درسنامه آموزشی تولید و آماده سازی گیاهان دارویی کلاس یازدهم امور باغی

در بسیاری از موارد، زمین برای شروع عملیات تهیه بستر و کاشت حاضر و آماده نیست. ممکن است در سطح زمین ناخالصی‌های متعدد و متنوع وجود داشته باشد که مانع از یکنواختی کار با ماشین‌های کشاورزی گردد. آگاهی از وضعیت زمین در مواردی مانند شیب زمین، بقایای گیاهی کشت قبلی، پستی و بلندی‌های مزرعه، به کشاورز در آماده‌سازی مزرعه کمک می‌کند. در مواردی ممکن است مزرعه نیاز به کار اصلاحی داشته باشد؛ مثلاً ممکن است نفوذپذیری زمین خیلی کم یا زیاد باشد، مشکل شوری یا اسیدیته داشته باشد و ... . از این رو کشاورز باید قبل از هر چیز به بررسی، اندازه‌گیری، رفع و اصلاح این موارد اقدام نماید.

واحد یادگیری 1: آماده‌سازی زمین گیاهان دارویی

گیاهان دارویی معمولاً در همه جا سبز می‌شوند؛ ولی میزان تولید آن‌ها به عوامل مختلفی بستگی دارد. برخی قسمت‌های زمین کلوخه و در برخی از قسمت‌های دیگر سنگ و سنگ ریزه وجود دارد. افتادن بذرها در زیر کلوخه، سنگ و سنگ ریزه شرایط را برای سبزشدن بذر از بین می‌برد. بنابراین زمین زراعی بایستی آماده شود. آماده‌سازی ممکن است در زمین‌هایی انجام شود که قبلاً زیر کشت هیچ نوع گیاهی نبوده‌اند و یا زمین‌هایی هستند که به دلایل مختلف از حیّز انتفاع خارج شده باشند؛ بنابراین لازم است که عوارض و پستی و بلندی‌های زمین از بین برده شوند. زمین ممکن است قبلاً زیر کشت گیاه دیگری باشد و لازم است بقایای گیاهی مدیریت شود و در صورت امکان آن‌ها را زیر خاک نمود و یا از مزرعه به خارج برده شوند. علاوه‌بر اقدامات اولیه مانند رفع عوارض زمین، مدیریت بقایا و اصلاح برخی از ویژگی‌های خاک، لازم است زمین شخم زده شود تا عمق خاک شخم خورده با توجه به عمقِ نفوذِ ریشه مشخص شود. دانه‌بندی خاک نقش مهمی در سبزشدن بذر گیاه دارویی دارد.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب آب و هوایی هنرجو بتواند با تراکتور یک هکتار زمین یا با ابزار دستی بیست مترمربع را برای کاشت گیاهان دارویی آماده نماید.

فرق گیاه دارویی با گیاهان دیگر چیست؟

کلیاتی در مورد گیاهان دارویی

گاهی اوقات با دیدن گیاهان وحشی و زیبا در دامن طبیعت به این فکر می‌افتیم که؛

- آیا این گیاهان به جز زیبایی چشم‌نوازشان استفادۀ دیگری هم دارند؟
- آیا ترکیبات درون این گیاهان مشابه یکدیگر هستند؟
- در درون این گیاهان چه مادۀ مؤثره‌ای یافت می‌شود؟
- خاصیت دارویی و خوراکی بعضی از این گیاهان به چه دلیل می‌باشد؟

آیا این گیاهان را در صحرا دیده‌اید؟

این گیاهان در تأمین سلامت جوامع بشری به عنوان طعم‌دهنده‌ها، نوشیدنی‌ها، شیرین‌کننده‌ها، رنگ‌های طبیعی و حتی حشره‌کش‌ها و همچنین به عنوان مادۀ اولیه محصولات آرایشی و بهداشتی کاربرد زیادی دارد. رویکرد روزافزون استفاده از گیاهان دارویی و فراورده‌های حاصله از آن‌ها نقش این گیاهان را در چرخۀ اقتصاد جهانی پررنگ‌تر کرده است.

موقعیت گیاهان دارویی در کشور ایران

کشور ایران با داشتن 11 اقلیم آب و هوایی مختلف، در ثحال حاضر با داشتن بیش از 7500 گونۀ گیاهی و حدود 2300 گونۀ گیاهان دارویی یکی از بهترین مناطق جهان در زمینۀ رشد گیاهان دارویی می‌باشد. دانشمندان ایرانی مانند ابوریحان، ابن سینا، رازی و دیگران، کتاب‌های مفصلی دربارۀ گیاهان دارویی نوشته‌اند که مورد توجه جهانیان قرار گرفته است. با کشت گیاهان دارویی به‌صورت مکانیزه می‌توان علاوه‌بر اشتغال‌زایی و رونق‌بخشیدن به اقتصاد داخلی، زمینۀ افزایش صادرات غیر نفتی و حضور در بازارهای جهانی را فراهم ساخت.

گیاه دارویی

گیاه و مواد خام گیاهی شامل برگ، گل، میوه، بذر، ساقه، پوست، چوب، ریشه، ریزوم و سایر بخش‌های گیاهی می‌باشد که ممکن است به‌صورت کامل، پودرشده و یا به‌صورت جزءجزء مصرف شود.

مواد گیاهی دارویی

شامل گیاه کامل، شیرهٔ تازه، صمغ، روغن‌های ثابت، روغن‌های فرّار، رزین‌ها و پودرهای گیاهی است. این مواد ممکن است توسط برخی از تولیدکننده‌های محلّی با استفاده از برخی روش‌ها مانند بخاردادن، برشته‌کردن، تفت‌دادن و مخلوط‌کردن با عسل و یا سایر موارد، فراوری شوند.

تعریف گیاهان دارویی

گیاهانی هستند که بخشی یا تمام اندام‌های آن شامل گل، میوه، بذر، ساقه، برگ و ریشه دارای خواص دارویی می‌باشد. همچنین کاشت، داشت و برداشت این گیاهان به منظور استفاده از ماده مؤثرۀ آن‌ها انجام می‌شود.

ترکیبات گیاهان دارویی

به‌طور کلی مواد طبیعی گیاهی را به دو دستۀ مواد اولیه و مواد ثانویه تقسیم می‌کنند.

1- مواد اولیه: این مواد حاصل از سوخت‌وساز اولیه و در عمل فتوسنتز به وجود می‌آیند، برای رشد گیاه ضروری بوده و در بین همه گیاهان مشترک می‌باشند؛ مانند: کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها، اسیدهای آمینه و... .
2- مواد ثانویه (مواد مؤثره): ترکیباتی هستند که تنها در گیاهان دارویی به وجود آمده و مستقیماً در رشد و نمو گیاه ضروری نمی‌باشند و در اثر شرایط نامساعد محیطی مانند انواع تنش‌ها به وجود می‌آیند. این مواد بر روی بدن موجود زنده اثرات فیزیولوژیکی بر جای گذاشته و در درمان بیماری‌ها به‌کار برده می‌شوند.

گیاهان دارویی برحسب نوع کاربرد

اساساً از گیاهان حاوی مواد مؤثره استفاده‌های مختلفی به عمل می‌آید و این گیاهان در سه گروه اصلی شامل: گیاهان طبی، گیاهان ادویه‌ای و گیاهان عطری طبقه‌بندی می‌شوند.

گیاه طبی

مواد مؤثرۀ موجود در این گیاهان به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم اثر درمانی دارند و به عنوان دارو مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ مانند: ریشۀ شیرین بیان، گل بابونه، گل ختمی و....

