درسنامه آموزشی تولید و آماده سازی گیاهان دارویی کلاس یازدهم امور باغی

برای تکثیر گیاهان، روش‌های مختلفی وجود دارد. اما همیشه همۀ روش‌ها برای تکثیر یک گیاه مناسب نیستند. خوابانیدن یک شاخه در زمین زمانی امکان‌پذیر است که شاخه از انعطاف لازم برخوردار باشد و در اثر خم‌شدن شکسته نشود. در این روش از یک درخت یا بوته، تعداد معدودی گیاه جدید به دست می‌آید. این گیاهان جدید بعد از ریشه‌دارشدن به مکان جدیدی یا گلدان منتقل می‌شوند و گیاهان جدید دارای همۀ خصوصیات پایه‌ای هستند که از آن به وجود آمده‌اند.

واحد یادگیری 2: تکثیر به روش خوابانیدن

برخی از گیاهان را می‌توان ازطریق عمل خوابانیدن تکثیر کرد. در این روش، ساقۀ جوان و سالمی را از گیاه مادری انتخاب کنید و در حالی که ساقه به پایۀ اصلی متصل است، آن را به روی سطح خاک گلدان دیگری می‌خوابانید. دراین روش ساقۀ جوان، موادغذایی موردنیاز خود را از پایۀ مادری دریافت کرده ولی مستقلاً ریشه داده و رشد می‌کند. تا زمان ریشه‌دهیِ کامل، ارتباط بین ساقه و گیاه مادری ادامه دارد. پس از ریشه‌دهیِ کامل، ساقۀ جوان را از پایۀ مادری جدا می‌کنیم تا گیاه جوان به‌طور مستقل به رشد خود ادامه دهد.

استاندارد عملکرد

یک هنرجو بتواند در شرایط مناسب از یک درخت یا بوته، تعداد حداقل 50 گیاه به روش خوابانیدن تکثیر نماید.

تکثیر به روش خوابانیدن

یکی دیگر از روش‌های تکثیر غیرجنسی گیاهان، روش خوابانیدن شاخه است. در این روش، بخشی از شاخه یا ساقه موردنظر را قبل از جداکردن از پایۀ مادری، در محیط کشت ریشه‌دار نموده، سپس ارتباط میان قسمت ریشه‌دار و گیاه مادری را قطع می‌کنند و قسمت ریشه‌دار شده را به عنوان گیاه جدید مورد استفاده قرار می‌دهند.

در بعضی از مکان‌ها جهت ازدیاد می‌توان گلدان‌های کوچکی تهیه و در کنار گلدان مادری قرار داد و سپس ساقه‌های رونده را در گلدان کنار گیاهِ مادری کاشت نمود و پس از شروع رشد در آن‌ها گیاهک‌ها را از مادر جدا کرد.

انتخاب پایۀ مناسب

پایه‌هایی که برای تکثیر به روش خوابانیدن انتخاب می‌شوند بایستی دارای شرایط زیر باشند:

1- سالم و فاقد عوامل بیماری‌زای گیاهی باشند.
2- دارای ذخیرۀ انرژی و مواد غذایی لازم نظیر کربوهیدرات‌ها باشد تا شاخۀ خوابیده شده توان لازم برای تولید ریشه را داشته باشد.
3- شرایط فیزیولوژیکی پایه برای انتخاب آن اهمیت دارد. انگیزش ریشه ممکن است با شرایط خاصی در شاخه خوابانیده شده همراه باشد که مربوط به آن زمان از سال است؛ مثلًا در اواخر یک چرخۀ فصلی رشد، مواد آلی از بالای پایه به سمت پایین آن حرکت می‌کنند و در تولید ریشه نقش دارند.

عوامل مؤثر در ریشه‌زایی به روش خوابانیدن عبارت‌اند از:

1- مواد غذایی:

چون در هنگام ریشه‌زایی، ساقه به گیاه مادری متصل است، آب و مواد غذایی کافی را از طریق آوند چوبی دریافت می‌کند.

2- تیمارهای ساقه:

تولید ریشه‌های نابجا توسط چندین عامل که روی ساقه تأثیر می‌گذارند، تسهیل می‌گردد. این عوامل باعث اختلال در حرکت مواد آلی از بالا (برگ‌ها) به پایین (انتهای ساقه) می‌شوند. در نتیجه مواد آلی در محل موردنظر جمع شده و باعث ریشه‌زایی می‌گردد. این تیمارها شامل برش‌دادن، شکافتن، پوست‌برداری و استفاده از هورمون‌های گیاهی مانند ایندول بوتیری کاسید (IBA) است، این مواد را می‌توان روی بخش‌هایی که پوست‌برداری شده، همراه با  خمیر لانولین به‌صورت محلول در الکل 50 درصد به‌کار برد.

3- حذف نور:

حذف نور در محلی از ساقه که ریشه‌ها می‌بایستی در آنجا تشکیل شوند، از ویژگی‌های روش‌های مختلف خوابانیدن است.

خوابانیدن زمینی

روش خوابانیدن زمینی اغلب برای گیاهانی مناسب است که شاخه‌های نرم، آویزان و قابل‌انعطافی دارند، یعنی خم‌کردن شاخه موجب شکستن آن‌ها نمی‌شود. در این روش شاخۀ بلند و نرمی از گیاه را که نزدیک‌تر به زمین قرار گرفته است، خم کرده، یک میخ یا دوشاخۀ U شکل را از بالای آن طوری در زمین نصب می‌کنند که شاخه را در تماس با محیط کشت در زمین نگه دارد. هرگونه برگ موجود روی آن قسمت از شاخه را که در زیر محیط کشت خواهد ماند، با قیچی یا دست جدا می‌کنند. برای اینکه شاخه در محل تماس با خاک زودتر و آسان‌تر ریشه دهد، در آن ناحیه از شاخه، خراشی روی پوستِ شاخه می‌زنند و یا بخش کوچکی از پوست را بر می‌دارند.

انواع روش‌های خوابانیدن زمینی عبارت‌اند از

الف) خوابانیدن ساده و خوابانیدن مارپیچی

در این روش شاخه‌های گیاه مادری را خم می‌کنند تا قسمتی از آن با خاک پوشیده شود و انتهای شاخه از خاک بیرون باشد. قسمت زیرزمینی شاخه ایجاد ریشه و قسمت بیرون آمده از خاک تولید شاخه و برگ جدید می‌کند. اگر قسمتی از شاخه که در زیر زمین قرار دارد زخمی شود، ریشه‌دهی آسان خواهد بود. در خوابانیدن ساده از شاخه‌های یک‌ساله در طی دورۀ استراحت پایه‌های مادری یعنی در اواخر پاییز و یا اوایل بهار استفاده می‌شود. در طی فصل رشد، جوانه‌های نوک شاخه بیدار شده و شاخساره‌های جدید حاصل می‌شود. از این روش برای تکثیر یاسمن، دافنه، نسترن، بلوط، آقطی، سنجد، انگور و برخی از درختان میوه و زینتی استفاده می‌شود. در روش خوابانیدن ساده، از هر شاخۀ خوابانیده شده فقط یک گیاه حاصل می‌شود. این روش می‌تواند برای برخی گیاهان آپارتمانی و همچنین تعدادی از گیاهان چوبی استفاده شود. روش خوابانیدن ساده به خصوص برای گیاهانی مناسب است که به سختی ریشه از قلمۀ ساقه و یا برگ آن‌ها تولید می‌شود. بر خاف قلمۀ ساقه که از گیاه مادری جدا می‌شود، روش خوابانیدن به ساقه اجازه می‌دهد تا تولید و توسعۀ ریشه بر روی ساقه‌ای انجام شود که هنوز به پایه مادری متصل می‌باشد. در این روش فرض اساسی این است که قسمتی از ساقه که در تماس نزدیک با خاک قرار می‌گیرد تولید ریشه می‌نماید. این روش در برخی از گیاهان چوبی مانند تمشک، رز بالا رونده و ویستریا و برخی از گیاهان آپارتمانی مانند فیلودندرون، درخت کریسمس و برخی از گیاهان زینتی بوته‌ای مانند یاس بنفش، کارایی بالایی دارد.

خوابانیدن مارپیچی شبیه خوابانیدن ساده هست، با این تفاوت که ساقه خوابانیده شده در چند نقطه زیر خاک برده می‌شود.

محل قرار گرفته شده در خاک، ریشه ایجاد می‌کند و یک گیاه جدید تولید می‌شود که پس از ایجاد ریشه از گیاه مادری جدا می‌شود. این روش برای گیاهان رونده با رشد رویشی زیاد، شاخه‌های بلند و خمش‌پذیر مانند پیچ‌ها قابل استفاده است.

