی رشد نموده و دارای ریشۀ کافی می‌شوند. با جدا کردن این گیاهچه‌ها از گیاه مادری می‌توان آن‌ها را به عنوان گیاه جدید در بستر آماده کشت نمود. اکثر پاجوش‌هایی که مستقیماً روی ریشه‌های سطحی تولید می‌شوند، خود دارای ریشه کافی هستند. اما برخی مانند درخت خرما پاجوش‌هایی تولید می‌کنند که روی تنه نزدیک طوقه تشکیل می‌گردد که به آن‌ها تنه جوش یا ساقه جوش می‌گویند. در این موقع برای ریشه‌دارکردن این تنه جوش‌ها ابتدا با ایجاد کپۀ خاک نرم و مرطوب، در اطراف پایۀ مادر اقدام به ریشه‌دارکردن آن‌ها کرده و سپس از پایۀ مادر جداکرده و به عنوان گیاه جدید مورد استفاده قرار می‌دهند. موقع جداکردن پاجوش‌ها در پاییز یا بهار است. در نواحی سردسیر بهتر است در بهار انجام شود که نهال‌های جوان در اثر سرما آسیب نبینند. البته دقت کنید که همراه با ریشه باشند و بهتر است پاجوش‌های سالم و عمودی را برای تکثیر انتخاب کنید. کلید موفقیت در این روش این است که هرگز پاجوش‌های خیلی جوان را انتخاب نکنید و عمل تکثیر را دقیق و درست انجام دهید.

کشت گیاه آلوئه‌ورا

آلوئه ورا یا صبر زرد، یکی از قدیمی‌ترین گیاهان دارویی است که در روزگاران قدیم تا امروز مورد استفادۀ بشر بوده است. ارسطو از مشاوران الکساندر کبیر ارزش خاصی برای صبرزرد قائل بود. وی الکساندر را متقاعد کرد تا جزایر سوکوترا واقع در اقیانوس هند را تصرف کند چراکه در آن زمان از این گیاه برای معالجۀ زخم‌های سربازان سپاه الکساندر کبیر استفاده می‌شده و این جزیره به خاطر رویش فراوان گیاه صبرزرد از شهرت جهانی برخوردار بوده است.

گیاه‌شناسی آلوئه‌ورا

صبر زرد یا آلوئه‌ورا با نام علمی Aloe vera گیاهی گوشتی، چندساله و همیشه سبز است. این گیاه متعلق به تیرۀ لاله می‌باشد.ساقۀ این گیاه کم و بیش چوبی و ضخامت آن 5 تا 20 سانتی‌متر است. برگ‌ها، نیزه‌ای شکل و مقعر است که مستقیماً و بدون دمبرگ به ساقه متصل هستند. رنگ برگ‌ها سبز روشن ولی در فصل سرما به رنگ قرمز متمایل شده و گاهی براثر شدت سرما خاکستری می‌شوند. این گیاه از سیستم ریشه‌ای سطحی و ضعیفی برخوردار است.گل‌ها به رنگ زرد و یا زرد متمایل به سبز، معمولاً بدون بو و دارای مقدار زیادی شهد است.

کاربرد و خواص آلوئه‌ورا

از این گیاه در صنایع داروسازی و پزشکی برای درمان زخم معده، در بیماری برگشت محتویات اسیدی معده به مری، در درمان بیماری‌های پوستی و در تهیۀ لوسیون‌ها، مواد آرایشی و شامپوها به منظور تقویت پوست و مو، استفاده می‌شود. همچنین به عنوان یک مادۀ مغذی، دارای انواعی از ویتامین‌ها و اسیدهای آمینه ضروری موردنیاز بدن بوده و در صنایع غذایی هم مصرف دارد.

نیازهای اکولوژیکی

صبر زرد را در اقلیم‌های گرم و خشک و همچنین گرم و مرطوب در هوای آزاد کشت می‌کنند. گونه‌های مختلف صبر زرد، گیاهانی مقاوم به گرما، خشکی و حتی شوری هستند. این گیاه به سرما بسیار حساس است؛ به طوری‌که رشد آن در دمای کمتر از 10 درجۀ سانتی‌گراد متوقف می‌شود، از این‌رو در اقلیم‌های سرد این گیاه را در شرایط گلخانه تولید می‌کنند. اگرچه صبر زرد دمای 50 درجۀ سانتی‌گراد را به خوبی تحمل می‌کند ولی دمای مناسب برای رویش این گیاه 20 تا 30 درجه سانتی‌گراد است. صبر زرد را در هر نوع خاکی می‌توان کشت کرد ولی خاک‌های سبک که از زهکشی مناسبی برخوردار باشند، برای کشت این گیاه توصیه می‌شود. خاک‌های هوموسی و خاک‌هایی که از مقدار فراوانی مواد آلی برخوردار باشند، برای کشت صبر زرد توصیه نمی‌شوند.

آماده‌سازی خاک

زمین‌هایی که در آن صبر زرد کشت می‌شود باید سبک بوده و از زهکشی مناسب برخوردار باشند. این خاک‌ها باید کم و بیش حاصل‌خیز باشند. در این شرایط پس از برداشت محصول سال قبل، شخم متوسطی باید زده شود. سپس اواخر زمستان زمین را تسطیح و بستر خاک را برای کشت این گیاه آماده می‌کنند.گیاه صبرزرد به آب ایستایی بسیار حساس می‌باشد. از این‌رو زمین‌هایی که برای کشت این گیاه اختصاص می‌یابد، باید کاملا صاف و فاقد هرگونه پستی و بلندی باشند. چنانچه این گیاه در اقلیم‌های گرم و مرطوب کشت شود و خاک از نظر زهکش مشکل داشته باشد، در مرحلۀ آماده‌سازی زمین برای بهبود در امر زهکش خاک، احداث کانال‌های مناسب ضروری است.

کاشت

ازدیاد گیاه صبر زرد به دو روش جنسی توسط بذر و غیرجنسی از طریق پاجوش و قلمه می‌باشد.

کاشت این گیاه توسط بذر به دلیل دگرگرده افشان بودن شدید آن و تفرق زیاد، روش مناسبی برای ازدیاد نمی‌باشد. از این‌رو ازدیاد این گیاه به‌صورت جنسی تنها در برخی از امور تحقیقاتی استفاده می‌شود.

معمولی‌ترین روش ازدیاد غیرجنسی گیاه صبر زرد، از طریق پاجوش می‌باشد. در این روش پاجوش‌های سالم و شاداب که به رنگ سبز روشن و به ارتفاع 5/25 تا 20 سانتی‌متر می‌باشند را برای تکثیر انتخاب کرده و پس از جداکردن از پایۀ مادری به منظور خشک‌شدن شیرۀ جاری‌شده از آن‌ها، مدتی (حدود 24 ساعت)، در محل کشت نگهداری می‌کنند. سپس آن‌ها را در محیط گلخانه (پاجوش‌های 5/25 تا 5 سانتی‌متری) یا در فضای آزاد (پاجوش‌های 15 تا 20 سانتی‌متری) به‌طور معمول در ردیف‌هایی به فاصله 80 تا 100 سانتی‌متر و فاصله دو بوته در طول ردیف 50 تا 80 سانتی‌متر کشت می‌کنند.