گیاهان ادویه‌ای

از این گیاهان به عنوان ادویه در انواع غذاها استفاده می‌شود؛ از جمله: زردچوبه، زعفران، زنجبیل و زیره

گیاهان عطری و طعم‌دهنده:

اندام‌های خاصی در این گیاهان حاوی اسانس‌اند و برای معطرنمودن خوراک از آن‌ها استفاده می‌شود مانند: رزماری، آویشن، نعناع و سیر

کاربرد دیگر گیاهان دارویی:

استفاده از آن‌ها در تهیه و تولید سموم آلی است. تهیۀ این سموم توسط گیاهان دارویی در کشاورزی پایدار نقش بسزایی ایفا می‌کند که با اکوسیستم تطابق نزدیکی دارد و کمترین خسارت را به محیط زیست وارد می‌کند؛ به طوری‌که حتی می‌توان از دود یا جوشاندۀ آن‌ها نیز استفاده نمود.

اندام‌های قابل استفاده در گیاهان دارویی

گیاهان دارویی را با توجه به بخش‌های قابل استفاده طبقه‌بندی می‌کنند. در این روش از اندام مشخص گیاهی مانند: ریشه، ریزوم، غده، برگ، گل و بذر بهره‌برداری می‌شود و براساس اندام یا اندام‌های قابل مصرف، گیاهان دارویی را به شرح زیر تقسیم‌بندی می‌کنند:

1- گیاهان دارویی دانه‌ای:

مانند سماق، انیسون، سیاه دانه، کرچک، اسفرزه، خارمریم (ماریتیغال)، زیره و... .

2- گیاهان دارویی برگی:

مانند گردو، گزنه، مورد، انواع آویشن و... .

3- اندام ساقه‌ای قابل استفاده در گیاهان دارویی:

مانند بید، رزماری، دارچین و... .

4- اندام زیرزمینی قابل استفاده در گیاهان دارویی:

مانند شیرین بیان، گزنه، سنبل الطیب، زردچوبه و... .

5- گل‌های گیاهان دارویی:

مانند بابونه، گاوزبان، همیشه بهار، ختمی، پنیرک و... .

6- میوه‌های قابل استفاده در گیاهان دارویی:

مانند گل ساعتی، زیتون تلخ، زرشک، عناب و... .

7- صمغ ترشح‌شده در گیاهان دارویی:

باریجه، آنغوزه، سقز، شیرخشت، ترنجبین، کتیرا و... (شکل زیر).

انواع گیاهان دارویی براساس چرخۀ زندگی

گیاهان دارویی براساس چرخۀ زندگی به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1- گیاهان دارویی یک‌ ساله: این گیاهان دورۀ رویشی و زایشی خود را در یک فصل زراعی تکمیل می‌نمایند، مانند: زنیان، مرزه، بابونه، اسفرزه و... .

2- گیاهان دارویی دو ساله: گیاهانی هستند که زندگی خود را در دو فصل زراعی طی می‌کنند. این گیاهان در سال اول رشد رویشی انجام داده و بعد از گذراندن یک دورۀ سرما در فصل دوم زراعی همراه با طویل‌شدن ساقۀ گل‌دهنده، گل و بذر می‌دهند؛ مانند: باباآدم، گل مغربی و... .

3- گیاهان دارویی چند ساله: گیاهانی هستند که اغلب بوته‌ای و درختچه‌ای هستند و زندگی خود را در چند فصل زراعی سپری می‌کنند. معمولاً بیشتر این گیاهان در تمام فصل زنده و پوشیده از برگ هستند اما برخی از آن‌ها با فرا رسیدن فصل زمستان به خواب زمستانی می‌روند؛ مانند باد رنجبویه، نعناع، مریم گلی، به لیمو، عناب، زعفران، زیتون و زرشک.

گیاهان چندساله به گیاهان چندسالۀ علفی و گیاهان چندسالۀ چوبی تقسیم می‌شوند. گیاهان چندسالۀ علفی دارای اندام‌های زمینی پایا بوده و اندام‌های هوایی آن‌ها همه ساله تجدید می‌شوند؛ مانند: گیاهان دارویی نعناع، پونه، زنبق و ریواس. گیاهان چوبی چند ساله نیز خود به دو گروه گیاهان چوبی خزان‌پذیر مانند عناب، سنجد و گیاهان دارویی چوبی دائم سبز مانند اکالیپتوس و زیتون تقسیم می‌شوند.

ضرورت کشت گیاهان دارویی

روند رو به افزایش مصرف گیاهان دارویی بدون توسعه روش‌های مناسب کاشت و مدیریت و برنامه‌ریزی صحیح، پیامدی نگران‌کننده یعنی تخریب طبیعت را در بر خواهد داشت. اگرچه قیمت گیاهان جمع‌آوری شده از منشأ طبیعی و وحشی بسیار ارزان است، ولی به دلایلی مانند نابودی عرصه‌های طبیعی و همچنین ناکافی‌بودن آن‌ها در عرصۀ طبیعی و در بعضی موارد کیفیت پایین آن‌ها، باید به منظور پاسخ‌گویی به نیاز صنایع دارویی و دیگر صنایع وابسته به گیاهان دارویی نسبت به کاشت، داشت و برداشت آن‌ها به‌صورت گسترده اقدام کرد. همچنین فراوری صنعتی آن‌ها توسط متخصصان مربوط می‌بایست به‌صورت گسترده تری صورت گیرد؛ البته باید از منابع طبیعی به عنوان الگو و مدل به منظور تولید انبوه مواد دارویی در کشت و صنعت بهره‌برداری گردد.

در این راستا بررسی عملیات زراعی مانند زمان و نحوۀ کاشت، نحوۀ تکثیر، نحوۀ برداشت، تغذیه و مدیریت آن، زمان برداشت و مراقبت‌های پس از برداشت در خصوص گیاهان دارویی، نقش مهمی را در افزایش محصول و کیفیت آن خواهد داشت. توجه نکردن به هر یک از موارد فوق، خسارت‌های جبران‌ناپذیری را متوجه تولیدکننده گیاهان دارویی خواهد نمود؛ برای مثال برداشت گیاهان دارویی در زمان نامناسب نه تنها میزان محصول به دست آمده را کاهش می‌دهد، بلکه محصول برداشت شده نیز از کیفیت مطلوبی برخوردار نخواهد بود؛ زیرا عملکرد اندام موردنظر و همچنین میزان متابولیت‌های ثانویه یک گیاه دارویی، در مراحل مختلف رشد و نمو گیاه متفاوت است.

محدودیت‌های استفاده از گیاهان دارویی خودرو

1- گیاهان دارویی در مناطق مختلف کشور به‌طور وسیع رشد می‌کنند و تولید مواد مؤثره آن‌ها تابع شرایط آب و هوایی منطقه و میزان تشعشعات خورشیدی وارده به منطقه و سایر عوامل می‌باشد.
2- دسترسی به تعدادی از آن‌ها مشکل است و در نتیجه جمع‌آوری آن‌ها از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست.
3- گیاهان دارویی خودرو معمولاًً همراه گیاهان روییده شده در منطقه جمع‌آوری می‌شوند و امکان مخلوط‌شدن گیاه دارویی با گیاهان مشابه افزایش می‌یابد.
4- ممکن است میزان گیاه موردنظر در طبیعت کافی نباشد.
5- احتمال آسیب به منابع طبیعی و محیط زیست وجود دارد و خیلی از گیاهان ممکن است به خاطر برداشت بی‌رویه از پوشش گیاهی حذف شوند.

کشت گیاهان دارویی

کمک به اشتغال، صیانت از مراتع و تأمین نیازِ صنایعِ وابسته به گیاهان دارویی

مزایای کاشت و اهلی‌کردن گیاهان دارویی:

1- کاهش خطر انقراض تعدادی از گیاهان دارویی که برداشت آن‌ها توسط انسان از طبیعت زیاد صورت می‌گیرد.
2- تولید مقدار زیادی از گیاهان دارویی را در یک مساحت محدود امکان‌پذیر می‌کند.
3- کمیت و کیفیت مواد مؤثره با کشت نژادها و بذرهای اصلاح‌شده افزایش پیدا می‌کند.
4- اشتغال‌زایی و صادرات غیرنفتی را به همراه خواهد داشت.
5- حفظ استانداردهای کیفیت محصول به آسانی امکان‌پذیر است.
6- فرایندهای پس از برداشت قابل کنترل هستند.
7- امکان کشت ارگانیک وجود دارد.