ب) خوابانیدن شیاری

در این روش شاخه‌های جوانی را از پایۀ مادری در یک شیار طولی کم عمق قرار داده و نوک شاخه را بیرون از زمین قرار می‌دهند. جوانه‌های با جهت روبه پایین را حذف ولی جوانه‌هایی که سمت آن‌ها روبه بالا است را نگه می‌دارند. همچنین به فواصل روی شاخه خوابیده شده، زخم‌زنی می‌کنند تا از محل زخم، ریشه‌های جدید حاصل شود.پس از اینکه شاخۀ خوابیده شده در محل جوانه‌ها تولید ساقه و در محل زخم تولید ریشه کردند آن‌ها را بریده و به محل کشت جدید انتقال می‌دهند. از این روش در تکثیر بعضی از گونه‌های گل رز، اسپیره و بسیاری از درختچه‌های خزان‌دار استفاده می‌شود.

ج) خوابانیدن کپه‌ای

این روش هنگامی کاربرد دارد که نتوان شاخه را خم نمود یا اینکه تعداد زیادی از گیاه برای تکثیر مدنظر باشد.

برای این کار در بهار و پیش از آغاز رشد، ابتدا پایۀ مادری هرس شدید می‌شود، به طوری‌که فقط چند جوانه نزدیک طوقه نگهداری می‌شود. در طی فصل رشد، جوانه‌ها بیدار شده و شاخساره‌های جدید می‌دهند. به تدریج که شاخساره‌های جدید رشد می‌کنند در طی یک یا دو نوبت پای بوته خاک داده می‌شود؛ یعنی ارتفاع کپه به 20 سانتی‌متر می‌رسد. در کشت وسیع و تولید انبوه پایه‌های درختان میوه، خاک بوته‌ها کنار زده می‌شود و شاخه‌های ریشه‌دار شده از محل پایین ریشه‌ها قطع و به عنوان نهال‌های جدید مورد استفاده قرار می‌گیرند. این روش به ویژه در درختان سیب، برخی درختان میوه مانند: گیاس، به و برخی گیاهان مانند تمشک قابل اجراست.

خوابانیدن هوایی

این روش در شاخه‌های یک ساله در بهار و یا در شاخه‌های فصل جاری در اواخر تابستان انجام می‌گیرد. برای این منظور با استفاده از یک چاقوی تیز، پوست شاخه را به فاصله 2 تا 2/5 سانتی‌متر به‌صورت حلقه بر می‌دارند، روی محل زخم را باید با خزه مرطوب پوشاند. سپس روی خزه مرطوب را با نایلون پلی‌اتیلن کاملاً پوشاند و سر و ته نایلون باید محکم بسته شود. از شاخه‌های ضخیم نباید برای انجام عمل خوابانیدن استفاده کرد، چون به آسانی ریشه نمی‌دهند. قطر مناسب شاخه حدود 5 سانتی‌متر است. گاهی قسمتی را که پوستش کنده شده به هورمون ریشه‌زا آغشته می‌کنند. ریشه‌دارشدن شاخه حدود 5- 2 ماه طول می‌کشد. در طی این مدت هر هفته یکبار قسمت بالای پلاستیک را باز نموده و محیط کشت را مرطوب می‌کنند. پس از ریشه‌دارشدن ناحیه‌ای که بسته شده، نایلون و خزه را باز، آن قسمت از شاخه ریشه‌دار شده را به کمک قیچی تیز از بقیۀ گیاه مادری جدا کرده و به عنوان گیاه جدید مورد استفاده قرار می‌دهند. از این روش برای گیاهانی استفاده می‌شود که سخت ریشه داده و شاخۀ آن‌ها خم نمی‌شود. این روش برای گیاهانی نظیر فیکوس، دیفن باخیا، کروتون، برگ انجیری، یاس خوشه‌ای، میخک هندی و... به‌کار برده می‌شود.

خوابانیدن هوایی

ساقه‌هایی که برای خوابانیدن انتخاب می‌شوند دارای ویژگی‌های زیر می‌باشند:

1- ساقه یک ساله باشد و در زمان مناسب اقدام به خوابانیدن آن شود.
2- دارای بافت نرم و غیرخشبی باشند و در محل اتصال به خاک در قسمت زیرین ساقه، در آن ایجاد زخم و آغشته به هورمون ریشه‌زا نمود.
3- عاری از بیماری‌های قارچی و باکتریایی باشند.
4- از طول کافی برای خوابانیدن زمینی برخوردار باشند.
5- ساقه از پایۀ مناسب انتخاب شده باشد.
6- ساقه از پایه‌ای انتخاب شده باشد که حساس به بیماری یا آفت خاصی نباشد.

زمان خوابانیدن ساقه

خوابانیدن ساقه به‌طور معمول در اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام می‌شود، ولی شاخۀ برخی از گیاهان در اواخر تابستان یا اوایل پاییز نیز خوابانیده می‌شوند. مدت لازم برای خوابانیدن شاخه، یک فصل رشد است. برای مثال شاخه‌هایی را که در اوایل بهار خوابانده شده‌اند در اواخر پاییز از پایۀ مادری جدا می‌نمایند. گاهی برای اینکه سرمای زمستان و یخبندان به گیاهان جدید آسیب نزند، آن را تا بهار سال بعد، از پایۀ مادری جدا نمی‌کنند. در درختان انجیر و انار شاخۀ خوابانده را باید حداقل 12 ماه در زمین باقی گذاشت تا ریشۀ کافی تولید کند و قوی شود.

محیط رشد گیاهان

محیط رشد گیاهان شامل 3 بخش عمدۀ خاک، هوا یا اکسیژن و تشعشعات خورشیدی می‌باشد. وظیفۀ خاک نگهداری گیاه در خاک و تأمین آب و مواد غذایی مورد نیاز گیاه می‌باشد. برخی از عوامل محیطی برای انسان قابل تغییر و برخی نیز غیرقابل تغییر می‌باشند. برای مثال می‌توان کمبود آب و ضعف حاصل‌خیزی خاک را با آبیاری و مصرف کود جبران نمود؛ اما تنظیم دما فقط در شرایط محدود گلخانه‌ها امکان‌پذیر می‌باشد و خاک آمیخته‌ای از موادمغذی، آلی و جانداران زنده می‌باشد که منبع اصلی تأمین آب و مواد غذایی مورد نیاز گیاه است.

خاک از اجزایی مانند مواد کانی، مواد آلی، هوا، آب و موجودات زنده خاکزی تشکیل شده است و به‌طور کلی خاک از دو بخش زبرین و زیرین تشکیل شده است. خاک زبرین دارای رنگ تیره‌تر و نرم‌تر می‌باشد و خاک زیرین دارای رنگ روشن‌تر و مواد معدنی بیشتری می‌باشد. عمل خوابانیدن ساقه در خاک زبرین انجام می‌شود که بایستی ترکیبات خاک از نظر مواد آلی و تأمین عناصر غذایی مورد توجه قرار گیرد.

میزان رطوبت خاک در زمان خوابانیدن ساقه در خاک در ریشه‌زایی ساقه نقشی اساسی دارد؛ به طوری که می‌توان گفت ساقه‌های خوابانیده شده در خاک خشک ریشه‌دار نمی‌شوند. معمولا باغبان‌ها ترکیبی از پیت خزه و سایر مواد را برای ایجاد بستر مناسبی که شاخه در آن خوابانیده می‌شود، در محل آماده می‌کنند. میزان مواد آلی خاک و اندازۀ ذرات نقش مهمی در قدرت نگهداری آب و مواد غذایی ایفا می‌کنند و هرچه مواد آلی خاکی بیشتر و اندازۀ ذرات خاک کوچک‌تر باشد، قدرت نگهداری آب و موادغذایی بیشتر است.

توجه به تهویۀ خاک برای عمل خوابانیدن نیز اهمیت فراوان دارد. هوا برای تنفس ریشه‌های گیاه موردنیاز است. در خاک‌های شنی فضا‌های خالی و بزرگ بین ذرات، بیشتر و تهویه راحت‌تر صورت می‌گیرد، اما در خاک‌های رسی و سنگین این فضاها کمتر و تهویه به سختی انجام می‌شود؛ بنابراین خاک مناسب برای خوابانیدن بایستی ترکیبی از شن، رس و مواد آلی باشد تا بتواند هم رطوبت و موادغذایی مورد نیاز گیاه را فراهم نماید و هم تهویۀ لازم برای رشد ریشه‌های به وجود آمده را تأمین نماید. میزان اسیدیته خاک نیز نقش ویژه‌ای در تداوم رشد ریشۀ شاخه خوابانیده شده دارد. به استثنای برخی از گیاهان مانند زغال‌اخته، بیشتر گیاهان باغبانی بین اسیدیته 6 تا 7 رشد مناسبی دارند.