مراقبت و نگهداری

صبر زرد به رطوبت بالا، آب ایستایی و آبیاری زیاد حساس است؛ از این‌رو آبیاری گیاهان باید زمانی انجام شود که خاک کاملاً خشک باشد. اگر هدف از کشت این گیاه تولید پاجوش برای تکثیر باشد، دوره‌های آبیاری کوتاه‌تر (با توجه به شرایط اقلیمی هر 7 تا 10 روز یکبار) توصیه می‌شود. چنانچه هدف از کشت تولید ژل برای مصارف مختلف باشد هر 14 روز و یا حتی 20 تا 30 روز یکبار (با توجه به شرایط اقلیمی محل رویش) گیاهان باید تحت آبیاری قرار گیرند. چنانچه این گیاه در مناطق گرم و خشک کشت گردد، باید تحت آبیاری به موقع قرار گیرد.

برداشت محصول

با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، برگ‌ها را می‌توان از سال دوم یا سوم رویش برداشت کرد. چنانچه گیاهان در هوای آزاد کشت شده باشند از شهریورماه می‌توان به برداشت برگ‌ها اقدام نمود. اگر این گیاهان در گلخانه کشت شده باشند، از آنجایی که گیاهانی همیشه سبز هستند، در تمام طول سال می‌توان برگ‌ها را برداشت کرد. برداشت برگ‌های صبرزرد باید کاملاً علمی و منطقی صورت گیرد. عده‌ای از محققین برداشت برگ‌های این گیاه را نوعی هنر می‌دانند. بی‌دقتی در برداشت، سبب از بین رفتن بوته‌های صبرزرد خواهد شد. معمولاً برگ‌ها را با دست و توسط چاقوهای مخصوص برداشت می‌کنند و در سطح وسیع نیز از ماشین‌های مخصوص برداشت برگ صبر زرد استفاده می‌کنند. برگ‌های جوان‌تر در مرکز گیاه قرار داشته که توصیه می‌شود این برگ‌ها برداشت نشوند. زیرا نه تنها امکان رشد مجدد گیاه فراهم نمی‌شود، بلکه گیاهان زیبایی خود را نیز از دست می‌دهند. برگ‌های مسن‌تر برگ‌هایی هستند که در قسمت بیرونی گیاه واقع شده و به سطح زمین نزدیک‌ترند. این برگ‌ها از کیفیت مناسب‌تری برخوردارند. زیرا حاوی ژل بیشتری بوده و با قطع آن‌ها امکان رشد دوبارۀ گیاه و تولید برگ‌های جدید نیز وجود دارد. پس از برداشت خارهای اطراف، برگ را توسط چاقویی تمیز کرده و سپس در لفاف‌های مناسب قرار داده و در سردخانه نگهداری می‌کنند. در طول سال، با توجه به شرایط اقلیم منطقه چهار تا پنج مرتبه می‌توان برگ‌ها را برداشت کرد. معمولاً در طول دورۀ برداشت از هرگیاه 12 برگ را می‌توان جدا کرد. چنانچه در هرهکتار 10000 بوته کشت شده باشد، عملکرد برگ تازه 12000 کیلوگرم در هکتار خواهد بود.

در نقاط مختلفی از ریشه بعضی از گیاهان جوانه‌هایی ایجاد می‌شود که اگر رشد کنند، گیاهان کوچکی در کنار مادر سر از خاک بیرون می‌آورند. می‌توان این قسمت‌ها را در شرایطی که کمی از ریشه گیاه مادری را دارند، به گلدان جدید منتقل کرد. نحوۀ جداکردن پاجوش اهمیت فراوانی دارد.

جداکردن پاجوش از گیاه مادری آلوئه‌ورا

اولین قدم این است که بدانید چگونه پاجوش را از گیاه مادری جدا کنید. چاقوی بسیار تیزی انتخاب کنید و تیغۀ آن را با الکل یا محلول 10 درصد مایع سفیدکننده تمیز نمایید. با این کار میکروب‌ها وارد محل برش نمی‌شوند. پاجوش را با زاویۀ 45 درجه ببرید. شیب‌دار بودن سطح برش در گیاه مادر موجب انحراف مسیر آب شده و کمک می‌کند این ناحیه پیش از اینکه کال ببندد، دچار پوسیدگی نشود. برخی توصیه می‌کنند که انتهای بریده شدۀ پاجوش را پودر سولفور (گوگرد) بپاشند تا مانع از مشکلات قارچی و پوسیدگی شوند. این کار در بیشتر مواقع ضرورتی ندارد به شرطی که انتهای بریده‌شدۀ قلمه، کاملاً خشک شود. ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه این فرایند طول بکشد. در این زمان انتهای بریده شده باید خشک و سفت شده و کمی چروکیده و تا حدی مایل به سفید شود. زمان جداکردن پاجوش از پایۀ مادری دارای اهمیت زیادی می‌باشد. فصل مناسب برای جدا سازی پاجوش‌های گیاهی مانند آلوئه‌ورا فصل بهار می‌باشد.

تکثیر کاکتوس

پس از جداکردن پاجوش از کاکتوس و تشکیل کال در انتهای بریده شده آن، زمان آن می‌رسد که پاجوش را بکارید. بهترین مکان برای کاشت پاجوش کاکتوس، خاک با زهکشی خوب و ریگ‌دار است و یا اینکه خودتان با ترکیب 50 درصد پرلیت و 50 درصد پیت یا کمپوست آن را درست کنید.

برای کاشت پاجوش کاکتوس، از گلدانی استفاده کنید که تنها کمی بزرگ‌تر از قطر قاعدۀ آن باشد. یک سوم یا نیمی از قاعدۀ گیاه را با خاک بپوشانید تا گیاه نیفتد. پاجوش را در محیطی روشن با نور غیرمستقیم قرار دهید و خاک را کمی مرطوب نگهدارید.

بیشتر کاکتوس‌ها ظرف 6-4 هفته ریشه می‌دهند، اما در برخی نیز ممکن است چند ماه فرایند ریشه‌دهی به طول انجامد.

واحد یادگیری 5: تکثیر گیاهان دارویی با غده، ریزوم و پیاز

غده‌ها در برخی از گیاهان دارویی، اندام قابل برداشت و مورد استفاده در بخش داروهای گیاهی می‌باشند. غده‌ها دارای جوانه‌هایی هستند که هر جوانه یک گیاه جدید به وجود می‌آورد. پیازها در برخی از گیاهان مانند سیر و پیاز اندام تکثیری به شمار می‌آیند و با کاشت آن‌ها پیازهای جدیدی به وجود می‌آیند. گیاهان دیگری مانند نعناع و زنجبیل به وسیله اندام رویشی به نام ریزوم تکثیر می‌یابند. ریزوم‌ها دارای اندوختۀ غذایی فراوان هستند و در گیاهان دارویی اندام قابل برداشت می‌باشند.