عوامل مؤثر و کلیدی در زمینۀ تصمیم‌گیری اولیه جهت کشت گیاهان دارویی

1- شناخت دقیق گیاه دارویی مورد نظر برای کاشت
2- انتخاب منطقۀ مناسب جهت کاشت
3- مشخصات اکولوژیکی منطقه
4- قابلیت خاک و آب
5- مساحت و تنوع بازار فروش

در واقع در کشت گیاهان دارویی باید به چهار سؤال زیر پاسخ داد:

1- کدام یک از گیاهان دارویی منطقه دارای توجیه اقتصادی بوده و جهت کشت مناسب می‌باشد؟
2 چه منطقه‌ای مناسب‌ترین مکان جهت کشت گیاه دارویی می‌باشد؟
3 چه روشی جهت تکثیر، تولید و آماده‌سازی گیاه دارویی به‌کار گرفته می‌شود؟
4 چه کسی متقاضی خرید و بهره‌برداری از گیاه دارویی است؟

عوامل محیطی مؤثر بر رشد و مواد مؤثره گیاهان دارویی

شرایط جغرافیایی و وضعیت اکولوژیکی محل رویش، بر کمیت و کیفیت مواد مؤثره گیاهان دارویی تأثیرگذار است، به طوری‌که عوامل محیطی سبب تغییراتی در رشد گیاهان دارویی و نیز در مقدار و کیفیت مواد مؤثره آن‌ها می‌گردد. از مهم‌ترین عوامل محیطی مؤثر بر رشد و نمو و تولید گیاهان دارویی می‌توان نور، دما، آبیاری، ارتفاع محل رویش از سطح دریا، خاک و موجودات زنده پیرامون گیاه را برشمرد. گیاهان دارویی برخلاف عموم محصولات زراعی و باغی ممکن است در اثر تنش‌های محیطی باعث افزایش مواد مؤثره گردد. بر پایۀ تحقیقات انجام شده، عوامل محیطیِ محل رویش گیاهان دارویی در سه محور زیر می‌تواند براین گیاهان تأثیرگذار باشد:

1- تأثیر بر مقدار کلی مادۀ مؤثره 2- تأثیر بر عناصر تشکیل‌دهندۀ مواد مؤثره 3- تأثیر بر مقدار تولید وزن خشک گیاه.

از موارد دیگری که باعث کاهش اثربخشی گیاهان دارویی می‌گردد، عبارت‌اند از: کشت در زمینی که از نظر مواد خاص موردنیاز گیاه، دچار کمبود باشد، عدم مبارزۀ صحیح با آفات و بیماری‌های گیاهان دارویی کشت‌شده، رعایت‌نکردن زمان مناسب برداشت، خشک‌کردن گیاه در شرایط نامناسب، عدم نگهداری صحیح و بسته‌بندی نامناسب و... .

نگهداری و حفاظت از گیاه دارویی

ویژگی‌های رشد و نمو گیاهان دارویی و نیز اندام‌های مورداستفادهٔ آن‌ها باید در عملیات مدیریت زراعی مدنظر قرار گیرند. استفاده از روش‌هایی مانند سرزنی، حذف جوانه‌ها، هرس و سایه‌اندازی در طول زمان ممکن است برای کنترل رشد و نمو گیاه و افزایش و بهبود کیفیت و کمیت گیاهان دارویی تولید شده، لازم باشد.

استفاده از هر نوع مادهٔ شیمیایی زراعی در کنترل آفات و امراض و حفاظت از گیاهان و همچنین افزایش تولید فقط زمانی مجاز است که جایگزین دیگری برای آن وجود نداشته باشد.

در صورت الزام به استفاده از آفت‌کش‌ها، فقط از آفت‌کش‌های ثبت شده طبق آخرین ویرایش «فهرست سموم مجاز کشور» و براساس اطلاعات مندرج بر روی برچسب و بسته‌بندی آن‌ها یا مطابق با قوانین کشور تولیدکننده و مصرف‌کنندۀ نهایی، می‌توان استفاده کرد. تنها کارکنان آموزش دیده با استفاده از تجهیزات مناسب اجازهٔ استفاده از آفت‌کش‌ها را دارند. تمامی موارد کاربرد آفت‌کش‌ها باید به‌طور دقیق ثبت شوند. حداقل فاصلۀ زمانی مجاز بین استفاده از آفت‌کش‌ها و برداشت محصول (دورهٔ کارنس)، باید بر اساس اطلاعات مندرج در برچسب و بسته‌بندی آن‌ها رعایت شود. هرگونه استفاده از این مواد باید با نظر خریدار گیاهان دارویی انجام گیرد.

آماده‌سازی زمین گیاهان دارویی

مقدمه

ویژگی‌های خاک و بستر رشد گیاهان از لحاظ خواص فیزیکی (بافت، ساختمان، نفوذپذیری و...)، شیمیایی (EC، pH، واکنش خاک و املاح خاک) و بیولوژیکی (میکرو ارگانیسم‌ها) از عوامل مهم و تأثیرگذار بر چگونگی رشد و نمو و مقدار مادۀ مؤثره گیاهان دارویی هستند. برخی از گیاهان دارویی به خاک سنگین و برخی به خاک‌های نسبتاً سبک نیاز دارند. عمق خاک زراعی، عناصر غذایی آن، ذرات تشکیل‌دهندۀ خاک‌ها و ده‌ها عامل دیگر در کمیت و کیفیت گیاهان دارویی تأثیرگذارند. اگر خاکی دارای خصوصیات خوب برای کشت گیاهان دارویی نباشد، باید به روش صحیح و اصولی اصلاح شده و بعد مورد کشت قرار بگیرد. بدین منظور بعد از انتخاب زمین مناسب، خاک آن را باید از سه جنبۀ مکانیکی یا فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی برای بستر گیاه آماده‌سازی نمود.

استاندارد عملکرد:

آماده‌سازی یک هکتار زمین با استفاده از تراکتور برای کاشت یک گیاه دارویی و یک صد مترمربع با ابزار دستی برای یک روز کاری

آیا نوع زمین و خاک برای کشت گیاه دارویی با سایر گیاهان باید تفاوت داشته باشد؟

آماده‌سازی زمین گیاهان دارویی

خاک از دیدگاه جهانی پس از آب و هوا، سومین جزء عمده محیط زیست تلقی می‌شود. خاک مادر تولیدات گیاهی است و محل استقرار و استحکام گیاه و نیز محل تجمع و ذخیره غذا، آب و هوا برای گیاه است. خاک حاصل‌خیز یکی از عوامل بسیار مهم در رشد و نمو و افزایش ماده مؤثره در گیاهان دارویی تلقی می‌شود. در ضمن میکروارگانیسم‌های متعددی از گروه باکتری‌ها و قارچ‌ها نیز در خاک وجود دارند که از لحاظ کشاورزی برای کشت و کار گیاهان دارویی اهمیت فراوانی دارند.

انتخاب زمین

پرورش‌دهندگان گیاهان دارویی باید در انتخاب زمین از نظر آلودگی دقت داشته باشند؛ زیرا بعضی از خاک‌ها بر اثر فعالیت‌های مختلف انسانی، دچار آلودگی می‌شود. آلودگی خاک عبارت است از وجود، پخش یا آمیختن یک یا چند ماده خارجی به خاک به طوری‌که کیفیت فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی آن را برای انسان یا سایر موجودات زنده به‌صورت زیان‌آور تغییر دهد.