بایستی توجه داشت که ساقۀ خوابانیده شده فقط مدت محدودی مهمان پایۀ مادری می‌باشد و بعد از گذشت زمان لازم برای ریشه‌دار شدن، از پایۀ مادری جدا می‌شود و پس از اطمینان از استقرار آن، به گلدان یا زمین اصلی منتقل می‌شود. اما بهتر است که گیاه جدید را به گلدان منتقل نمود و موادغذایی و آب را برای آن تأمین کرد تا رشد خوبی داشته باشد و سپس آن را به زمین اصلی منتقل نمود.

خوابانیدن، عملی برای گسترش گیاهان است؛ به طوری که بخش هوایی ساقه رشد می‌کند و تا زمان رشد ریشۀ گیاه، همچنان به گیاه مادری متصل است. پس از ریشه‌زدن، آن را از گیاه مادری جدا می‌کنند تا گیاه مستقلی را تشکیل دهد. خوابانیدن روشی برای گسترش گیاه و همچنین توسعۀ گونه‌های متعدد طبیعی می‌باشد. موقعی که بر روی شاخه، خاک می‌ریزند تولید اکتسابی ریشه به وجود می‌آید. پس از مرحلۀ قطعِ ارتباط گیاه با پایۀ مادری، گیاه جدید مستقل از مادر به وجود می‌آید.

مشخصات ساقه جداشده از پایۀ مادری

برای تکثیر به روش خوابانیدن، ابتدا پایۀ مادری را انتخاب می‌کنند. گیاهان برتر و پر رشد اساس کار می‌باشند، در غیر این صورت تمامی کوشش‌ها بی‌ثمر خواهد ماند و سپس ساقه‌های یک ساله نرم و آب‌دار و باریک را که از یک سمت به پایۀ مادری متصل است و قابلیت خم‌شدن دارد را انتخاب می‌نمایند. این ساقه باید بتواند کلیۀ نیازهای خود مانند موادغذایی، هورمون و آب را از گیاه مادری دریافت نماید. مدت زمان لازم معمولاً یک فصل رشد می‌باشد. در روش خوابانیدن، ساقه را در بستر مناسب قرار می‌دهند و ساقۀ انتخاب شده را از قسمت پایین که در خاک قرار داده می‌شود، عاری از برگ می‌نمایند و روی آن ساقه را گیره U شکل به‌صورت معکوس قرار می‌دهند تا زمان لازم که اغلب یک سال زراعی می‌باشد، سپری شود. در بهار ساقه ریشه‌دار شده و از محل اتصال به خاک، ساقه بالا می‌آید و ساقۀ بالا آمده بایستی شاداب و دارای برگ‌های زیاد و جوانۀ لازم بوده و عاری از آفات و بیماری‌ها باشد.

واحد یادگیری 3: تکثیر با قلمه

یکی از روش‌های تکثیر گیاهان روش قلمه‌زدن می‌باشد. این روش برای بسیاری از گیاهان مناسب‌تر است و می‌توان از یک گیاه، تعداد زیادی قلمه تهیه کرد و در شرایط مناسب ریشه‌دار نمود و سپس نسبت به کاشت آن‌ها اقدام کرد. در روش قلمه‌زنی در مساحت 40 مترمربع توانایی تولید قلمه برای یک هکتار وجود دارد.

یک راهِ معمول برای تکثیرِ گیاهان، قلمه‌زدنِ آن‌ها و قراردادنِ قلمه در آب به منظورِ ریشه‌زایی است. این کار معمولاً به عنوان «ریشه‌زاییِ گیاه» و یا «رشددادنِ قلمه‌ها» شناخته می‌شود. می‌توان بسیاری از گیاهانِ آپارتمانی، بوته‌ها و درختچه‌ها را با همین روش تکثیر نمود. در موردِ بوته‌ها و درختچه‌ها، در صورتی که چوبشان نرم باشد امکان تکثیر آن‌ها با قلمه وجود دارد. قلمه‌ها از ساقه، برگ و ریشه گرفته می‌شوند. نوک دمبرگ‌ها و ساقه‌ها را در پودر هورمون ریشه‌زایی غوطه‌ور کنید و سپس قلمه‌ها را در گلدانی با خاک قلمه قرار دهید. در این شرایط به‌راحتی قلمه برگی یا قلمه ساقه و یا ریشه، ریشه‌دار می‌شود.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب هنرجو بتواند تعداد 2000 قلمه را در خزانه کشت نماید.

قبل از شرح تکثیر گیاهان دارویی به‌وسیله قلمه، لازم است ابتدا در مورد ازدیاد غیرجنسی (رویشی) گیاهان دارویی مطالبی را بدانیم.

اهمیت و ضرورت تکثیر گیاهان دارویی

صنعت داروسازی و گیاه درمانی در گذشته برای جداکردن مواد مؤثرۀ دارویی از گیاهان دارویی که در طبیعت وجود دارند، استفاده کرده است اما امروزه به دلیل افزایش جمعیت جهان و عوارض مضر جانبیِ داروهای شیمیایی، استفاده از گیاهان دارویی افزایش‌یافته است و لازم است که این گیاهان در سطح وسیع کاشته شوند. بنابراین، تولید انبوه اندام تکثیر جنسی (زایشی) و غیرجنسی (رویشی) ضرورت می‌یابد.

لازم به ذکر است در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی حدود 30 درصد از داروهای موردنیاز کشور در داخل تولید می‌شود و 70 درصد دیگر به صورت واردات تأمین می‌شد. در اواخر سال 1357 و اوایل سال 1358 تولید دارو از طریق 14 کارخانه که با سرمایه‌گذاری خارجی تأسیس شده بودند و محصولات مربوط به خود را با فرمولاسیون و مشخصات دریافتی از کارخانه مادر و با نام برند تجاری آن‌ها می‌ساختند، تأمین می‌شد؛ ولی پس از انقلاب اسلامی تاکنون براساس اعلام مسئولان سازمان غذا و دارو در طی 40 سال اجرای نظام نوین دارویی کشور حدود 170 کارخانه داروسازی در تولید داروهای شیمیایی و بیولوژیک فعالیت دارند که 97 درصد داروهای مورد نیاز کشور را به لحاظ عددی تولید می‌کنند.

در حال حاضر نیز با شیوع بیماری منحوس کرونا و ویروس ناشناخته کووید 19، متخصصین ایرانی پس از هشت ماه از شروع این بیماری در کشور، اقدام به ساخت داروهایی برای پیشگیری و درمان این بیماری نمودند که برخی از این داروها بر پایه چند گیاه با خاصیت دارویی و با شیوه‌های نوین ساخته شده است.

ازدیاد غیرجنسی (رویشی) گیاهان دارویی

برخی از گیاهان دارویی مهم با روش‌های رویشی بسیار آسان‌تر و راحت‌تر و حتی اقتصادی تر از ازدیاد به‌وسیله بذر، تکثیر می‌شوند، در این روش گیاهان حاصله مشابه گیاه مادری خواهند بود. برای تکثیر رویشی (غیرجنسی)، از روش‌های مختلفی مانند قلمه‌زدن، خوابانیدن، استفاده از پیاز، ریزوم و... استفاده می‌شود.

تکثیر رویشی یکی از روش‌های ازدیاد و تکثیر گیاهان می‌باشد که قادر است در مقایسه با تکثیر جنسی در مدت کوتاه‌تری به تولید گیاهانی بینجامد که همانند پایۀ مادری خود می‌باشند. از این‌رو این روش تکثیر در حفظ واریته‌های مطلوب مادری نقش مهمی دارد. تکثیر غیرجنسی از طریق اندام‌های مختلفی از قبیل پیاز، ساقۀ غده‌ای، ریزوم، پاجوش و... انجام می‌گیرد.

تکثیر غیرجنسی (رویشی)

تکثیر رویشی یا غیرجنسی یعنی از یک سلول، بافت و یا اندام یک گیاه اولیه، یک گیاه جدید تولید شود. این روش درمورد برخی از گیاهان دارویی مانند: گل محمدی، مریم گلی، بادرنجبویه، گل ساعتی، بهار نارنج، زرشک، رزماری، اسطوخدوس، به لیمو، حنا، آویشن، صبرزرد، زعفران، زردچوبه و... که بذر کمتر تولید می‌کنند و یا از تکثیر این گیاهان با بذر، گیاهان متفاوت با گونۀ اولیه تولید می‌شود، مطرح می‌باشد.