پیازها و غده‌ها ساقه‌های تغییر شکل یافته‌ای هستند که اندام تکثیری برخی از گیاهان دارویی محسوب می‌شوند و از طرفی دارای ارزش دارویی می‌باشند و همچنین برای تکثیر و تولید گیاهان مورد استفاده قرار می‌گیرند. در گیاهان دارویی که با پیاز تکثیر می‌یابند از کنار پیاز اصلی پیازهای کوچکی به وجود می‌آید که در سال بعد رشد و نمو می‌کنند و سبب تولید گیاهچۀ جدیدی می‌شوند. پیازها را بعد از برداشت در شرایط مناسب نگهداری می‌کنند و برای استخراج مواد مؤثرۀ دارویی مورد استفاده قرار می‌دهند. پیازهای بذری نیز در شرایط مناسب نگهداری شده و در زمان مناسب برای تکثیر و کاشت استفاده می‌شوند. غده‌ها دارای اندام‌هایی به نام چشم هستند که واحد تکثیر شونده گیاهان غده‌ای می‌باشد. غده‌ها پس از برداشت در شرایط مناسب نگهداری و به عنوان غده‌های بذری و یا جهت استفاده از مواد مؤثرۀ دارویی استفاده می‌شوند.

استاندارد عملکرد

هر هنرجو بتواند در شرایط آب و هوایی مناسب 50 کیلوگرم پیاز یکی از گیاهان دارویی را کشت نماید.

ازدیاد به‌ وسیله اندام‌های رویشی

برخی از گیاهان نظیر گیاهان دارویی دارای ساختارهای ویژۀ رویشی می‌باشند که می‌توان گیاه مورد نظر را توسط این نوع ساختارها، زیاد کرد. ساختار این نوع گیاهان اغلب منشأ ساقه و یا ریشه دارند. برخی از این ساختارها عبارت‌اند از:

1- پیاز، درگیاهان دارویی مانند: زعفران و سیر؛
2- غده، در گیاهانی مانند: سیب زمینی ترشی؛
3- ریزوم، درگیاهان دارویی مانند: زنجبیل، زردچوبه، نعناع؛

1- پیاز

ساقه تغییر شکل یافته‌ای است که شامل یک محور کوتاه رشد با نقطۀ رویشی است که توسط فلس‌های گوشتی احاطه می‌شود. در قسمت پایین پیاز، طبقی است که از زیر آن ریشه تولید می‌شود و در قسمت بالا فلس‌ها و در مرکز، مریستم مرکزی وجود دارد. فلس‌های بیرونی پیاز خشک بوده و نقش حفاظتی برعهده دارند. در بعضی از گیاهان پیازدار از نقاط مریستمیِ پایین فلس‌ها پیازهای کوچکی ایجاد می‌شود که به پیازچه موسوم است. پیازچه پس از رشد به پیاز کامل تبدیل و برای تکثیر گیاه به‌کار می‌رود. گاهی در برخی از پیازها ساقۀ گل‌دهنده به جای گل، پیاز هوایی تولید می‌کند. هر پیاز در چرخۀ زندگی خود دو مرحلۀ رویشی و زایشی را سپری می‌کند. در مرحلۀ رویشی پیاز به اندازۀ کافی رشدکرده و به حداکثر وزن خود می‌رسد. مرحلۀ زایشی هم با انگیزش گل شروع شده و در پی آن متمایزشدن اجزای گل، طویل‌شدن ساقۀ گل‌دهنده و گل‌دهی می‌باشد که در نهایت منجر به تشکیل بذر می‌گردد.

پیازها را به سه گروه زیر تقسیم می‌کنند:

پیازهای پوشش‌دار:

در این نوع پیازها، فلس‌ها به‌صورت دوایر متحدالمرکز در اطراف محور رشد قرار می‌گیرند و فلس‌های بیرونی خشک‌شده وظیفۀ حفاظت از قسمت‌های داخلی پیاز را به عهده می‌گیرند. همۀ قسمت‌های فوق روی طبق پیاز قرار می‌گیرند.

سیر و پیاز خوراکی دارای پیاز پوشش‌دار می‌باشند.

پیازهای فلس‌دار:

در این نوع پیازها فلس‌های پیاز روی هم قرار نگرفته و فلس‌های خارجی خشک را ندارند، بلکه فلس‌ها به‌طور جداگانه به قسمت تحتانی پیاز چسبیده‌اند. این پیازها در حین نگهداری باید دایماً مرطوب نگه داشته شوند وگرنه خشک شده و صدمه می‌بینند. تکثیر در این نوع پیازها به وسیلۀ هریک از فلس‌های ضخیم و گوشتی صورت می‌گیرد. گیاه سوسن دارای پیاز فلس‌دار می‌باشد.

پیازهای توپر (کورم یا پداژه):

این نوع پیاز، ساقۀ تغییر شکل یافته‌ای است که تمام قسمت‌های درونی آن پر بوده و به‌صورت یکنواخت از یک نوع بافت پارانشیم ذخیره‌ای تشکیل شده است و دارای یک یا چند جوانه در انتها می‌باشد. جوانۀ انتهایی پیاز با رشد خود برگ و شاخۀ گل‌دهنده را حاصل می‌کند و اگر به دلیلی جوانۀ انتهایی از بین برود، جوانه‌های جانبی قادر به رشد بوده و شاخساره تولید می‌کنند. طی فصل رشد، در کنار پیاز مادری، پیازچه‌های کوچک حاصل می‌شوند که برای ازدیاد می‌توان آن‌ها را جدا و کشت نمود. زعفران، گل حسرت و گلایول دارای پیازهای توپر می‌باشند.

2- غده:

غده (ژوخه) ساقۀ زیرزمینی و متورم شده‌ای است که دارای جوانه (چشمک) می‌باشد. این اندام محل ذخیرۀ موادغذایی گیاه است که برای ازدیاد گیاه از آن استفاده می‌شود. گیاهانی مانند سیب‌زمینی، سیب‌زمینی ترشی. برای ازدیاد این گیاهان کافی است که یک غدۀ کوچک یا بخشی از غده شامل چشمک را که رکود آن پایان‌یافته، در شرایط مساعد در بستر کشت نماییم. از هریک از این چشمک‌ها ابتدا ساقۀ هوایی و ریشه و سپس ساقۀ زیرزمینی تولید می‌شود که روی آن‌ها غده‌های جدیدی تشکیل می‌گردد. برای برطرف‌کردن رکود، کافی است به مدت چند هفته چشمک غده را در شرایط تاریکی و در محیطی گرم و مرطوب قرار دهیم تا چشمک‌ها شروع به رشد نمایند.