عوامل آلودگی خاک

عوامل متعدد و مختلفی در آلودگی خاک دخالت دارند که اهم آن‌ها شامل استفاده بیش از حدِ مجاز سموم و کودهای شیمیایی و آبیاری مزارع با فاضلاب‌های آلوده، از عوامل کشاورزی مؤثر در آلودگی خاک است.

فاضلاب کارخانه‌های صنعتی، شیمیایی، پتروشیمی، نساجی و معادن به دلیل وجود فلزات سنگین از جمله وجود سرب، جیوه، نیکل و کبالت در آن‌ها از مهم‌ترین آلوده‌کنندگان محیط زیست و به خصوص خاک می‌باشند. از اثرات زیان‌بار فلزات سنگین در خاک می‌توان اختلال در فعالیت‌های بیولوژیک خاک را نام برد. این فلزات همچنین اثرات سمی بر گیاهان و اثرات زیان باری بر انسان در اثر ورود مواد به زنجیره غذایی دارند.

حمل و نقل یا ذخیره‌سازی مواد نفتی و مشتقات آن‌ها ممکن است موجب آلودگی خاک شود. هرقدر مواد نفتی به عمق بیشتری از خاک نفوذ کنند، رفع آن آلودگی مشکل‌تر خواهد بود.

یکی از مهم‌ترین منابع آلوده‌کنندهٔ خاک‌ها، زباله‌ها می‌باشند. شیرابه زباله‌ها می‌تواند به داخل زمین نفوذ کرده و منابع آبی را نیز آلوده کند. البته زباله‌ها را طلای کثیف می‌نامند و با بازیافت و تولید کمپوست به مواد با ارزش تبدیل می‌شوند. پتانسیل آلودگی زباله‌ها و ضایعات شهری یا روستایی زیاد بوده و می‌تواند به عنوان یکی از عوامل مؤثرِ آلوده‌کنندۀ منابع آب، خاک و در شرایطی هوا به شمار آید. عوامل آلودگی خاک و در نهایت خاک آلوده برای گیاهان خطرهای عمده‌ای محسوب می‌شوند، لذا در انتخاب زمین بدون آلودگی برای کاشت گیاهان باید دقت زیادی کرد.

مراحل پاک‌سازی زمین برای کاشت یک گیاه دارویی:

- پاک‌سازی زمین
- اصلاح خاک و کوددهی
- شخم زمین
- صاف و هموار کردن زمین
- قطعه‌بندی و شکل‌دهی زمین

پاک‌سازی زمین

در بسیاری از موارد، زمین برای شروع عملیات تهیه زمین و کاشت، آماده نیست. ممکن است در سطح زمین موانع و عوارضی نظیر سنگ، چوب و زباله‌های شهری، پستی و بلندی و بقایای گیاهان قبلی موجود باشد. این موانع، اجرای عملیات شخم را مشکل یا غیرممکن خواهد کرد. لذا باید قبل از شخم، این موانع را رفع نمود.

از بین بردن عوارض زمین به‌صورت زیر انجام می‌گیرد:

1- جمع‌کردن بقایای غیرگیاهی مانند سنگ‌ها، قطعات فلزی، پلاستیک و... .
2- از بین بردن بقایای محصول سال قبل: با توجه به ارزش بقایای گیاهی انواع محصولات کشاورزی در بهبود خواص فیزیکی خاک، امروزه توصیه می‌شود از بین بردن آن‌ها البته با برگرداندن و دفن نمودن بقایای گیاهی در زیر خاک و همچنین در صورتی‌که این بقایا مانع کشت گیاه دارویی موردنظر باشد بایستی آن‌ها را از مزرعه خارج کرد.
3- از بین بردن نهرها و جوی و پشته‌های موجود در سطح زمین.

اصلاح خاک و کوددهی

خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک از مهم‌ترین عوامل برای رشد و نمو گیاهان دارویی و تولید و افزایش ماده مؤثره در این گیاهان می‌باشد. علت اختلاف میزان ماده مؤثره در یک گونه که در دو منطقه با خاک یکسان کشت شده‌اند، عوامل محیطی است.

خصوصیات فیزیکی خاک

هنگام کاشت گیاهان دارویی دائمی در زمین، ابتدا باید به مطالعه بافت خاک پرداخته و گیاه دارویی مناسب را با توجه به نوع خاک انتخاب نمود. سپس به مطالعه درصد مواد آلی و عناصر موجود در آن پرداخت.

نوع بافت خاک برای رشد و نمو بهتر گیاهان دارویی که اندام‌های زیرزمینی آن‌ها مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد مانند: سنبل‌الطیب، شیرین بیان و زنجبیل اهمیت فراوانی دارد.به عبارت دیگر، خاک‌های سبکِ شنی در مقایسه با خاک‌های سنگینِ رسی برای رشد و تولید این گیاهان اهمیت ویژه‌ای دارند.

خصوصیات شیمیایی خاک

خصوصیات شیمیایی خاک مانند واکنش اسیدیتۀ خاک (pH) و شوری خاک (EC) در رابطه با کشت و پرورش گیاهان دارویی همواره باید موردنظر باشد. تعیین اسیدیتۀ خاک در تشخیص اختلالات مربوط به رشد گیاه بسیار حائز اهمیت است و مهم‌ترین تأثیر آن از نظر تغذیۀ گیاه می‌باشد. بیشتر گیاهان دارویی بدون هیچ‌گونه زیانی به مواد مؤثره و رشد خود می‌توانند تغییرات حدود 1/5 تا 2 درجه pH را به خوبی تحمل و به رشد و نمو خود ادامه دهند. به‌طور مثال pH مناسب خاک از نظر کاشت برای گیاه دارویی بابونه 7/3 تا 8/1 و شیرین بیان 5/5 تا 8 می‌باشد. از میان خاک‌های اسیدی، قلیایی و خنثی می‌توان گفت: خاک‌های خنثی برای رشد گیاهان دارویی مناسب‌تر هستند. شوری خاک نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد و نمو گیاهان دارویی دارد. اکثر گیاهان دارویی به شوری حساس هستند؛ اما گروه کوچکی از گیاهان می‌توانند شوری را تا حدی تحمل نمایند. خاک‌ها با شوری کمتر از 2 میلی‌موس بر سانتی‌متر، غیرشور و خاک‌ها با شوری بین 4- 2 میلی‌موس بر سانتی‌متر کمی شور و خاک‌های با شوری 8-4 میلی‌موس بر سانتی‌متر شوری متوسط و خاک‌های با شوری 16-8 میلی‌موس بر سانتی‌متر خاک خیلی شور می‌باشند. شوری خاک بر میزان تجمع مواد مؤثرۀ گیاهان دارویی تأثیرگذار می‌باشد. لذا تعیین میزان شوری خاک در انتخاب گیاه دارویی نقش مؤثری ایفا می‌کند.

حاصل‌خیزی 

خاک حاصل‌خیز خاکی است که بتواند کلیه نیازهای غذایی گیاه دارویی را در طول رشد تأمین نماید و این در صورتی است که درجه حرارت، رطوبت و سایر عوامل، مناسب باشند.

عناصر غذایی با تأثیری که بر رشد رویشی و زایشی گیاهان دارند، باعث تغییراتی در عملکرد محصول می‌شوند و کمیت و کیفیت مواد مؤثره را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

کمبود عناصر غذایی موجود در خاک به دو صورت اتفاق می‌افتد:

الف) کمبود کمّی: یعنی مقدار عناصر در خاک کم است.
ب) کمبود کیفی: یعنی عناصر قابل استفاده گیاه نیستند.

از دلایل کمبود کمّی و کیفی عناصر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- عنصر موردنظر در خاک وجود دارد ولی به لحاظ شرایط فیزیکی و شیمیایی قابل استفاده نیست.
2- رقابت بین گیاه و میکروارگانیسم‌ها برای ادامه حیات
3- رقابت بین عناصر برای جذب توسط گیاه که بالابودن مقدار یک عنصر مانع از جذب دیگری می‌شود.