مزایای ازدیاد غیرجنسی (رویشی)

1- حذف دورۀ نونهالی و زودتر به بار نشستن گیاهان حاصل از تکثیر غیرجنسی؛
2- امکان تولید گیاهان عاری از ویروس؛
3- تولید تعداد زیادی گیاهان یکنواخت و مانند هم؛
4- ازدیاد تعدادی از گیاهان که به‌راحتی بذر تولید نمی‌کنند؛

ضرورت تکثیر با قلمه

تکثیر گیاهان دارویی به دو روش جنسی و غیرجنسی انجام می‌شود. در تکثیر جنسی گیاه توسط بذر زیاد می‌شود که بذر از تلاقی گامت نر (دانۀ گرده درون کیسۀ پرچم) و گامت ماده (سلول تخم درون تخمدان) به دست می‌آید. در تکثیر جنسی هر بذر دارای نیمی از کروموزوم‌های والد مادری و نیمی از کروموزوم‌های والد پدری می‌باشد. بنابراین، بذر ممکن است صفات یا ویژگی‌های نامطلوبی را از یکی از والدین به ارث برده باشد که مناسب نباشد. تکثیر غیر جنسی ازدیاد گیاه از طریق اندام‌های رویشی شامل ریشه، ساقه، برگ و... می‌باشد. قلمه‌زدن یکی از روش‌های تکثیر غیرجنسی در گیاهان دارویی و باغی می‌باشد. در تکثیر غیرجنسی انتقال صفات مطلوب آسان‌تر از تکثیر جنسی می‌باشد. برخی از گیاهان دارویی مهم با روش‌های رویشی بسیار آسان‌تر و راحت‌تر و حتی اقتصادی‌تر از ازدیاد به‌وسیله بذر، تکثیر می‌شوند. تکثیر به روش قلمه‌زنی در شرایط گلخانه مناسب‌تر از تکثیر در فضای آزاد می‌باشد.

عوامل مؤثر در ریشه‌زایی قلمه

عوامل مؤثر در ریشه‌زایی قلمه به دو دستۀ عوامل درونی (فیزیولوژیکی) و عوامل بیرونی (شرایط محیطی) تقسیم می‌شوند.

عوامل درونی یا عوامل فیزیولوژیکی مؤثر بر ریشه‌زایی قلمه

ماهیت ژنتیکی گیاه:

برخی از گیاهان به دلیل قابلیت توارثی توان ریشه‌دهی در قلمه‌های آن‌ها وجود ندارد.

مواد قابل حمل در گیاه:

این مواد در جوانه‌ها و برگ‌های گیاه ساخته می‌شوند و شامل مواد قندی، هورمون‌های گروه اکسین، ترکیبات نیتروژن‌دار و برخی از ویتامین‌ها می‌باشد. این عوامل به‌طور کامل مشخص نیستند؛ زیرا برخی از گیاهان دارویی مانند بلوط، ریشه‌زایی در آن امکان‌پذیر نیست.

بنیه گیاه:

مقدار و نوع مواد ذخیره‌ای و توزیع مواد در شاخه‌ها بر قدرت ریشه‌دار شدن قلمه‌ها مؤثر است.

سن، نوع بافت قلمه و زمان قلمه گرفتن:

برخی از گیاهان در مرحلۀ نونهالی قدرت ریشه‌زایی بالایی دارند و زمانی که وارد مرحله گل‌دهی می‌شوند، ریشه‌زایی آن‌ها کاهش می‌یابد (عشقه و سیب). در برخی از گیاهان، قلمه‌های نرم و در برخی از گیاهان قلمه‌های سخت و یا حالاتی بین این دو برای ریشه‌دهی مناسب‌ترند. بافت قلمه و زمان قلمه‌گرفتن در ریشه‌دارشدن قلمه نقش مهمی دارد. هرگاه قلمۀ چوب نرم در اوایل بهار گرفته شود بهتر از هر زمان دیگری ریشه می‌دهد، در حالی که در برخی دیگر از گیاهان همیشه سبزِ پهن برگ، مناسب‌ترین زمان برای گرفتن قلمه اواخر بهار تا اوایل پاییز می‌باشد. در اکلیل کوهی (رزماری) قلمه‌های جوان گیاهان مسن در فصل بهار بهتر ریشه‌دار می‌شوند، همچنین قلمه‌های نرم گیاهان خزان‌دار که در بهار تا تابستان گرفته می‌شوند؛ بهتر از قلمه‌های خشبی که در زمستان گرفته می‌شوند، ریشه می‌دهند.

مرحلۀ رشد گیاه

گیاهانی مانند عشقه، سیب و بسیاری از سوزنی برگان هنگامی که در مرحلۀ نونهالی قرار دارند (یعنی جوان بوده و به گل‌دهی و میوه‌دهی نرسیده‌اند)، توانایی ریشه‌زایی زیادی دارند ولی زمانی که گیاه به مرحلۀ گل‌دهی رسید، ریشه‌زایی آن بسیار مشکل می‌شود.

محل ساقه روی قلمه

محلی از ساقه که از آن قسمت قلمه تهیه می‌شود بر ریشه‌زایی اثر می‌گذارد. به طورکلی شاخه‌های جانبی بهتر از شاخه‌های انتهایی ریشه می‌دهند و همچنین شاخه‌های در حال رشد رویشی بهتر از شاخه‌های گل‌دار و حاوی میوه ریشه تولید می‌کنند.

اندازۀ قلمه

اندازۀ قلمه بر ریشه‌زایی اثر دارد. به طور معمول قلمه‌ها، از انتهای شاخه‌ها به طول 8 تا 15 سانتی‌متر گرفته می‌شوند و برگ‌های پایین آن برداشته می‌شوند و برگ‌های بالای قلمه را حذف نمی‌کنند تا فتوسنتز نمایند و مواد غذایی به منطقۀ تولید ریشه برسد. طول قلمه‌های علفی را 7 تا 12 سانتی‌متر انتخاب می‌کنند و آن را در شرایطی مانند آنچه برای قلمه‌های چوبی لازم است، قرار می‌دهند.

عوامل بیرونی یا محیطی

رطوبت

محیط خشک سبب از دست رفتن رطوبت قلمه در اوایل کاشت می‌شود. بنابراین محیط را معمولاً زیر سیستم مه‌پاش قرار می‌دهند تا رطوبت نسبی محیط مناسب باشد. همچنین برگ‌های اضافی روی قلمه را تا حد ممکن حذف می‌نمایند؛ اما از حذف برگ‌های جوان انتهای قلمه خودداری می‌شود.

دما

دما در ریشه‌دارشدن قلمه نقش اساسی دارد. در قلمه‌ها لازم است که ریشه‌دارشدن و توسعۀ ریشه‌ها قبل از رشد شاخه‌ها صورت گیرد. اگر دمای محیط قلمه بالا باشد، قبل از آنکه ریشه روی قلمه تشکیل شود جوانه‌های روی شاخه رشد می‌کنند و سبب کاهش آب قلمه می‌شود. بنابراین دمای قسمت پایین قلمه بایستی بیشتر از بخش هوایی باشد. مناسب‌ترین دما برای اکثر گونه‌های گیاهی جهت قلمه‌زدن 25- 20 درجه سانتی‌گراد در روز و 20- 15 درجه سانتی‌گراد در شب می‌باشد. معمولاً دمای پایین قلمه‌ها حدود 27- 24 درجه سانتی‌گراد باید باشد تا تقسیم سلولی را در محیط تولید ریشه تحریک نماید و در همین شرایط قسمت بالای قلمه بایستی در دمای پایین‌تری نسبت به پایین قلمه قرار داده شود تا تبخیر و تعرق و تنفس آن کاهش یابد.

نور

عدم حضور نور (تاریکی) در ریشه‌دهی قلمه مؤثر است. قلمه گیاهان خزان‌دار که دارای ذخیره کافی هستند در تاریکی بهتر رشد می‌نماید؛ اما قلمه‌های علفی به نور واکنش نشان می‌دهند؛ زیرا نور در فرایند فتوسنتز و تولید کربوهیدرات‌ها نقش دارد.

اکسیژن

اکسیژن سبب تحریک ریشه‌دهی قلمه می‌شود. در اثر وجود اکسیژن بافت پینه‌ای قلمه‌ها زودتر ظاهر می‌شود و سطح زخم‌خوردۀ قلمه نیز زودتر التیام می‌یابد. به همین دلیل سطح قلمه را به‌صورت مورب برش می‌دهند تا سطح تماس بیشتری با هوا داشته باشد و لایۀ زاینده در انتهای قلمه که مسئولیت تولید بافت پینه‌ای و نهایتاً ریشه را برعهده دارد، زخم بیشتری در آن ایجاد شود و ریشه‌زایی سریع‌تر و بهتر اتفاق افتد.

تکثیر به روش قلمه‌زدن

قلمه قسمتی از گیاه است که معمولاً حاوی جوانه بوده و بعد از جداکردن از گیاه مادری در شرایط مساعد محیط کشت، ریشه‌دار می‌گردد. قلمه‌زدن معمولی‌ترین روش ازدیاد غیرجنسی بوده که آسان‌تر و ارزان‌تر از دیگر روش‌های غیرجنسی می‌باشد.