3- ریزوم (نیساگ)

ریزوم ساقه‌ای است تغییر شکل یافته، گوشتی و زیرزمینی که معمولاً به‌صورت افقی در زیر زمین رشد می‌کند و دارای تعدادی گره، میان گره و جوانه‌های جانبی است و با بریدن آن می‌توان ریزوم‌های جدید و کوچک‌تری را به دست آورد که با کشت آن‌ها گیاهان جدیدی حاصل می‌شوند. قسمت‌های میان گره ریزوم، صاف و بدون انشعاب است و این شاخص، وجه تمایز آن از ریشه است. ریشه‌های نابجا در تمام طول ریزوم، روی سطح زیرین تشکیل می‌شوند. از گیاهان ریزوم‌دار می‌توان به زردچوبه، سنبل‌الطیب، زنجبیل، زنبق، مارچوبه، شیپوری و اختر اشاره کرد.

دو گروه ریزوم‌ها

ریزوم‌ها را به دو گروه ضخیم و باریک ریخت تقسیم می‌کنند. ریزوم‌های ضخیم مانند زنجبیل، توده‌ای هستند و رشد طولی آن چنانی ندارند. اما ریزوم‌های باریک ریخت مانند گیاه گل برف، دارای ساقۀ باریک و میان گره‌های طولانی و رشد نامحدود هستند. این نوع ریزوم‌ها تولید توده نمی‌کنند و رشد طولی در این نوع ریزوم‌ها بر اثر فعالیت جوانۀ انتهایی ریزوم تأمین می‌شود و ساقۀ هوایی را جوانه‌های جانبی به وجود می‌آورند. در برخی موارد روش تکثیر با ریزوم به این ترتیب است که در بهار یا پاییز، ریزوم را از زمین بیرون آورده، آن را به قطعات کوچک که حداقل دارای یک جوانۀ جانبی باشند، تقسیم کرده و مجدداً در خاک می‌کارند.

می‌توان ریزوم‌های طویل را به قطعات کوچک‌تری تقسیم و هر قطعه را به عنوان عضو تکثیرکننده استفاده کرد. به طور کلی گیاهانِ دارای این نوع ساختار، در بهار گل داده و در تابستان و پاییز رشد رویشی می‌کنند.

تعیین زمان رسیده‌بودن پیاز، ریزوم و غده

گیاهانی مانند پیاز و سیر از نظر فصل رشد، گیاهان دوساله می‌باشند. این گیاهان در سال اول تولید پیاز می‌نمایند و شاخساره یا اندام هوایی آن‌ها خشک می‌شوند. یکی از نشانه‌های رسیده‌بودن پیازها خشک‌شدن شاخساره در سال اول می‌باشد.

زمان برداشت سیر و پیاز وقتی است که بیش از 50 درصد قسمت‌های هوایی بوته‌ها شروع به افتادن و زردشدن بنمایند. تجربه نشان داده است که وقتی 25 درصد بوته‌ها شروع به زردشدن و افتادن ساقه نمودند، باید برداشت پیاز را شروع کنیم. البته در مناطق سردسیر بهتر است در زمانی که 90 درصد برگ‌ها خم شده باشند، برداشت صورت گیرد.

آماده‌کردن پیاز، ریزوم و غده

پیازها و ریزوم‌ها بعد از برداشت بایستی در شرایطی قرار گیرند تا آب موجود در آن‌ها کاهش یابد. پیازها را برای مدت 24 ساعت در همان شرایط روی زمین رها می‌کنند تا مقدار آب آن‌ها کاهش یابد. غده‌هایی نظیر سیب‌زمینی نیز به منظور ضخیم‌شدن پوستۀ نازک غده، مدت 12 تا 24 ساعت روی سطح زمین رها شده و سپس برداشت و به انبار منتقل می‌شوند. شرایط انبار برای نگهداری باید به گونه‌ای باشد که یک دوره خواب طولانی برای آن‌ها فراهم نماید. این شرایط با دمای کم و گاز کربنیک بیشتر فراهم می‌گردد. محصول سیر و پیاز که کاملاً خشک شده باشد؛ می‌تواند در حرارت معمولی اتاق با تهویۀ مطلوب برای مدتی نگهداری شود. در شرایط یاد شده تقلیل وزن محصول در حدود 20 تا 25 درصد صورت می‌گیرد. محصول سیر را می‌توان در انبارهای سرد در درجه حرارت 0 تا 3 درجه سانتی‌گراد با 60 درصد رطوبت نسبی به‌صورت مطلوب‌تر نگهداری نمود.

برای آماده‌سازی حبه‌های سیر، پیاز یا غده‌های سیب زمینی جهت کاشت، با جعبه‌های مخصوص که از تهویۀ لازم برخوردار باشند، محصول را به کنار مزرعه منتقل می‌نمایند و با کمک کارگر محصول را آماده می‌سازند. در صورت کشت مکانیزه ماشین کاشت را آماده می‌کنند و محصول را به‌وسیله ماشین کاشت می‌کارند.

آماده‌سازی بستر کاشت غده، ریزوم و پیاز

برای تهیه بستر کشت گیاهان غده‌ای و پیازها مانند سیب‌زمینی، سیر و پیاز عمق شخم از اهمیت بالایی برخوردار است. به همین منظور ابتدا از عمق‌های 20- 0 و 40- 20 سانتی‌متری خاک زمین موردنظر نمونه‌برداری انجام می‌شود و برای تعیین خواص فیزیکی (بافت، ساختمان، درصد مواد آلی خاک و...) و خواص شیمیایی خاک نظیر (اسیدیتۀ خاک، شوری خاک، مقدار عناصر غذایی خاک به ویژه N.P.K و عناصر ریزمغذی) به آزمایشگاه خاک ارسال می‌شود و با توصیه کارشناس اقدام به آماده‌سازی شیمیایی خاک و تأمین مواد آلی خاک می‌نماییم. اگر میزان مواد آلی خاک کمتر از 1 درصد باشد، مقدار 30- 20 تُن در هکتار کود حیوانی پوسیده به زمین اضافه می‌کنیم و با دیسک یا چیزل به عمق 25- 20 سانتی‌متری خاک قرار می‌دهیم.

بعد از انجام عمل شخم عمیق (30 سانتی‌متر عمق) زمین را تسطیح می‌نماییم و با توجه به توصیه کارشناسان آزمایشگاه خاک و هنرآموز خود مقدار لازم فسفر و پتاسیم را قبل از کاشت گیاه به زمین اضافه می‌کنیم. بعد از این مرحله با کمک ماشین (کاشت مکانیزه) اقدام به کاشت غده‌های سیب‌زمینی و سیر می‌نماییم.

برای کشت پیاز علاوه‌بر روش جوی و پشته و کشت ردیفی آن، کشت کرتی نیز مرسوم است. به این منظور بعد از آماده‌سازی زمین و انجام عمل شخم و عملیات تسطیح با کمک مرزبند مزرعه را کرت‌بندی می‌کنیم و نقشۀ آبیاری را مشخص نموده و نهرهای اصلی و فرعی که آب را به درون کرت‌ها هدایت می‌نمایند، ایجاد می‌کنیم.