تعریف کود

هر نوع موادی را که چه از نظر کیفی و چه از نظر کمّی باعث تقویت و بالابردن حاصل خیزی خاک و همچنین باعث افزایش عملکرد محصول می‌شود، کود می‌گویند.

کودهای آلی یا ارگانیک:

به کودهایی اطلاق می‌شود که منشأ طبیعی دارند. ضمن افزایش مقدار عناصر مغذی خاک، ساختمان خاک را نیز اصلاح و پایدار نموده که به این ترتیب روی بسیاری از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک اثر مثبت دارد. کودهای آلی شامل کودهای دامی، کمپوست و کود سبز می‌باشند.

کودهای سبز:

به معنای وسیع کلمه، کود سبز به زیر خاک‌کردن محصولات زراعی مختلف جهت بالابردن مواد آلی خاک و حفظ و افزایش فعالیت بیولوژیکی خاک اطلاق می‌شود. با این حال از نگاهی دیگر کود سبز محصولی است که قبل از رسیدن و در زمانی که محصول هنوز سبز است و وارد مرحله گل‌دهی نشده است به‌وسیلهٔ شخم زیر خاک می‌رود. برخی از کودهای سبز، به عنوان محصولات محافظ خاک به‌کار برده می‌شوند. محصولات محافظ، گیاهانی هستند که برای جلوگیری از فرسایش و آبشویی خاک کشت و استفاده می‌شوند. بعد از کاشت و رسیدن این محصولات به اندازۀ موردنظر، جهت بهبود خاک، این گیاهان به‌وسیلۀ شخم به زیر خاک برده می‌شوند.

تأثیر کود سبز در میزان محصول

اولین تأثیر کود سبز افزایش محصول به‌وسیلهٔ افزودن مواد آلی و ازت یا هردو به خاک است. ازت موجود در بقولاتی که زیر خاک می‌رود شامل ازت گرفته‌شده از هوا و خاک است. مقدار ازت گرفته‌شده از هر دو منبع با نوع بقولات کشت‌شده و حاصل‌خیزی خاک تغییر می‌کند. به‌طور کلی ثابت شده است که دو سوم ازت موجود در لگوم‌ها از هوا جذب شده و یک سوم باقیمانده از خاک گرفته شده است. مقدار ازت موجود در خاک بر میزان ازت تثبیت‌شده توسط لگوم از هوا تأثیر می‌گذارد. در خاک‌هایی که دارای مقدار زیادی ازت هستند یا مقدار کود ازت داده شده به محصول قبل، زیاد بوده و مقدار زیادی از آن در خاک باقی مانده است، غالباً گیاهان بقولات مقدار ازت بیشتری از خاک گرفته و مقدار ازت تثبیت‌شده از هوا در آن‌ها کم می‌شود.

انتخاب کود سبز

گیاهانی که به عنوان کود سبز استفاده می‌شوند به دو دسته تقسیم می‌شوند: 1- بقولات 2- غیربقولات.

نتایج به دست آمده از تحقیقات تقریباً افزایش اساسی محصول را به دنبال کشت بقولات به عنوان کود سبز نشان داده است. با این حال وقتی از غیر بقولات بدین منظور استفاده شده است نتایج حاصله از ثبات کمتری برخوردار بوده‌اند. معمولاً غیربقولات مانند گیاهان چمنی مخصوصاً در مراحل پیشرفتۀ رشد دارای یک چهارمِ ازتی هستند که در بقولات یافت می‌شوند. برای پوسیده‌شدن مواد آلی خاک و ادامه رشد، باکتری‌ها بایستی ذخیره زیاد ازت در اختیار داشته باشند. در صورتی‌که این مقدار در بقایای گیاهی موجود نباشد، این باکتری‌ها به طرف ازت ذخیره موجود در خاک روی می‌آورند. بنابراین ازت خاک به‌طور موقت به فرمی در می‌آید که برای گیاه قابل استفاده نیست. بنابراین وقتی غیربقولات به خصوص در مراحل پیشرفتۀ رشد زیر خاک می‌شوند میزان محصول گیاه بعدی کاهش می‌یابد؛ زیرا مقدار ازت کافی در خاک در دسترس نیست. غالباً نتایج استفاده از غیربقولات به عنوان کود سبز زمانی بهتر می‌شود که: الف) آن‌ها را در مراحل جوان‌بودن زیر خاک نمود ب) برای پوسیدن خوب بقایای گیاهی مقدار 25 تا 40 کیلوگرم ازت خالص در هکتار به آن‌ها اضافه نمود. گیاهان انتخاب‌شده برای کود سبز باید دارای چهار خاصیت اصلی باشند که عبارت‌اند از:

1- سریع رشد کنند. 2- شاخ و برگ فراوان و آب‌دار داشته باشند. 3- سریع تجزیه شوند. 4- در خاک‌های فقیر رشد خوبی داشته باشند و بافت‌های آ‌ن‌ها غنی از مواد غذایی باشند:

یک هکتار کود سبز معمولاًً 50-25 تُن شاخ و برگ و بافت‌های گیاهی وارد خاک می‌کند که معادل 20- 10 تن کود حیوانی بوده و می‌تواند 2- 1 تُن هوموس به خاک اضافه کند. وقتی مسئله کمبود کود دامی وجود داشته باشد، تنها راه جبران تلفات مواد آلی خاک، دادن کود سبز است. انواع گیاهانی که به عنوان کود سبز کاشت می‌شوند در جدول زیر آمده است:

بقولات		غیربقولات
زمستانه	تابستانه	زمستانه	تابستانه
لوبیای زمستانه اتریشی	یونجه	جو	گندم سیاه
یونجه یکساله	انواع شبدر آلیسیک	یولاف زمستانه	چاودار
شبدر کریمسون	شبدر قرمز	چاودار	یولاف بهاره
شبدر ایرانی	باقلا	گندم زمستانه	ارزن
خلر	شبدر شیرین		جو بهاره
شبد شیرین	سویا
ماش	لوبیا چیتی		سودان گراس

اکثر محصولاتی که برای کود سبز استفاده می‌شوند برای علوفۀ خشک، سیلو یا مرتع‌داری دارای ارزش زیادی هستند. بنابراین اغلب کشاورزان در تصمیم‌گیری با این مسئله روبه‌رو می‌شوند که آیا این محصول را به عنوان کود سبز زیر خاک کنند یا به منظور علوفه مورد استفاده قرار دهند.

نکات مهم در کاربرد کود سبز

1- برخی از گیاهان در نواحی مرطوب کاربرد بیشتری دارند و قادر نیستند در مناطق خشک فعالیت مناسبی داشته باشند.
2- انتخاب دو گیاه برای کود سبز (لگوم و غیرلگوم) و کاشت آن‌ها به‌صورت هم زمان مناسب‌تر است؛ مانند یولاف، چاودار به همراه نخود.
3- در نواحی خشک، کاشت کود سبز بسیار گران تمام می‌شود.
4- هزینه‌های کاشت گیاهان به عنوان کود سبز را بایستی بررسی نمود و در صورتی‌که از نظر اقتصادی به صرفه باشد، کاشته شوند.
5- در صورتی که کشت گیاهان به عنوان کود سبز از نظر اقتصادی به صرفه و منطقی باشد؛ حتماً باید آن را در تناوب زراعی گنجانید تا بتوان مقدار مواد آلی خاک را ثابت نگه داشت.
6- برگردانیدن گیاه به خاک بایستی زمانی صورت گیرد که گیاه به مقدار کافی شاخ و برگ تولید نموده و مواد گیاهی آن چوبی نشده باشد (مرحله قبل از گل‌دهی).