گیاهان دارویی مانند اسطوخدوس، مرزنجوش، رزماری، مریم گلی، به لیمو، آویشن، گل محمدی و... را می‌توان با قلمه‌زدن تکثیر نمود.

نحوۀ گزینش قلمه از گیاهان مادری

گیاهان مادری که برای قلمه‌گیری در نظر گرفته شده‌اند، می‌بایست دارای مشخصات زیر باشند:

1- در طول دورۀ رشد، آب کافی در اختیار داشته باشند.
2- عاری از هرگونه آفت و بیماری باشند.
3- از خشکی یا یخبندان آسیب ندیده باشند.
4- دارای رشد متعادل باشند.
5- جوان و شاداب باشند و به کفایت از نور خورشید بهره برده باشند.
6- هویت آن‌ها معلوم و شبیه به گونه موردنظر باشد.
7- برگ‌های تغییر شکل یافته نداشته باشند.
8- از تغذیۀ خوبی برخوردار باشند و علایم کمبود موادغذایی در برگ‌های آن‌ها مشاهده نشود.

انواع قلمه‌ها

قلمۀ ساقه (شاخه):

قلمۀ ساقه، متداول‌ترین نوع قلمه است. در این روش قسمتی از شاخه که دارای جوانۀ جانبی یا انتهایی می‌باشد، از گیاه مادری جدا و برای ریشه‌زایی در محیط مناسب قرار می‌دهند. پس از تولید ریشه، آن را به‌صورت مستقل می‌کارند.گیاهان دارویی مانند: گل محمدی، مریم گلی، بادرنجبویه، گل ساعتی، بهار نارنج، زرشک، شمعدانی معطر، رزماری، اسطوخدوس، به لیمو، حنا، آویشن و... توسط قلمۀ ساقه تکثیر می‌شوند.

قلمۀ ساقه را براساس میزان رسیدگی و بلوغ چوب در چهار گروه زیر تقسیم‌بندی می‌کنند:

قلمۀ خشبی (قلمۀ چوب سخت):

قلمه قسمتی از گیاه است که معمولاً حاوی جوانه بوده و بعد از جداکردن از گیاه مادری درشرایط مساعد محیط کشت ریشه‌دار می‌گردد. قلمه‌زدن معمول‌ترین روش ازدیاد غیرجنسی بوده که آسان‌تر و ارزان‌تر از دیگر روش‌های غیرجنسی می‌باشد. گیاهان دارویی مانند اسطوخدوس، مرزنجوش، رزماری، مریم گلی، به لیمو، آویشن، گل محمدی و... را می‌توان با قلمه‌زدن تکثیر نمود.

در صورتی که طول چوب دو ساله که در پایین قلمه قرار دارد، خیلی کم باشد، آن را قلمۀ پاشنه‌دار و در صورتی‌که طول چوب دوساله به چند سانتی‌متر برسد، آن را قلمۀ قنداقه‌دار گویند. معمولاً گیاهان چوبی خزان‌دار بدین طریق ازدیاد می‌یابند، اما برخی گونه‌های پهن برگ همیشه سبز و درختچه‌های زینتی خزان‌دار نیز با این نوع قلمه قابل تکثیر می‌باشند.

برخی از گیاهانی که با این نوع قلمه تکثیر می‌شوند عبارت‌اند از: گل رز مولتی فلورا، یاس زرد، پیچ امین الدوله، بید، انجیر، زیتون و انار.

به هنگام تهیۀ قلمه باید توجه داشت که از گیاهان مادری سالم و قوی استفاده کرد و ابزار لازم برای این کار مانند قیچی و چاقو دارای تیغه‌های تیز و عاری از عوامل بیماری‌زا باشند. معمولاً در ابتدا، شاخه‌های با رشد متوسط و میان گره عادی انتخاب می‌شوند تا از قسمت‌های وسط و پایین آن‌ها برای تهیۀ قلمۀ چوب سخت استفاده شود.

قلمۀ نیمه خشبی (قلمۀ چوب نیمه سخت):

این نوع قلمه را بیشتر از درختان خزان‌دار یا همیشه سبزِ پهن برگ و از شاخه‌هایی که چوب آن‌ها کمی سفت شده می‌گیرند. این نوع قلمه را در هر موقع از سال می‌توان گرفت، ولی اکثراً این عمل در اواخر بهار که برای ریشه‌دارکردن قلمه مساعد است و پس از آنکه گیاهان رشد سریع خود را تمام کردند، انجام می‌شود. این نوع قلمه از قسمت انتهایی شاخه و به طول 15- 7 سانتی‌متر گرفته می‌شود. در قلمه‌های نیمه خشبی وجود برگ همیشه ضروری نیست و در صورت برگ‌دار بودن فقط چند برگ در انتهای شاخه نگه داشته، بقیه را حذف می‌کنند.

در این موقع بایستی آن‌ها را در شرایطی نگهداری کرد که اتلاف آب از سطح برگ‌های قلمه به حداقل برسد که در سطح وسیع و تجاری از سیستم مه‌پاش برای این منظور استفاده
می‌کنند. علاوه‌بر آن کاربرد مواد تنظیم‌کنندۀ رشد، یا گرما و محیط کاشت مخلوط پرلیت و پیت با نسبت یک به یک برای ریشه‌زایی بهتر در این نوع قلمه‌ها مؤثر است. از گیاهانی که با این نوع قلمه تکثیر می‌شوند می‌توان به زرشک، ختمی چینی، زیتون، مرکبات و… اشاره کرد.

قلمۀ چوب نرم یا سبز:

این نوع قلمه از شاخه‌های در حال رشد، نرم و آب‌دار و شاخه‌های بهارۀ گیاهان خزان‌دار یا همیشه سبز چوبی گرفته می‌شود. معمولا قلمۀ چوب نرم آسان‌تر و سریع‌تر از انواع قلمه، ریشه‌دار می‌شوند؛ اما به مراقبت بیشتری نیاز دارند. قلمۀ چوب نرم به طول 12- 7 سانتی‌متر بوده و حداقل دارای دو گره است و همانند قلمۀ چوب نیمه سخت فقط چند برگ در انتها دارد و اگر غنچه یا گل بر روی آن وجود دارد بایستی حذف شوند. از آنجا که چوب این نوع قلمه رشد کامل نکرده است، ذخیره مواد قندی آن کم است؛ بنابراین باید دقت کرد که برگ‌ها شاداب بمانند تا بتوانند عمل فتوسنتز را ادامه دهند. این نوع قلمه را نمی‌توان مدت زیادی در هوای آزاد نگه داشت. گیاهان دارویی مانند: خرزهره، سماق، رزماری و... را با این نوع قلمه می‌توان تکثیر کرد. شکل زیر مراحل تکثیر گیاه دارویی رزماری را به‌وسیلۀ قلمه نشان می‌دهد.

قلمۀ علفی:

این قلمه‌ها از گیاهان علفی و در حال رشد که دارای ساقۀ نرم و آب‌دار می‌باشند، گرفته می‌شود. طول قلمه‌های تهیه شده 7 تا 12 سانتی‌متر می‌باشد. اکثر قلمه‌های علفی سهل ریشه‌زا می‌باشند. اگر قلمه‌های علفی از شاخه‌های انتهایی گرفته شوند یا به عبارتی دارای جوانه انتهایی باشند، درصد موفقیت و سرعت ریشه‌زایی در آن‌ها بیشتر از قلمه‌های فاقد جوانۀ انتهایی خواهد بود. گیاهانی مانند: میخک، شمعدانی، حسن یوسف و... را می‌توان با قلمه علفی تکثیر کرد.

قلمۀ برگ:

قلمه‌های برگ به‌صورت پهنک برگ همراه با دمبرگ، پهنک برگ بدون دمبرگ و یا قسمتی از پهنک تهیه می‌شود. ریشه‌های نابجا و شاخه‌های نابجا در پایین برگ تشکیل شده و سپس برگی که به عنوان قلمه برگ بوده است، از بین می‌رود. نحوۀ انجام و آماده‌سازی قلمۀ برگ متفاوت است. مثلاً در بنفشۀ آفریقایی و پیرومیا که قلمۀ برگ با دمبرگ می‌باشد، دمبرگ در ماسه قرار داده می‌شود. در بگونیا رکس، ابتدا رگبرگ‌های موجود در پشت برگ را با چاقو زخمی کرده و سپس برگ را روی محیط کشت قرار می‌دهند. برای نگه‌داشتن آن از سنگ ریزه و ریگ‌های درشت استفاده می‌کنند. استفاده از گلخانه و رطوبت بالا برای نگهداری این نوع قلمه‌ها ضروری است. در سانسوریا هر برگ را به قطعاتی به طول 8- 5 سانتی‌متر تقسیم کرده و در محیط کشت قرار می‌دهند و گیاهان جدید از پایین هر قطعه به وجود می‌آیند. از گیاهانی که با قلمۀ برگ تکثیر می‌شوند می‌توان به روناس، سوسن، بنفشه آفریقایی، مرجان، سانسوریا و... اشاره کرد.