بعد از این مرحله کود حیوانی پوسیده را در سطح کرت‌ها تقسیم و پخش می‌کنیم و با کمک کارگر کود حیوانی را با چنگک با خاک مخلوط می‌نماییم و پس از آن عملیات بذرپاشی به‌صورت ردیفی یا تصادفی روی سطح خاک انجام می‌شود و به دنبال آن روی بذر مقداری کود حیوانی پوسیده یا خاک (در کشت ردیفی داخل کرت) پاشیده می‌شود.

تهیه بستر کشت سیر

برای تهیه بستر کشت ابتدا خاک مورد کاشت، بایستی کاملاً تسطیح‌شده و زهکش‌دار شود. زمین با شخم، دیسک و هِرس بایستی به‌صورت کامل آماده کاشت شود. در دورۀ آماده‌سازی خاک، بقایای زراعت قبلی بایستی جمع‌آوری و سوزانیده شود. دو تا سه هفته قبل از کاشت، کود حیوانی پوسیده به میزان 25 تا 30 تُن در هر هکتار در زمین زراعی استفاده شده و با خاک مخلوط می‌شود. در مناطق خشک نسبت به نوع آبیاری که جوی و پشته یا کرت‌بندی است، آن را باید آماده نمود.

مواد و عناصر غذایی موردنیاز

سیر در طول رویش به مواد و عناصر غذایی زیادی نیاز دارد. لذا پس از برداشت سیر، زمین تهی از مواد غذایی خواهد شد. این گیاه در طول رویش به مقدار زیادی پتاس و فسفر نیازمند است. ترکیب‌های حاوی گوگرد نقش عمده‌ای بر رشد، نمو، عملکرد و بهبود کیفیت مواد مؤثرۀ آن دارد. در فصل پاییز قبل از کشت باید 100 تا 120 کیلوگرم در هکتار پتاس و 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار فسفر به زمین داده شود. فصل بهار هم مقدار 30 تا 50 کیلوگرم در هکتار ازت به‌صورت سرک در سه مرحله پس از سبزشدن و به ترتیب چهار و شش هفته پس از سبزشدن در اختیار گیاه قرار گیرد.

آماده‌نمودن زمین زعفران

قبل از کاشت زعفران و آماده‌سازی زمین، افزودن کود حیوانی کاملاً پوسیده نقش مؤثری در افزایش عملکرد زعفران دارد. پس از افزودن کودهای حیوانی مورد نظر به خاک به مقدار 30 تا 50 تُن در هکتار، در فصل پاییز زمین را شخم عمیقی زده و در صورت نیاز به فسفر و پتاس، آن‌ها را نیز باید به خاک اضافه کرد. اوایل بهار کلوخه‌ها را به‌وسیلۀ دیسک شکسته، زمین را تسطیح و برای کشت به‌صورت کرتی آماده می‌کنند.

آماده‌سازی خاک برای کاشت زنجبیل

نیاز غذایی زنجبیل در طول رویش بسیار زیاد است. از این‌رو اضافه‌کردن صحیح و علمی مواد و عناصر غذایی به زمین‌هایی که زنجبیل کشت می‌شود؛ ضرورت دارد. کودهای حیوانی و سایر مواد آلی مانند کودهای برگی نقش مهمی در افزایش عملکرد و همچنین بهبود کیفیت محصول دارد. لذا توصیه می‌شود قبل از کاشت زنجبیل مقدار 75 تا 120 تُن در هکتار کودهای حیوانی به زمین اضافه شود. پس از اضافه‌کردن کودهای آلی و شیمیایی موردنیاز، زمین باید به عمق 25 تا 30 سانتی‌متر شخم زده شود. آماده‌سازی زمین می‌بایست متناسب با روش کشت (کرتی یا جوی و پشته‌ای) انجام شود. از آنجا که زنجبیل به آب ایستایی به شدت حساس است؛ لذا هنگام آماده ساختن زمین باید سطح خاک کاملاً صاف باشد تا دچار آب ایستایی نگردد.

کاشت

گیاه پیاز دو نوبت در سال، در بهار و پاییز کشت می‌شود. به منظور کشت بهاره، زمین را در پاییز آماده می‌سازند و کود کافی می‌دهند و در کشت پاییزه، در بهار عملیات آماده‌سازی زمین انجام می‌پذیرد.

به همین دلیل هر اندازه فاصلۀ بوته‌های پیاز با یکدیگر کمتر باشد پیازها کوچک‌تر و هر اندازه که فاصله آن‌ها از یکدیگر بیشتر باشد پیازها درشت‌تر خواهند شد. بهترین روش کشت پیاز، نوع خطی (ردیف‌کاری) می‌باشد که فاصله بین خطوط 25 تا 30 سانتی‌متر و فاصله بین بوته‌ها روی خطوط 10 تا 15 سانتی‌متر باشد.

پیاز نیازمند خاک نیمه سنگین، حاصل‌خیز با زهکش مناسب و فاقد سله است. خاک‌های شنی لومی بهترین خاک برای نفوذ ریشه و توسعۀ غده می‌باشند؛ اما چنانچه خیلی سبک باشند باید با کود دامی و شیمیایی آن‌ها را تقویت نمود و هوموس آن‌ها را بالا برد. پیاز در خاک‌هایی با دمای ملایم و نسبتاً گرم به خوبی رشد می‌کند. پیاز نسبت به اسیدی‌بودن خاک بسیار حساس است و اسیدیتۀ مناسب برای آن 8/6- 6 می‌باشد.این گیاه نیازمند تأمین مداوم موادغذایی است. از آنجا که پیاز دارای ریشه سطحی است، موادغذایی موردنیاز گیاه مثل ازت، فسفر و پتاس باید در محدودۀ دسترس ریشه‌ها قرار گیرد. پیازها در مقابل کمبود عناصر نیز واکنش نشان می‌دهند و این کمبود در انبارداری آن‌ها نیز بسیار مؤثر خواهد بود. زمینی که کشت گیاه در آن صورت می‌گیرد، باید مسطح باشد. برای کشت پیاز به شخم خیلی عمیق احتیاج نیست. استفاده از کودهای دامی پوسیده (20 تا 30 تُن در هکتار) در افزایش عملکرد و تولید محصول با کیفیت خوب مؤثر است. بهتر است عملیات کوددهی قبل از کاشت گیاه و بر اساس نتایج آزمایش خاک انجام گیرد.

در کاشت پیاز باید دقت شود که پیازهای خریداری‌شده باید رسیده، سفت و سنگین باشند. پیازها آفت‌زده، مریض و معیوب نباشند و خاکی که قبلا در آن پیاز کشت شده است، مورد استفادۀ مجدد قرار نگیرد.

جابه‌جایی پیازها

عموماً گیاهان پیازی چند ماه از سال را در حال استراحت بسر می‌برند. در این موقع سوخ‌ها عاری از ریشه، ساقه و برگ می‌شوند. همین زمان برای زیادکردن یا جابه‌جا کردن یا انتقال پیازها به نقاط دیگر زمان مناسبی خواهد بود.