کودهای بیولوژیک یا زیستی:

کودهای زیستی، میکروارگانیسم‌هایی هستند که قادرند عناصر غذایی خاک را در یک فرایند زیستی تبدیل به مواد مغذی همچون ویتامین‌ها و دیگر مواد معدنی کرده و به ریشۀ گیاه برسانند. مصرف کودهای زیستی کم هزینه‌تر است و در اکوسیستم نیز آلودگی به وجود نمی‌آورند. امروزه با توجه به ایجاد آلودگی‌های زیست محیطی و بهداشتی که از مصرف کودهای شیمیایی حاصل می‌شود، متخصصین را بر آن داشته که هرچه بیشتر از موجودات زندۀ خاک در جهت تأمین نیازهای غذایی گیاه کمک بگیرند، به این ترتیب تولید و مصرف کودهای بیولوژیکی به عنوان مهم‌ترین تحول در زمینۀ کشاورزی به شمار رفته و مورد توجه سرمایه‌گذاران بخش کشاورزی در سطح جهان قرار می‌گیرد.

کود ورمی کمپوست:

عبارت است از کود آلی بیولوژیکی که در اثر عبور مداوم مواد آلی از دستگاه گوارش کرم‌ها و دفع این مواد از بدنشان حاصل می‌شود. این فناوری شامل استفاده از انواع خاصی از کِرم‌های خاکی است که این کرم‌ها با داشتن توان رشد و تکثیر بسیار سریع، انواع مواد آلی زاید، مزاحم و آلوده‌کنندۀ محیط را به یک کود آلی و با کیفیت ممتاز تبدیل می‌کنند. این کود نسبت به سایر کودها چندین برابر غنی شده است و می‌تواند جایگزین بسیار مناسبی برای کودهای شیمیایی باشد.

کودهای شیمیایی

به مواد معدنی که دارای یک یا چند عنصر لازم برای تعذیه گیاهان هستند، کود شیمیایی گفته می‌شود. کودهای شیمیایی را براساس نوع عنصر تقسیم‌بندی می‌کنند.

مهم‌ترین کودهای شیمیایی عبارت‌اند از:

1- کودهای ازته: ازت از جمله موادی است که در تمام دوره‌های رشد و نمو گیاهان موردنیاز است.کودهای ازته تأثیر عمده‌ای در ساقه‌زایی، برگ‌زایی و جوانه‌زنی گیاهان دارند و به طور کلی رشد رویشی گیاهان را سرعت می‌دهند. کود ازت را معمولاً در چند مرحله، یک مرحله به‌صورت کود پایه و دو مرحله به‌صورت کود سرک مصرف می‌کنند. ازت را به‌صورت کودهای اوره، نیترات آمونیوم و سولفات آمونیوم در اختیار گیاهان قرار می‌دهند.

2- کودهای فسفاته: فسفات در ریشه‌زایی و رشد زایشی (تولید گل، میوه و بذر) نقش اساسی دارد. این کود از حلّالیت کمی برخوردار است، به همین خاطر باید قبل از کاشت به زمین داده شود تا در مرحلۀ گل‌دهی در اختیار گیاه قرار گیرد. همچنین وجود فسفر باعث سهولت در جذب ازت از سوی گیاهان می‌شود. فسفر را به‌صورت‌های سوپرفسفات معمولی، سوپرفسفات تریپل و فسفات آمونیوم در دسترس گیاهان قرار می‌دهند.

3- کودهای پتاسه: پتاسیم تقریباً در تمام فرایندهای متعدد فیزیولوژیک رشد گیاه نقش دارد. این عنصر همچنین باعث افزایش مقاومت گیاهان در برابر کم آبی، سرمازدگی، آفات و بیماری‌ها می‌گردد. پتاسیم به‌صورت‌های مختلف مانند: سولفات دو پتاس و کلرورپتاس در دسترس گیاهان قرار می‌گیرد.

مقدار مصرف کودهای شیمیایی

به‌طور کلی کودهای شیمیایی در دو زمان قبل و بعد از کاشت مصرف می‌گردند و عواملی از قبیل نوع کود، آب و هوای منطقه، نوع گیاه دارویی و هدف از تولید آن و... زمان دادن کود را مشخص می‌کند. باید دانست که مصرف کمتر از حد مطلوب کود نتیجه رضایت بخش نداشته و مصرف بیش از حد آن نه تنها باعث افزایش عملکرد نمی‌گردد؛ بلکه برعکس سبب بروز خسارت و گاهی از بین رفتن محصول می‌شود و به علاوه آلودگی محیط زیست و نیز هدررفت سرمایه را موجب می‌شود.

موارد بی‌شماری در رابطه با کاربرد کودهای بیولوژیک و دامی در مقایسه با کودهای شیمیایی برای افزایش عملکرد کمّی و تا حد بسیار زیادی بر کیفیت مواد مؤثره گیاهان دارویی، گزارش شده است. از آنجایی که در گیاهان دارویی تأکید روی مقدار ماده مؤثره و از همه مهم‌تر کیفیت مواد مؤثره می‌باشد؛ بنابراین در به‌کاربردن سموم و کودهای شیمیایی، همیشه باید شرط احتیاط مدنظر قرار بگیرد و تا حدامکان از سموم و کودهای بیولوژیک استفاده گردد که این امر در گیاهان دارویی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. امروزه استفاده از گیاهان دارویی ارگانیک، عدم کاربرد نهاده‌های شیمیایی به ویژه در کشورهای توسعه‌یافته به دلیل عدم وجود بقایای سموم در آن‌ها، از ارزش خاصی برخوردار است.

خاک‌ورزی

به آن دسته تلاش‌های مکانیکی که برای به هم زدن خاک در راستای آماده‌سازی بستر برای کاشت گیاهان زراعی و باغی انجام می‌گیرد، خاک‌ورزی می‌گویند.

خاک‌ورزی را به منظورهای مختلفی چون تهیه بستر بذر، افزایش نفوذپذیری آب و هوا در خاک، مدفون‌کردن بقایای گیاهی در زیر خاک، مخلوط‌کردن انواع کودها با خاک، از بین بردن علف‌های هرز، کنترل و کاهش جمعیت آفات و بیماری‌ها، شکستن سله خاک، شکستن لایه‌های محدودکنندۀ رشد ریشه، حفظ رطوبت خاک و... انجام می‌دهند. عملیات خاک‌ورزی باید به‌طور صحیح و در زمان مناسب انجام گیرد.

خاک‌ورزی اولیه:

خاک‌ورزی اولیه عملیاتی مانند زیرورو کردن خاک است که برای شکستن مقاومت خاک در مقابل استقرار و جوانه‌زنی بذر صورت می‌گیرد. این نوع خاک‌ورزی، شامل عملیاتی مانند شخم است که نسبتاً عمیق بوده و معمولاًً سطح خاک پس از خاک‌ورزی اولیه ناهموار باقی می‌ماند. با اجرای شخم اهدافی شامل: بریدن و متلاشی‌نمودن خاک، دفن بقایای گیاهی و علف هرز، مخلوط‌کردن بقایای گیاهی با خاک زراعی، افزایش نفوذپذیری خاک و... تأمین می‌شود. در اجرای عملیات شخم علاوه‌بر توجه به تناسب ماشین با نوع زمین، خاک و گیاه، زمان و نحوۀ انجام نیز بسیار مهم است. شخم حتماً باید در حالت گاوروبودن خاک صورت گیرد. پس از رسیدن خاک به رطوبت مناسب (به اصطلاح زمین گاورو شود)، به‌وسیلۀ گاوآهن برگردان‌دار شخم زده شود.

عملیات شخم معمولاً در سطوح کم و اراضی کوچک با ابزار و ادوات دستی و یا با استفاده از نیروی حیوانات و خیش و در سطوح وسیع‌تر به‌صورت مکانیزه با استفاده از ادوات و ماشین‌هایی مانند: تراکتور و انواع گاوآهن انجام می‌گیرد.