قلمۀ جوانۀ برگ:

شامل پهنک برگ، دمبرگ، و قسمت کوتاهی از ساقه همراه با جوانۀ جانبی متصل به آن است. این نوع قلمه زمانی اهمیت دارد که در قلمه‌های برگ، ریشه تشکیل می‌شود اما شاخه تشکیل نمی‌شود. پس در چنین مواقعی بهتر است از قلمۀ جوانۀ برگ به جای قلمۀ برگ استفاده کرد؛ زیرا جوانۀ جانبی که در پایین دمبرگ قرار دارد شاخۀ جدید را تولید می‌کند. قلمۀ جوانۀ برگ را از شاخه‌های سالم، برگ‌دار و در حال رشد تهیه می‌کنند. تیمارکردن محل بریده شده قلمه‌ها با یکی از مواد آسان‌کنندۀ ریشه‌زایی، تولید ریشه را تحریک می‌کنند. کاربرد پاگرما و رطوبت زیاد به منظور ازدیاد موفقیت‌آمیز در این طریقه توصیه می‌شود. محیط کاشت ماسه برای رسیدن به این مقصود مناسب است. برخی از قلمه‌های جوانۀ برگ مانند فیکوس حاوی شیرابه می‌باشد که موجب عدم ریشه‌زایی و ورود عوامل بیماری‌زا به ساقه می‌شود. بهتر است قبل از کشت، محل بریده شده توسط پارچه خیس تمیز شود تا مواد ترشحی از بین بروند.

روش انجام کار: برای این کار شاخه‌های سال جاری را که خوب رشد کرده‌اند، از حدود 1 سانتی‌متر بالا و 1 سانتی‌متر پایین برگ جدا ساخته و آن را در عمق 1/5 سانتی‌متری در محیط کشت ریشه‌زایی قرار داده به طوری‌که برگ با سطح خاک در تماس باشد. به هنگام کاشت قلمه بایستی توجه داشت که قلمه به‌طور کامل در زیر ماسه قرار گیرد و باید مراقب بود که به جوانۀ قلمۀ برگ آسیبی نرسد.

گیاهانی مانند: تمشک سیاه، سیاه توت، عشقه، کاملیا و.. توسط قلمۀ جوانۀ برگ ازدیاد می‌یابند.

قلمۀ ریشه:

معمولا گیاهانی که توانایی تولید جوانۀ نابجا بر روی ریشه خود را دارند، توسط قلمۀ ریشه تکثیر می‌شوند. بهترین زمان تولید قلمۀ ریشه، اواخر پاییز و یا اوایل بهار است.

روش کار: هنگامی که هنوز ریشه‌دهی آغاز نشده است ریشه‌های به قطر حدود 0/5 سانتی‌متر را انتخاب کرده و بسته به نوع و ظرافت ریشه می‌توان آن‌ها را را به قطعاتی با طول 15- 3 سانتی‌متر تقسیم کرد. مسلم است که ریشه‌های کوچک با طول کمتر و ریشه‌های بزرگ با طول بیشتری تهیه می‌شوند. سپس ریشه‌های کوچک و ظریف را باید درون جعبه کاشت و در زیر بستری از ماسه یا خاک اره به‌صورت افقی قرار داد و آن‌ها را به گلخانه انتقال داد. باید توجه داشت که اگر قلمه‌های ریشه به‌صورت عمودی در بستر کاشت قرار گیرند باید آن‌ها را به‌صورت سر و ته (وارونه) قرار داد، به عبارتی انتهای نزدیک به طوقه به طرف بالا باشد.

برخی گیاهان که با قلمۀ ریشه قابل تکثیر می‌باشند عبارت‌اند از: شاه بلوط هندی، عرعر، سماق، سیاه توت، تمشک قرمز و... . لازم به یادآوری است که گیاهانی مانند: شقایق که استعداد پاجوش‌دادن را دارند، امکان تکثیر با قلمۀ ریشه را نیز دارند.

قلمه‌گیری

مرحلۀ بازرسی سرشاخه‌ها

پس از دریافت سرشاخه، ابتدا کلیه سرشاخه‌های دریافتی در مکانی که قبلاً جهت نگهداری و قلمه‌گیری انتخاب شده است (سایه و درجه حرارت پایین) قرار گرفته و تک تک سرشاخه‌ها از جهت وجود آفات و بیماری‌ها مورد بررسی دقیق قرار می‌گیرد. در شاخه‌هایی که نشانه و یا هرگونه علامتی مبنی بر وجود بیماری دارند به خصوص خشکیدگی یک یا چند شاخه و ریزش برگ، باید کل سرشاخه‌ها، حذف شود.

مرحلۀ درجه‌بندی سر شاخه‌ها

بعد از حذف سرشاخه‌های آلوده که باید به دقت صورت گیرد، لازم است سرشاخه‌ها را از نظر واریتۀ گیاه مادری، منبع تهیۀ سرشاخه و کیفیت سرشاخه (طراوت و رنگ برگ‌ها) و کلیه شاخص‌های ظاهری بررسی کرده و هر واریته براساس کیفیت به درجات 1، 2 و 3 درجه‌بندی شود. این کار در نتیجۀ نهایی در رابطه با میزان بازدهی درجات مختلف بسیار مهم می‌باشد.

جایگاه نگهداری سرشاخه و قلمه‌گیری

جایگاه نگهداری باید دارای سایه، رطوبت کافی و خنک باشد. از آنجایی‌که در این شرایط رشد قارچ‌ها بسیار سریع است، رعایت نکات زیر ضروری می‌باشد:

- قلمه‌گیری باید به سرعت انجام گیرد و محل آن نیز دور از باد باشد.
- سرشاخه‌های آلوده با روشی که در بند 1 آمده است باید حذف گردند تا از افزایش بار آلودگی سرشاخه‌های دیگر جلوگیری شود.
- محل نگهداری از سرشاخه‌ها باید با مواد ضدعفونی‌کننده براساس حجم و وسعت مکان و قرار داشتن در معرض باد و... چندین بار ضدعفونی گردد. عمل ضدعفونی توسط پاشش محلول رقیق‌شده بر روی سرشاخه‌ها انجام می‌گیرد تا ضمن عمل ضدعفونی کردن، رطوبت سرشاخه‌ها نیز تأمین گردد. قبل از ضدعفونی باید محیط کاملاً تمیز شده و هرگونه خاک و مواد پوسیده حذف گردد.
- کف زمین بهتر است سیمان شده باشد، در غیر این صورت می‌توان به اندازۀ کافی از پوشش پلاستیکی استفاده و عمل ضدعفونی کردن را روی آن انجام داد.
- محل نگهداری باید مسقف بوده و از تابش نور خورشید به دور باشد. در صورتی که زمان نگهداری سرشاخه‌ها طولانی است می‌توان بر روی آن‌ها یک پلاستیک ضدعفونی شده قرار داده و روی سرشاخه‌ها، آب ضدعفونی شده اسپری نمود. البته در این صورت هر چند ساعت باید پلاستیک را جهت انجام تهویه کنار زد. در این رابطه استفاده از گونی یا کیسه به علت اینکه می‌تواند محیط مناسبی برای رشد قارچ‌ها باشد، توصیه نمی‌گردد.

مرحلۀ قلمه‌گیری

بعد از تحویل سرشاخه‌ها، عملکرد سریع سیستم که در واقع نیاز به یک برنامۀ حساب‌شده دارد از مهم‌ترین موارد به شمار می‌رود و در این بین سرعت عمل در قلمه‌گیری از تمامی موارد دیگر دارای اهمیت بیشتری است. در همین راستا کلیه لوازم و ادوات موردنیاز از قبیل جایگاه کار، قیچی، مواد ضدعفونی‌کننده و... باید قبل از رسیدن سرشاخه‌ها تهیه و آماده شود. کلیۀ لوازم کار و حتی لباس کار کارگران باید کاملاً تمیز شده و حتی ضدعفونی گردد. کلیۀ کارگران نیز قبل از کار باید دست‌های خود را کاملاً با مواد ضدعفونی‌کننده، آغشته و تمیز نمایند. سرشاخه‌ها باید به اندازۀ میزان مصرف، هر چند ساعت یکبار در اختیار فرد قلمه‌گیر قرار داده شود، تا از خشک‌شدن و از بین رفتن سرشاخه‌ها جلوگیری گردد.