به‌طور معمول سوخ‌ها و پیازها را می‌توان زمان استراحت بیرون آورده، خشک کرده و چند ماه خارج از زمین در محل هواگیر و خشک نگهداری کرده یا به نقاط دیگر منتقل کرد. ولی برای بعضی از پیازها مانند زنبق دشتی این کار عملی نیست؛ زیرا فلس‌های سوخ آن از خشکی صدمه دیده و خیلی زود خراب شده و از بین می‌رود.

کاشت سیر

سیر از گیاهان علفی است و در بین گیاهان پیازی از لحاظ تولید جهانی پس از پیاز خوراکی قرار دارد که به آسانی انبار می‌شود و مصارف غذایی و دارویی دارد. درگذشته ایران یکی از صادرکنندگان سیر به کشورهای اروپایی بوده که متأسفانه به علت بی‌توجهی به این محصول، امروز سایر کشورهای جهان مانند چین، مصر، تایلند، آرژانتین و هند با عملکرد و تولید بالای این محصول و ارائه به موقع به بازار، جزو صادرکنندگان اصلی این گیاه درآمده‌اند.

سیر را در مناطقی که از زمستان‌های سرد و طولانی برخوردار است به‌صورت یک محصول بهاره کشت می‌کنند و درمناطقی با زمستان‌های ملایم‌تر به‌صورت یک محصول پاییزه در مهر و آبان کشت می‌کنند. عملکرد محصول در کشت پاییزه بهتر از کشت بهاره می‌باشد. معمولاً ازدیاد سیر به روش رویشی توسط سیرچه‌ها صورت می‌گیرد. ابتدا سیرچه را از پیاز سیر جدا کرده، معمولاً سیرچه‌ها را دست چین کرده سیرچه‌های بزرگ، بدون علایم بیماری و سالم را برای کاشت انتخاب می‌نمایند و سپس آن‌ها را با یک قارچ‌کش مناسب ضدعفونی می‌کنند. فاصلۀ خطوط کشت در حدود 40-25 سانتی‌متر و فاصلۀ هر سیرچه از یکدیگر 10- 7 سانتی‌متر و عمق مناسب سیر 5-3 سانتی‌متر می‌باشد. سیرچه را طوری در خاک قرار می‌دهند که نوک سیرچه به سمت بالا و انتهای سیرچه به سمت پایین قرار گیرد. کاشت با بیل در مقیاس کوچک و کاشت با سیرچه کار در مزارع بزرگ صورت می‌گیرد.

مراقبت و نگهداری

وجین مکانیکی علف‌های هرز و در صورت نیاز مبارزه شیمیایی با آن‌ها در مزارع سیر سبب افزایش عملکرد محصول می‌شود. با توجه به سطحی‌بودن ریشه گیاه سیر باید دقت نمود تا هنگام وجینِ مکانیکیِ علف‌های هرز، به ریشۀ سیر صدمه‌ای وارد نشود. آبیاری منظم و به موقع آن نقش عمده‌ای در افزایش محصول دارد.

کشت و کار زعفران

زعفران یکی از گیاهان ارزشمند است که با یک بار کشت چندین سال از آن بهره‌برداری می‌شود و به همین خاطر هزینه کاشت آن بسیار ناچیز می‌شود. زعفران از جمله گیاهانی است که ازدیاد آن از طریق پیاز صورت می‌گیرد. به لحاظ اینکه طول دورۀ بهره‌برداری از گیاه زعفران معمولاً 7-6 سال می‌باشد، طی سال‌های بعد تنها عملیات مربوط به مراحل داشت و برداشت زعفران اجرا می‌شود و هر سال نیز بر تعداد پیاز (کورم)ها افزوده می‌شود و به همین خاطر برداشت محصول نیز سال به سال افزایش می‌یابد و همچنین افزایش پیاز زعفران در خاک به عنوان یک سرمایه برای کشاورز محسوب می‌شود.

موارد مصرف و کاربرد زعفران

زعفران علاوه بر خاصیت ادویه‌ای و عطربخشی به غذا، از عطر و رنگ آن در صنایع غذایی، شیرینی‌پزی و نوشابه‌سازی استفاده می‌شود. از کلالۀ زعفران در بسیاری از منابع به عنوان یک ماده دارویی نام برده شده است. این مادۀ معطر فرح بخش و شادی آفرین است و به عنوان محرک اشتها، هضم‌کننده غذا و معالجه‌کنندۀ دل درد و سرفه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نیازهای اکولوژیکی

زعفران گیاهی نیمه گرمسیری و کم توقع است. در مناطقی که دارای زمستان‌های ملایم و تابستان‌های گرم و خشک باشد به خوبی می‌روید. مقاومت زعفران در مقابل سرما زیاد است ولیکن چون دوران رشد آن مصادف با پاییز و زمستان و اوایل بهار است طبعاً در این ایام به هوای مناسب و معتدلی نیاز دارد. در طول رویش به آفتاب فراوان و درجه حرارت زیاد نیاز دارد. خاک‌های غیرشور، حاصل‌خیز و با بافت متوسط، از خاک‌های مناسب برای کشت زعفران است. از نظر مصرف آب هم، گیاهی کم توقع بوده و دارای خواب تابستانه می‌باشد و از این نظر در مدت فصل تابستان نیاز چندانی به آبیاری ندارد؛ به همین دلیل کاشت آن در مناطق کم آب در صورت فراهم‌بودن شرایط لازم مناسب می‌باشد. طول دورۀ بهره‌برداری ازگیاه زعفران معمولاً 7-6 سال می‌باشد که سال اول پیازها کاشته می‌شود و پس از چند سال تعداد آن‌ها به 4-3 برابر زمان کاشت می‌رسد.

کاشت زعفران

کاشت و تکثیر زعفران از طریق پیاز صورت می‌گیرد. زمان کاشت متفاوت و بستگی به شرایط اقلیمی محل کشت دارد. از اوایل خرداد تا اواسط مهرماه می‌توان زعفران را کشت کرد.

عمق کاشت پیاز زعفران به بافت خاک، اندازۀ پیاز و شرایط اقلیمی محل رویش گیاه بستگی داشته و بین 10 تا 20 سانتی‌متر متفاوت است. پیازهایی که برای کاشت انتخاب می‌شوند، باید اندازۀ مناسب داشته، سالم، بدون زخم، شاداب و فاقد هرگونه آفت و بیماری باشند. از این‌رو توصیه می‌شود قبل از کاشت، پیازها را با سموم قارچ‌کش مناسب ضدعفونی کرد. بهتر است هنگام کاشت، سر پیازها رو به بالا قرار گیرد.

در حال حاضر زعفران را به سه روش زیر کشت می‌کنند:

الف) کاشت به طریق کپه‌ای یا سنتی:

بعد از آماده‌سازی زمین، چاله‌هایی به عمق مناسب ایجاد کرده و در هر چاله چند پیاز مناسب قرار داده و روی آن‌ها را با خاک می‌پوشانند.