عمق شخم

عمق خاکی که گاو آهن زیرورو می‌کند بسیار مهم است و بسته به جنس زمین، عمق خاک زراعی و عمق نفوذ ریشه در یکی از چهار گروه زیر قرار می‌گیرد:

1- شخم سطحی (15 تا 20 سانتی‌متر): فقط قسمتی از سطح زمین را شخم می‌زنند و معمولاًً برای از بین‌بردن علف‌های هرز که ریشه‌های سطحی دارند و زیر خاک‌کردن کودهای شیمیایی استفاده می‌شود.
2- متوسط (20 تا 25 سانتی‌متر): فقط دو سوم سطح‌الارض را شامل شده و مکمل شخم عمیق است و برای زیر خاک کردن کودهای آلی استفاده می‌شود. در بهار نیز این شخم قابل اجرا می‌باشد.
3- عمیق (25 تا 30 سانتی‌متر): شخمی که تمام خاک سطح‌الارض را زیرورو می‌کند. این شخم نیز عمدتاً در پاییز زده می‌شود.
4- خیلی عمیق (بیشتر از 30 سانتی‌متر): این نوع شخم علاوه بر خاک سطح‌الارض، بخشی از خاک تحت‌الارض را نیز شامل می‌شود. این شخم هر 4-2 سال یک‌بار بر حسب نیاز انجام می‌شود. در این روش شش ماه قبل از کشت در فصل پاییز، شخم عمیق زده می‌شود تا در طول زمستان آب کافی در زمین ذخیره و خاک نشست کند و در بهار آماده کشت گردد.

خاک‌ورزی ثانویه:

پس از انجام عملیات اولیۀ تهیه زمین، یک سری عملیات تکمیلی مانند: خردکردن کلوخه‌ها، نرم‌کردن خاک، تسطیح زمین، ریشه‌کن نمودن علف‌های هرز، مخلوط‌کردن کودهای آلی و معدنی، سله‌شکنی و... بر خاک انجام می‌پذیرد که به آن خاک‌ورزی ثانویه می‌گویند. برای انجام این عملیات از ادواتی مانند: دیسک، هِرس یا دندانه، غلتک، ماله، کولتیواتور، شیارکن، نهرکن، مرز بند و... استفاده می‌شود.

اهداف خاک‌ورزی ثانویه

نرم‌کردن بیشتر خاک و اصلاح بستر بذر، تسطیح و فشردن خاک سطحی، کنترل علف‌های هرز، مخلوط‌کردن کودهای پایه با خاک، شکل‌دادن سطح زمین و... می‌باشد.

رعایت نکات لازم در خاک‌ورزی ثانویه:

1- از نرم‌کردن بیش از حد خاک جداً پرهیز کنید.
2- عملیات خاک‌ورزی ثانویه را باید زمانی انجام داد که به محض اتمام آن، اقدام به کاشت نمود تا خطر فرسایش به حداقل برسد.
3- از عملیات خاک‌ورزی در زمان وزش باد یا احتمال بارش شدید جداً بپرهیزید.
4- خاک‌ورزی ثانویه یک اقدام ضروری یا الزامی برای کاشت تمام گیاهان نمی‌باشد. لذا می‌توان در بسیاری از مواقع از بخشی از این عملیات صرف‌نظر کرد.

رایج‌ترین ماشین‌های خاک‌ورزی ثانویه عبارت‌اند از

الف) دیسک‌ها:

از مهم‌ترین و رایج‌ترین ماشین‌های نرم‌کنندۀ خاک هستند. دیسک‌ها بهترین وسیله برای تسطیح زمین شخم خورده و خرد و نرم‌کردن کلوخه‌ها می‌باشند.

ب) هِرس‌ها (دندانه‌ها):

برای نرم‌کردن خاک استفاده می‌شود؛ اما عمق و نیروی کار آن زیاد نیست و نمی‌تواند در خردکردن کلوخه‌های بزرگ، خشک و مقاوم مؤثر باشد. در صورتی‌که کلوخه‌های ایجادشده پس از شخم، کوچک و ضعیف باشد، می‌توان از آن استفاده کرد.

ج) کولتیواتورهای مزرعه:

برای نرم‌کردن خاک و خراش‌دادن زمین، شکستن سله و وجین علف‌های هرز بین ردیف‌های کاشت استفاده می‌شود. کولتیواتور از یک شاسی و تعدادی تیغه‌های فولادی به شکل‌ها و اندازه‌های مختلف (فنری، پنجه‌غازی و دوّار) ساخته شده و تیغه‌ها قابل تعویض می‌باشند.

د) روتیواتور:

برای نرم‌کردن خاک در کشت گیاهان علوفه‌ای که بذر بسیار ریزی دارند و تماس کامل ذرات خاک با بذر بسیار مهم است، استفاده می‌شود. روتیواتور، خاک را به شدت پودر می‌کند و به همین علت در مواقع بسیار ضروری استفاده می‌شود.

ه) ماله‌ها:

از این نوع ماشین‌ها برای جابه‌جایی، نرم‌کردن خاک سطحی و تسطیح مزارع استفاده می‌شود.

خاک‌ورزی ویژه

به مجموعه اقداماتی که پس از آماده‌سازی بستر بذر؛ به منظور تکمیل بسترسازی و تسطیح زمین و آبیاری زمین انجام می‌گیرد «خاک‌ورزی ویژه» می‌گویند. از مهم‌ترین ادوات خاک‌ورزی ویژه می‌توان نهرکن‌ها، شیارکش‌ها و مرزکش‌ها را نام برد.

نهرکن‌ها

نهرکن وسیله‌ای است جهت احداث جوی و نهرهای اصلی آبیاری که در مزرعه استفاده می‌شود.

شیارکش‌ها

از این ماشین‌ها به منظور ایجاد شیارهای آبیاری در کاشت محصولات ردیفی که به‌صورت نشتی آبیاری می‌شوند، استفاده می‌شود.

مرزکش‌ها

مرزکش یکی از ماشین‌های خاک‌ورزی ثانویه است که برای کرت‌بندی زراعت‌های فاریاب و یا به منظور قطعه‌بندی زمین زراعتی استفاده می‌شود.

بدین منظور استفاده از خاک‌ورزی حفاظتی روشی نوین و تحولی شگرف در زمینۀ سیستم‌های خاک‌ورزی است. از رایج‌ترین ماشین‌های به‌کاررفته در خاک‌ورزی حفاظتی انواع گاوآهن‌های قلمی و پنجه‌غازی و انواع دیسک‌ها می‌باشند.

از اهداف کلی خاک‌ورزی حفاظتی:

کاهش مصرف انرژی و نیروی کارگری و مصرف نهاده‌ها، افزایش بازده مصرف آب، باقی‌ماندن رطوبت در خاک و افزایش باروری خاک.

مزایای خاک‌ورزی حفاظتی:

الف) کاهش تردد وسایل و ادوات کشاورزی بر روی خاک به منظور جلوگیری از فشرده‌شدن خاک
ب) بازگرداندن بقایای گیاهی به خاک به منظور افزایش مواد آلی خاک
ج) اجتناب از برگرداندن خاک به منظور حفظ رطوبت، بهبود فعالیت بیولوژیکی و جلوگیری از فرسایش خاک

مهم‌ترین انواع خاک‌ورزی حفاظتی

بدونِ خاک‌ورزی، حداقل خاک‌ورزی و شخم حفاظتی (شخم با حضور 30 درصد بقایا) است.

ماشین‌های مرکب

امروزه استفاده از ماشین‌های مرکب در سیستم‌های خاک‌ورزی جدید یک ضرورت محسوب می‌شود؛ زیرا به منظور اجرای عملیات آماده‌سازی زمین، ماشین‌های کشاورزی مجبورند چندین مرتبه وارد زمین شوند. تکرار حرکت آن‌ها ممکن است فشردگی خاک را سبب شود که در این حالت ساختمان فیزیکی خاک آسیب دیده، ذخیره رطوبت و هوا در خاک کاهش و در مراحل بعدی دستیابی به یک شخم یکنواخت را ناممکن می‌سازد و در بعضی موارد موجب نرمی بیش از حد خاک شده و در نتیجه عوارض منفی همچون فرسایش شدید خاک، از هم پاشیدگی ساختمان خاک و بروز سله شدید بعد از آبیاری را به دنبال خواهد داشت. برای جلوگیری از این تأثیرات منفی از ماشین‌های مرکب استفاده می‌شود. از خصوصیات ماشین‌های مرکب انجام هم زمان چند عمل از عملیات خاک‌ورزی اولیه، ثانویه و کاشت می‌باشد.