مرحلۀ رتبه‌بندی قلمه‌ها

بهترین قلمه با قطری بین 0/6 تا 1 سانتی‌متر است. طول قلمه نیز بین 12 تا 20 سانتی‌متر مناسب می‌باشد. کلیۀ قلمه‌ها بعد از مرحلۀ تیمار بلافاصله باید در بستر کشت، کاشته شوند.

مرحلۀ تیمارکردن قلمه‌ها

تیمار کردن قلمه‌ها شامل دو مرحلۀ بسیار مهم به شرح ذیل می‌باشد:

مرحله ضدعفونی قلمه:

پس از دسته‌بندی قلمه‌ها، آن‌ها را درون ظرفی که حاوی ماده ضدعفونی‌کننده می‌باشد غوطه‌ور و سپس آن‌ها را خارج نمایید. قلمه‌ها را درون یک سبد ریخته تا آب آن‌ها خارج شود. در هنگام دسته‌بندی، جهت قرارگرفتن قلمه‌ها بسیار مهم است.

مرحلۀ هورمون زنی:

قسمت تحتانی قلمه را در هورمون ریشه‌زایی با دقت و به مدت مناسب قرار می‌دهند. مهم‌ترین ترکیبات ریشه‌زا ایندول (IBA) بوتیریک اسید و نفتالین استیک اسید (NAA) هستند. شکل تجاری این ترکیبات به‌صورت پودر است و در صورت استفاده از آن‌ها باید قسمت پایین قلمه‌ها را در پودر فرو برد تا مقداری از آن به سطح بریده شده ساقه بچسبد. چنانچه از تنظیم‌کنندۀ رشد استفاده می‌شود باید غلظت تنطیم‌کننده بین 20 تا 200 قسمت در میلیون باشد و پایین قلمه‌ها را به مدت 24 ساعت درون آن قرار داده و سپس بی‌درنگ در محیط ریشه‌زایی قرار می‌دهند. از تنظیم‌کنندگان رشد با غلظت 500 تا 1000 قسمت در میلیون نیز بر حسب گونه‌ای که به‌کار می‌رود، می‌توان بهره جست. در این مورد پایین قلمه‌ها را به مدت 5 ثانیه در محلول فرو برده و سپس در محیط ریشه‌زایی قرار می‌دهند.

مرحلۀ انتقال قلمه به داخل بستر

بلافاصله بعد از مرحلۀ تیمار، قلمه‌ها باید به بسترهایی که قبلاً به این منظور ضدعفونی شده است، منتقل گردند. در ضمن هر فردی که وارد سوله مادر می‌شود باید از کفش و لباس ضدعفونی شده و یا حتی‌الامکان تمیز استفاده نماید. دست‌های فرد نشاکننده باید کاملاً تمیز باشد. فاصلۀ قلمه‌ها بسته به نوع و قطر آن در داخل بستر نباید کمتر از 2 سانتی‌متر باشد.

مرطوب نگه داشتن قلمه‌ها همراه با درجه حرارت پایین طی کلیۀ مراحل قبل از نشا، در حفظ توانایی ریشه‌زایی قلمه بسیار مؤثر است.

آماده‌سازی بستر قلمه

انتخاب منبع خاک

باید منابع مناسب خاک، ماسه، کود آلی و هرگونه مواد افزودنی را جست‌وجو نموده و پس از پیداکردن منابع خاک با کیفیت (از نظر رنگ، بافت خاک، میزان ماسه و کلوخه موجود در آن) اقدام به انتقال آن به نهالستان نمایید.

آماده‌سازی خاک جهت ضدعفونی

پس از انتقال خاک و ماسه به نهالستان (لازم است خاک، ماسه و کود آلی در محلی دور از محوطه گلخانه نگهداری شود)، در صورت نیاز اقدام به سرند خاک نموده و آن را با نسبت 1:1:1 شامل خاک مرغوب + ماسه‌ یکدست + ماده آلی (کود دامی کاملاً پوسیده یا خاک‌برگ کاملاً پوسیده) با یکدیگر ترکیب کرده و سپس به جایگاه ضدعفونی خاک منتقل نمایید. قطر لایۀ خاک در جایگاه ضدعفونی بیشتر از 30 سانتی‌متر نباشد و نیز افزودن ترکیبات غنی شده بسته به نوع خاک صورت پذیرد.

ضدعفونی مخلوط خاک

برای ضدعفونی خاک می‌توان از مواد مناسب بر اساس توصیۀ سازمان حفظ نباتات یا توصیۀ کارخانه سازنده استفاده نمود. یک ضدعفونی‌کننده باید برای انسان و محیط زیست ایمن باشد. ابتدا ضدعفونی‌کننده را طبق دستورالعمل به غلظت موردنظر رسانیده و سپس روی خاک آب‌پاشی کنید و خاک را به خوبی با آن مخلوط نمایید تا زمانی که از توزیع یکنواخت اطمینان حاصل شود. سپس از خاک حاصل (با کمک ابزارآلات ضدعفونی شده) جهت پرکردن گلدان‌ها استفاده کنید.

بستر مناسب برای کاشت قلمه

بستر کشت قلمه، مکانی است که برای حفظ رطوبت قلمه و ایجاد شرایط مناسب برای رشد ریشه، از آن استفاده می‌کنند. قلمه‌ها پس از جداشدن از گیاه اصلی، به منظور ریشه‌دارشدن باید در بستر مناسب قرار گیرند. یک محیط کشتِ مناسبِ قلمه، باید دارای قدرت نگهداری آب کافی، نفوذپذیری برای اکسیژن، ایجاد یک محیط تاریک در ته قلمه و عاری از آفات و امراض باشد. نوع محیط کشت به گونه‌های گیاهی، فصل و سیستم ازدیاد بستگی دارد. قلمه‌های تهیه شده از پایه‌های مادری که موادغذایی کافی دارند، برای آغازیدن ریشه مناسب می‌باشند. با شروع ریشه‌زایی، اضافه‌کردن کود مایع به محیط کشت افزایش قابل توجهی در ریشه‌زایی دارد. از محیط‌های کشت مختلف مانند: خاک، ماسه، تورب، ورمی‌کولیت، پرلیت و آب و یا مخلوط آن‌ها در ریشه‌زایی قلمه‌ها استفاده می‌شود. یکی از محیط‌های پرکاربرد، محیط کشت ماسه است که برای ریشه‌دار کردن گیاهان ارزش خاص دارد.

مراقبت از قلمه‌های در حال ریشه‌زایی

تغذیۀ کافی گیاهان مادری موجب افزایش ریشه‌زایی قلمه‌های تهیه شده می‌گردد. در ضمن افزودن کود مایع به محیط کشت بعد از آغازیدن ریشه‌ها سبب تقویت ریشه‌زایی می‌شود. قلمه‌های چوب سخت که در هوای آزاد ریشه‌دار شده‌اند به مراقبت‌های معمولی از جمله حفظ رطوبت کافی، عاری‌بودن محیط کشت از علف‌های هرز، آفات و امراض و محل آفتاب‌گیر نیاز دارند. قلمه‌های چوب نرم و نیمه خشبی برگ‌دار و قلمه‌های جوانۀ برگ که در رطوبت زیاد ریشه‌دار شده‌اند به توجه زیاد در حین ریشه‌زایی نیاز دارند و دما باید با دقت کنترل شود. کنترل دمای تحتانی بستر نیز اهمیت فراوانی دارد و دمای بیش از حد محیط کشت منجر به خشک‌شدن قلمه‌ها می‌شود. در صورت عدم وجود دستگاه مه پاش باید در فواصل معین به ویژه در ساعات گرم روز روی برگ‌ها آب‌پاشی شود. زهکشی کافی محیط کشت از عوامل دیگری می‌باشد که باید انجام گیرد. برگ‌های ریخته شده از قلمه‌ها باید از روی بستر کشت جمع‌آوری شوند و علف‌های هرز نیز کنترل گردند.

آماده کردن قلمه برای کاشت

بعد از جداکردن شاخۀ مناسب از پایۀ مادری، که بایستی سالم، عاری از آفت، بیماری و زخم باشد و دارای فاصله میان گره‌های یکسان و رنگ پوست برّاق باشند، قلمه را با توجه به نوع آن در اندازه‌های مناسب با یک قیچی تمیز، از قبل ضدعفونی شده و تیز، برش می‌دهیم. برای آغاز فعالیت بهتر گیاه، لازم است برش پایینی نیم سانتی‌متر پایین‌تر از یک جوانه قوی باشد. برش به‌صورت ارُیب زده شود تا سطح تماس بیشتری بین شاخه و بستر کاشت ایجاد شود و سر و ته قلمه به آسانی قابل تشخیص باشد و هنگام فروکردن در بستر کاشت، به آسانی فرو رود. برش بالایی را از فاصله میان گره دو سانتی‌متر بالای آخرین جوانه می‌زنیم. هنگام قراردادن قلمه در خاک، دقت کنید آن قسمت از شاخه که روی پایۀ مادری به طرف جوانۀ انتهایی است، همچنان به طرف بالا باشد. در صورتی‌که قسمت انتهای فوقانی قلمه در زیر خاک قرار داده شود و بخش تحتانی آن در بالا قرار گیرد، ریشه‌دار‌شدن قلمه دچار مشکل می‌شود.