ب) کاشت به روش شیاری:

در این روش، شیاری به عمق 15 تا 20 سانتی‌متر در زمین ایجاد کرده و پیازها را با رعایت فواصل مناسب داخل شیارها قرار می‌دهند و پس از آن شیارها را با خاک می‌پوشانند.

ج) کاشت توسط ماشین:

پس از آماده نمودن زمین برای کاشت، توسط فاروئری که به دنبال تراکتور بسته شده، شیارهایی با عمق مناسب ایجاد و سپس کارگران ماهر پیازها را در فواصل مناسب به دنبال یکدیگر در شیارها قرار می‌دهند و یا با استفاده از ماشین‌های کارندۀ پیاز زعفران نیز می‌توان این کار را انجام داد.

مراقبت و نگهداری

آبیاری یکی از مهم‌ترین مراحل کاشت گیاه زعفران است و بستگی به شرایط آب و هوایی منطقه دارد. گیاه زعفران در یک سال زراعی به چهار مرحله آبیاری نیاز داشته که هر یک از آن‌ها در زمان خاصی انجام می‌گیرد. آبیاری اول که بسیار مهم بوده از اواخر شهریور تا اوایل مهرماه انجام می‌گیرد. آبیاری دوم بلافاصله پس از پایان مرحلۀ گل‌دهی صورت می‌گیرد. آبیاری سوم پس از وجین مزرعه و معمولاً در آذر یا اسفند انجام می‌گیرد. پس از آن معمولاًً تا آخر سال بسته به وضعیت آب و هوایی و در صورت عدم بارندگی 4-3 بار دیگر مزرعه آبیاری می‌گردد و اگر بارندگی خوب باشد از این طریق آبیاری مزرعه انجام می‌گیرد و آبیاری چهارم به عنوان آخرین آبیاری است؛ آبی که در فصل بهار و معمولاًً در فروردین به زمین داده می‌شود.

در فاصله ماه‌های مهر و اردیبهشت نیاز آبی زعفران مانند هر گیاه دیگر باید تأمین گردد. بعد از آبیاری اول به محض گاوروشدن زمین سطح مزرعه باید سله‌شکنی شود؛ به نحوی که پیازها صدمه نبینند. سله‌شکنی باعث می‌شود که گل‌ها به آسانی از خاک بیرون آمده و کود حیوانی با خاک مخلوط گردد. علف‌های هرز از طریق رقابت با گیاه زعفران از نظر آب و موادغذایی و نور خورشید سبب کاهش محصول می‌شود، علاوه‌بر این ممکن است در مراحل کاشت و برداشت زعفران مزاحمت‌هایی ایجاد و میزبان تعدادی از بیماری‌ها و حشرات و به خصوص نماتد باشد. وجین مزرعه در هر موقع که علف‌های هرز رشد کردند؛ ضروری است. در مزارع زعفران اولین وجین بعد از آبیاری دوم انجام و این وجین باعث از بین رفتن علف‌های هرز مزرعۀ زعفران می‌گردد.

به‌طور معمول اولین وجین زعفران بعد از برداشت گل‌ها و دومین آن در صورت لزوم به فاصله در حدود یک ماه قبل از آب سوم انجام می‌شود. در مورد مبارزه شیمیایی با علف‌های مزرعه باید توجه کرد که چون اثر این علف‌کش‌ها بر روی گیاه آزمایش نشده؛ لذا باید حتی‌الامکان به هنگام رشدِ بوته‌های زعفران از مصرف علف‌کش‌های شیمیایی خودداری شود.

پیازهای زعفران هر سال در اثر رشد و زیادشدن به سطح خاک نزدیک‌تر می‌گردند، به همین دلیل اضافه‌نمودن کود و خاک و خاکستر به زمین باعث می‌شود که سطح خاک کمی بالاتر بیاید و از آسیب دیدگی پیازها جلوگیری شود. در طول مراحل داشتِ زعفران همه ساله قبل از بیدارشدن پیاز زعفران، عملیات سله‌شکنی و وجین علف هرز انجام می‌شود.

برداشت گل‌های زعفران

پس از آبیاری اول به فاصله 3- 2 هفته گل‌های زیبای زعفران ظاهر می‌شود. دوره گل‌دهی زعفران حدود 20-15 روز است. هر پیاز زعفران بسته به ریز و درشت بودن آن 3-1 گل می‌دهد. مزرعۀ زعفران در سال اول، محصول قابل توجهی نخواهد داد و فقط تعدادی از غده‌هایی که درشت بوده و ذخیرۀ غذایی کافی داشته‌اند، گل داده و تولید محصول می‌کنند.

گل چینی از مزرعه زعفران با دست انجام می‌گیرد. بهترین زمان گل چینی به منظور حفظ مرغوبیت و عطر و رنگ زعفران صبح خیلی زود قبل از بازشدن غنچه‌ها می‌باشد. غنچه‌های چیده شده را در پایان روز از قسمت پایین گل با ناخن می‌شکافند و زعفران را از درون آن بیرون می‌کشند.

پس از جداکردن تارهای زعفران از داخل گل، آن‌ها را در یک جهت دسته‌بندی نموده داخل سبدی که درون آن را با پارچه نازکی پوشانده باشند در محل سایه‌ای قرار می‌دهند و هر چند روز یکبار دسته‌ها را بر می‌گردانند تا خشک شوند. زمانیکه تارهای قرمز زعفران رنگ تیره به خود بگیرند و ضمناً با فشار دو انگشت خرد شوند دسته‌ها خشک شده‌اند. باید دقت نمود که دسته‌های زعفران را از آغاز با نخ نبندیم، چون در طول چند روز خشک‌شدن دچار کپک‌زدگی می‌گردند. اگر حرارت محیطی که دسته‌های زعفران را جهت خشک‌کردن در آن نگهداری می‌کنند، زیاد باشد رنگ زیبای زعفران دچار تیرگی می‌گردد.

سیب‌زمینی ترشی

کاشت

زمین مناسب برای کاشت سیب‌زمینی ترشی خاک‌های شنی رسی می‌باشد. غدۀ سیب‌زمینی ترشی را در پاییز یا بهار می‌کارند. برای کاشت غده‌ها آن‌ها را به چند قطعه تقسیم کرده، به طوری‌که هر قطعه دارای حداقل یک چشم (جوانه) باشد یا اینکه غده را به‌طور کامل می‌کارند. این غده‌ها مثل سیب‌زمینی جوانه‌زده و رشد می‌کنند. کاشت آن معمولاً به صورت خطی با فاصلۀ خطوط 60 تا 75 سانتی‌متر و فاصلۀ بوته روی هر خط 40 سانتی‌متر و عمق کاشت را حدود 10 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند. آبیاری به موقع، وجین، سله‌شکنی و خاک‌دادن اطراف ساقه از مراقبت‌های این گیاه است. برداشت غده‌های این گیاه در پاییز می‌باشد. سیب‌زمینی ترشی به اندازۀ کافی بزرگ است اما خیلی زود رطوبت خود را از دست داده و به سادگی چروکیده می‌شود. چون در زمان برداشت تعدادی از سیب‌زمینی‌های کوچک در خاک باقی می‌مانند، در فصل بعد خود به خود سبز شده و تولید محصول می‌کنند؛ به ترتیبی که سال‌های متمادی محصول خواهند داد.