شکل‌دهی زمین:

در برخی شرایط با توجه به نوع گیاه دارویی و نوع استفاده از اندام مورد نظر آن، نوع آبیاری، شرایط منطقه، رسم و عادات کشاورزان، عملیات دیگری برای آماده‌شدن زمین جهت کاشت باید انجام گیرد. برخی از این عملیات عبارت‌اند از: ایجاد شیار، ایجاد جوی و پشته، کرت‌بندی و... .

ایجاد شیار:

در این روش، تمام سطح زیرِ کشت به جوی‌های کوچک و پشته‌های کوچک بین جوی‌ها تقسیم می‌شود که به آن‌ها شیار یا فارو می‌گویند. از مزایای این روش، مکانیزه‌بودن عملیات داشت و برداشت، تلفات کمتر آب، توانایی تغییردادن شیب زمین با تغییردادن جهت فاروها، سله نبستن زمین به خصوص موقع سبزشدن بذر و... می‌باشد. این روش مناسب کاشت گیاهان دارویی مانند: آویشن، نعناع فلفلی، سنبل‌الطیب، مریم گلی، رزماری، رازیانه، اسطوخدوس و... می‌باشد. برای ایجاد شیارها بر روی زمین در سطوح کوچک از شیارساز دستی و در سطوح بزرگ از ماشین شیارساز چند ردیفه یا فاروئر استفاده می‌گردد. فاروئر در حقیقت نهرکن کوچکی است که برای ایجاد شیارهای لازم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ایجاد جوی و پشته:

شیارهای نسبتاً عمیقی که در خاک ایجاد می‌شوند و محل عبور آب هستند را جوی گویند. خاک بالا آمده در طرفین دو جوی را پشته و فاصله بین وسط دو جوی ایجاد شده را عرض پشته می‌نامند. در کشت جوی و پشته، خاک‌ورزی پشته‌ای بهترین انتخاب محسوب می‌شود. کاشت اغلب گیاهان دارویی و زراعی که دارای بوته‌ای حجیم و یا گسترده هستند در بسیاری از مواقع به روش جوی و پشته انجام می‌گیرد؛ برای مثال گیاهان دارویی مانند کدو طبی و گل همیشه بهار را با این روش می‌توان کشت نمود. در این روش ممکن است در سطح مزرعه و همچنین پس از صاف و هموارکردن و یا نرم‌کردن، و همچنین پس از شخم و بدون نیاز به نرم و هموارکردن، اقدام به احداث جوی و پشته نمایند. عرض جوی، عمق جوی و فواصل بین دو جوی مجاور (پشته‌ها) برحسب نوع خاک، نوع گیاه، شرایط آب و هوایی منطقه و وسایل کاشت، داشت و برداشت و مسائل آبیاری، متفاوت است.

کرت‌بندی:

در این روش سطح مزرعه به قطعات معمولاً به شکل مربع و یا اغلب مستطیل به نام کرت تقسیم و به‌طور جداگانه تسطیح می‌شود و اطراف آن توسط پشتۀ کوچکی از خاک مزرعه به نام مرز احاطه می‌شود. سطح زمین در داخل کرت مسطح است یعنی فاقد شیب می‌باشد؛ به طوری که وقتی آب وارد آن می‌شود، داخل کرت حالت غرقابی به خود می‌گیرد تا به تدریج آب به داخل خاک نفوذ کند. هر چه آب در داخل کرت یکنواخت‌تر حرکت نماید، راندمان الگوی توزیع آب بیشتر خواهد شد. سیستم کرتی تقریباً برای کاشت انواع گیاهان دارویی مناسب است. زارعین به تجربه دریافته‌اند که اگر مقدار جریان آب کم باشد سیستم آبیاری کرتی مناسب‌ترین روش آبیاری زمین است.

اندازه و ابعاد کرت‌ها به نوع زمین، شیب زمین، نفوذپذیری خاک، نوع گیاه، مقدار و جریان آب موجود و... بستگی دارد.

به طور کلی هرچه شیب زمین کمتر، بافت خاک سنگین‌تر و مقدار آب بیشتر باشد، ابعاد کرت بزرگ‌تر است.

وقتی خاک شنی باشد آب به سرعت در آن نفوذ می‌کند. این بدان معنا است که بایستی کرت‌ها کوچک باشند تا آب سریعاً توزیع شود؛ حتی زمانی که مقدار جریان آب زیاد است. وقتی خاک رسی باشد آب به‌کندی در آن نفوذ می‌کند و توزیع آب روی سطح خاک زمان بیشتری لازم دارد، پس کرت‌ها می‌توانند بزرگ باشند، حتی زمانی که مقدار جریان کم است. به منظور افزایش عمق نفوذ آب لازم است زمان تماس طولانی باشد. اگر اندازۀ کرت زیاد باشد زمان بیشتری برای توزیع آب روی سطح خاک لازم است و عمق نفوذ بیشتر خواهد شد.

در بسیاری از مزارع کوچک، اغلب در یک زمان انواع محصولات کاشته می‌شود و تمام مراحل شخم، کاشت و برداشت محصول با دست انجام می‌شود. برای این نوع زراعت، اغلب از کرت‌های کوچک استفاده می‌کنند. کرت‌های کوچک به سادگی با دست و ابزارهای دستی هموار می‌شوند. در مزارع مکانیزه بزرگ، کانال‌ها و پشته‌های خاکی اطراف کرت‌ها مانع حرکت ماشین‌ها هستند.

در این موارد لازم است کرت‌ها آن قدر بزرگ باشند که ماشین بتواند به سادگی دور بزند و طول کرت‌ها نیز بایستی به حدی باشد که دفعات دورزدن ماشین زیاد نشود. وقتی زمین هموار است یا شیب یکنواختی دارد، کرت‌ها می‌توانند مستطیل شکل باشند. اگر کرت‌ها مستطیل شکل باشند کار ایجاد کانال، زهکش و جادۀ اطراف مزرعه برای تردد ماشین در مزرعه آسان‌تر صورت می‌گیرد. اگر زمین ناهموار باشد کرت را می‌توان مطابق کنتور زمین ساخت. این‌گونه کرت‌ها را کرت‌های کنتوری می‌نامند و شکل آن‌ها بسیار نامنظم است. رد بعضی از طرح‌ها زمین ناهموار را صاف می‌کنند و به شکل یک دشت وسیع و مسطح در می‌آورند تا در آن کرت‌های مستطیل شکل بسازند.

کرت‌های مستطیل شکل معمولا طویل و باریک هستند و عرض آن‌ها در امتداد کانال قرار دارد. با این کار تعداد کانال‌های مزرعه کاهش می‌یابد و در نتیجه هزینه‌های دستمزد کارگر و نگهداری نیز کم می‌شود، از طرفی راهیابی وسایل نقلیه به مزرعه نیز ساده‌تر صورت می‌گیرد. در بعضی مزارع امکان آبیاری کرتی از دو طرف کانال نیز وجود دارد که با این کار از تعداد کانال‌ها کاسته می‌شود. در ابعاد کوچک و در زراعت سنتی، کرت‌ها با ابزارهای ساده‌ای به نام کلدر (نوعی بیل با پهنۀ عریض) ایجاد می‌شود، ولی در روش‌های مکانیزه برای احداث کرت از ماشین‌های مرزکش استفاده می‌شود.