کاشت گل محمدی به روش قلمه‌زدن

گیاهان متعلق به جنس رز (Rose) از قدیمی‌ترین گیاهان مورد استفاده بشر می‌باشند. گل محمدی یکی از قدیمی‌ترین، زیباترین و مهم‌ترین رزهای جهان است. گل محمدی در ابتدا به‌صورت وحشی بوده اما کاشت آن بعد از قرن‌ها آغاز و هنوز ادامه و گسترش یافته است. بوعلی سینا، دانشمند ایرانی در قرن چهارم هجری، از این گیاه گلاب استخراج کرده و مورد استفاده دارویی قرار داده است. به گزارش تاریخ‌نگاران، گلاب یکی از اقلام تجاری ایران بوده که به کشورهای چین و هند صادر شده است. از اوایل قرن دهم میادی صنایع مربوط به فراوری گل محمدی در ایران متمرکز گردید. صنعت گلاب‌گیری به تدریج از ایران به سایر کشورهای اروپایی و آفریقایی منتقل شد.

تکثیر گل محمدی

گل محمدی را می‌توان به روش‌های مختلفی از جمله خوابانیدن، پیوند، قلمه و پاجوش تکثیر نمود. ولیکن روش تکثیر با قلمه توصیه می‌شود. در روش تکثیر با قلمه اواخر تابستان و در طول فصل پاییز از شاخه‌های خشبی و یا نیمه خشبی قطعات مناسبی باید تهیه کرد. قلمه‌ها باید از گیاهان مادری سالم، قوی و فاقد هرگونه آفات تهیه و آن‌ها را در بسترهای مناسبی کشت و اقدام به ریشه‌دار کردن آن‌ها نمود و برای کشت در زمین اصلی باید ابتدا در پاییز، زمین به‌صورت عمیق شخم زده شده و در حدود 8 تا 10 تُن در هر هکتار کود دامی پوسیده به خاک اضافه گردد و ردیف‌هایی جهت کاشت نهال گل محمدی ایجاد کنیم و به فاصلۀ 3 متر از یکدیگر روی پشته‌هایی به فاصلۀ 4 متر و در هر چاله به تعداد 3-2 نهال کاشته شوند. قبل از کاشت باید نهال‌های گل محمدی هَرَس ریشه و هَرَس ساقۀ اولیه شوند. بوته‌ها را می‌توان در دو فصل کشت نمود. یکی در زمستان و پس از برطرف‌شدن سرمای زمستانه در اسفندماه و یکی در پاییز نیز می‌توان اقدام به کشت نموده و به این صورت گیاهان کشت شده یک فصل رشد به جلو می‌افتند. روش کشت گل محمدی به دو صورت جوی و پشته و کرتی است که بسته به تجهیزات مورد استفاده می‌توان از هرکدام از این روش‌ها بهره برد. در مکان‌های موردنظر جهت کاشت، سنگ و سنگ ریزه‌ها را از کف گودال برداشته و مقداری خاک نرم نم‌دار زیر نهال‌ها می‌ریزیم و درنهایت خاک سطحی گودال روی ریشه‌ها ریخته‌شده و آبیاری انجام می‌شود.

مراقبت و نگهداری

انجام برخی عملیات مانند آبیاری منظم، حذف گیاهان خشک‌شده، حذف پاجوش‌های نامناسب، هَرَس، شکل‌دهی بوته‌ها، وجین علف‌های هرز و همچنین مبارزه با آفات و بیماری‌های گل محمدی ضروری است. در زمان گل‌دهی هر 15 روز یکبار و بعد از برداشت هر 30 روز یکبار در فصل رشد آبیاری می‌شود. مهم‌ترین بیماری که گلستان‌ها به آن مبتلا می‌شوند، سفیدک بوده و بهترین زمان مبارزه با سفیدک در اواخر تابستان و اوایل پاییز می‌باشد. علاوه‌بر این‌ها، هَرَس درختچه‌های گل محمدی و حذف شاخه‌های ضعیف تا اندازۀ زیادی، از بیماری‌ها و آفات به ویژه سوسک (حشره سرشاخه خوار) جلوگیری خواهد کرد. از سال دوم نیاز به عملیات هَرَس می‌باشد. از سال ششم کم‌کم میزان تولید گل کم می‌شود و در سال ششم تا هشتم بوته‌ها از فاصله 10 سانتی‌متری سطح زمین کف بُر می‌شوند تا همراه با جوان‌سازی گیاه بتوان در سال دیگر همانند یک نهال تازه رشد و نمو نماید. این چرخه پی‌درپی تکرار می‌شود.

برداشت

گل‌ها با توجه به سن بوته و شرایط اقلیمی محل رویش معمولاً از اواسط اردیبهشت ماه به تدریج آماده برداشت می‌شوند. تأخیر در برداشت گل سبب کاهش شدید کیفیت آن‌ها می‌شود. بهترین زمان برداشت گل بایستی از صبح زود شروع شده و حداکثر تا ساعت 11 صبح به پایان برسد؛ زیرا از ساعت 12 به بعد معمولاً حدود 30 درصد میزان اسانس موجود کاهش می‌یابد. گل‌ها پس از برداشت باید در سبدهای خاصی که اطراف آن‌ها باز بوده و تهویۀ هوا در آن‌ها به خوبی صورت می‌گیرد، ریخته شده و از فشردن گل در این سبدها باید به شدت پرهیز کرد. چنانچه صنایع استخراج اسانس یا گلاب‌گیری نزدیک زمین‌های زراعی باشد، بدون نیاز به خشک‌کردن گل‌ها می‌توان برای استخراج اسانس آن‌ها اقدام کرد. در غیر این صورت باید به روش اصولی اقدام به خشک‌کردن آن‌ها نمود. حداکثر بازده گل محمدی در سال‌های چهارم، پنجم و ششم است. مقدار عملکرد (وزن تر) متفاوت و بستگی به رقم، سن گیاهان و شرایطِ اقلیمیِ محل رویش داشته و بین 3 تا 5 تُن در هکتار است.

روش‌های انتقال قلمه‌ها

ابتدا تعداد قلمه‌های ریشه‌دار شده در داخل بستر و وضعیت استحکام ریشه‌ها را بررسی کرده در صورتیکه نیمی از قلمه‌ها از استحکام ریشه‌ای خوبی برخوردار بودند، اقدام به خروج قلمه‌ها از بستر و انتقال آن به گلدان نمایید. قلمه‌های ریشه‌دار شده در شرایط مطلوب و گرم، برای انتقال به هوای آزاد باید قبلا عادت‌دهی شوند. اگر قلمه‌های ریشه‌دار مدت طولانی تحت تأثیر سیستم مه‌پاش قرار گیرند، از بین می‌روند. از روش‌های مناسب انتقال، کم‌کردن دورۀ مه‌پاش می‌باشد. در شرایط آزاد می‌توان اجازه داد تا ریشه‌ها در اثر رشد از محیط کشت عبور کرده، به داخل خاک نفوذ کنند. انتقال قلمه‌های ریشه‌دار به شاسی‌های خنک از روش‌های مقاوم‌سازی می‌باشد. کشت قلمه در کیسه‌های پلاستیکی و انتقال آن‌ها همراه با پلاستیک، آسیب کمتری به ریشه وارد می‌کند.قلمه‌های تهیه شده را می‌توان تا زمان مناسب کاشت، در انبارهای سرد با دمای 4 تا 8 درجه سانتی‌گراد و در شرایط مرطوب نگهداری نمود. امکان نگهداری قلمه‌های ریشه‌دار در طی زمستان در دمای 1 تا 4 درجه سانتی‌گراد در کیسه‌های پلاستیکی وجود دارد. قلمه‌های گونه‌های خزان‌پذیر را می‌توان پس از خزان‌کردن برگ‌ها بیرون آورد و به محل اصلی انتقال داد. نگهداری قلمه‌ها قبل از خزان‌کردن، هنگامی امکان‌پذیر می‌باشد که برگ‌های آن‌ها حذف شوند و روی ریشه‌های عریان توسط چوب رنده‌‌شده و مرطوب پوشانده شده و در مکان خنک نگهداری شوند. قلمه‌های ریشه‌دار که حاوی برگ می‌باشند به ویژه گیاهان همیشه سبز همراه با ریشه در داخل پلاستیک‌ها، گونی یا پارچه پیچیده شده و سپس انتقال داده می‌شوند.