ریشۀ گوشتی

عبارت است از ریشۀ گوشت داری که ظاهری شبیه غده دارد با این تفاوت که گره و میان گره ندارد. جوانه فقط در انتهای آن (در نزدیکی طوقه) و ریشه‌ها در طرف دیگر آن می‌رویند. گیاهانی نظیر کوکب دارای ریشه‌ای دوکی شکل و گوشتی هستند که هر ساله با انجام عمل تقسیم ریشه‌ها می‌توان آن‌ها را ازدیاد کرد. روش تکثیر به‌وسیلۀ ریشۀ گوشتی به این ترتیب است که آن را همراه با اندکی از ساقۀ دارای جوانه جداکرده، در محیط کشت قرار می‌دهند. بدین صورت است که پس از خارج‌کردن ریشه‌ها از زمین (آبان ماه) باید آن‌ها را در انبار یا گلخانه خنک، زیر ماسه خشک نگهداری کرد. باید توجه داشت که حداقل چند سانتی‌متر از ساقه با ریشۀ گوشتی همراه باشد. درآغاز بهار به محض متورم‌شدن جوانه‌های موجود بر روی ساقۀ باقی مانده و متصل به ریشه‌های گوشتی، باید ریشه‌ها را به طوری‌که هر کدام دارای تعدادی جوانه بر روی ساقه باشند، تقسیم کرد.

زراعت زنجبیل

زنجبیل یکی از قدیمی‌ترین گیاهان دارویی و ادویه‌ای مشرق زمین است. گیاه زنجبیل در کشورهای هند، بنگلادش، بوتان، چین، سریلانکا، جامائیکا، نیجریه، تایلند، نپال، مالزی، اندونزی و استرالیا در سطوح وسیعی کشت می‌شود.

کاشت زنجبیل

زنجبیل به ندرت بذر تولید می‌کند، از این‌رو ازدیاد این گیاه رویشی بوده و توسط ریزوم صورت می‌گیرد. نوع ریزوم‌های بذری نقش عمده‌ای در رشد، نمو و عملکرد محصول دارد. ریزوم‌هایی که دارای جوانه‌های رویشی قوی‌تری باشند؛ نهال‌هایی استوار و قوی تولید کرده و عملکرد محصول آن‌ها زیادتر است. زمان کاشت زنجبیل بستگی به شرایط اقلیمیِ محل رویش دارد. معمولاً در اوایل فروردین تا اوایل اردیبهشت و یا اواسط آذرماه تا اوایل فروردین ماه این گیاه را کشت می‌کنند. ریزوم‌های بذری در ردیف‌هایی به فاصله 20 تا 55 سانتی‌متر و فاصله دو بوته در طول ردیف نیز 20 تا 30 سانتی‌متر کشت می‌شوند. عمق کشت ریزوم‌های بذری بستگی به اندازۀ آن‌ها و همچنین نوع و میزان رطوبت خاک داشته و بین 4 تا 10 سانتی‌متر متفاوت است؛ به طوری‌که ریزوم‌های بذریِ بزرگ‌تر و ضخیم در عمق بیشتر و ریزوم‌های بذریِ کوچک‌تر در عمق کمتر کشت می‌شوند. مساعدترین درجه حرارت خاک برای جوانه‌زنی ریزوم‌های بذری این گیاه 25 تا 30 درجۀ سانتی‌گراد می‌باشد و در درجه حرارت‌های کمتر، زمان بیشتری برای جوانه‌زنی لازم است.

مراقبت و نگهداری

مهم‌ترین مراحل داشت گیاه زنجبیل مانند سایر گیاهان خانوادۀ زنجبیل عبارت‌اند از: میزان سایه، مالچ‌دهی، مبارزه با علف‌های هرز و آبیاری مناسب و مبارزه با آفات و بیماری‌ها است.

زنجبیل در مراحل اولیۀ رویش به نور شدید بسیار حساس است که در این روش می‌توان از کاه، شاخه‌های درختان و یا تورهای مخصوص سایه‌دهی استفاده کرد. تأثیر مالچ‌دهی بر عملکرد زنجبیل در مطالعات مختلفی به اثبات رسیده است. انجام کولتیواتور بین ردیف‌ها سبب تهویۀ خاک و در نتیجه رشد و توسعۀ مناسب‌تر ریزوم‌های زنجبیل می‌گردد. وجین علف‌های هرز به‌صورت مکانیکی و شیمیایی نقش مهمی در از بین‌بردن این گیاهان دارد. زنجبیل به علف‌کش سیمازین مقاوم است و می‌توان به‌صورت پیش رویشی از آن استفاده کرد. از آنجا که زنجبیل دارای ریزوم‌های سطحی، کوتاه و گوشتی است و قادر به جذب رطوبت از اعماق خاک نیست؛ لذا آبیاری مناسب گیاهان ضروری است. زنجبیل در طول رویش ممکن است تحت تأثیر بیماری‌های قارچی یا ویروسی مانند بیماری پوسیدگی ریزوم و یا زردی برگ‌ها قرار گیرد. آفات نیز می‌توانند صدمات زیادی به محصول وارد کنند. با انجام عملیات به زراعی و استفاده از سموم مناسب می‌توان این بیماری و آفات را تا حدود زیادی کنترل نمود.

برداشت زنجبیل

زمان برداشت محصول متفاوت است و بستگی به رقم و شرایط اقلیمی محل کشت دارد. معمولاً 9 تا 12 ماه پس از کشت می‌توان محصول را برداشت کرد. در زمانیکه قسمت هوایی گیاه در پایان دورۀ رشد شروع به خشک‌شدن کرد، ریزوم‌ها آمادۀ برداشت می‌باشند. ریزوم‌ها بعد از برداشت از هم جدا می‌شوند و باید شسته شوند؛ در غیر این صورت محصول نهایی که زنجبیل سفید است، به دست نمی‌آید. در صورتی که تقاضای بازار برای زنجبیل سبز زیاد باشد، زنجبیل را باید زودتر از موعد مقرر (15 تا 20 روز قبل از رسیدن کامل) برداشت کنند. ریزوم‌ها در زمان برداشت حالتی کم و بیش پیچ خورده دارند. لذا باید با ایجاد گودال‌های مناسبی توسط کج بیل، بیل، بیلچه یا چنگک با دقت آن‌ها را از زمین خارج نمود. پس از شستن و تمیزکردن باید آن‌ها را خشک کرده و در انبارهای کاملا خشک، خنک و تاریک نگهداری نمود.