درسنامه آموزشی تولید و پرورش درختان میوه و زینتی کلاس یازدهم امور باغی

واحد یادگیری 5: پیوند 

مقدمه

پیوند فنی است که توسط آن بخشی از یک گیاه بر روی بخشی از گیاه دیگر متصل می‌شود. پیوند زدن یکی از شیوه‌های تکثیر غیرجنسی گیاهان است. در این روش یک بافت از گیاهی جدا شده و بر روی گیاه دیگری رشد داده می‌شود. اسناد و مدارک موجود بیانگر این واقعیت است که چینی‌ها چندین دهه قبل از میلاد مسیح با دانش پیوندزدن گیاهان آشنا بوده‌اند. در زمان امپراطوری روم نیز این فن مرسوم بوده است. در طی قرون سیزدهم تا شانزدهم میلادی علاقه به پیوندزدن گیاهان قوّت گرفت و موجب شد تا تعداد زیادی از گیاهان از کشورهای خارجی و زیستگاه‌های اصلی به اروپا منتقل شوند. ناگزیر گیاهان وارداتی را با روش پیوندزنی افزایش داده و نگه‌داری کردند. با این حال در این مقطع زمانی اهل فن هنوز از انواع پیوندها اطلاعات کامل نداشتند. در اواخر قرن هیجدهم ضمن آشنایی با نحوهٔ جریان شیرهٔ گیاهی، اعمال برخی از پیوندها مانند پیوند مجاورتی ممکن گردید. در همین راستا طرح پیوند سه گیاه با یکدیگر ارائه شد. با گذشت زمان و پیشرفت علوم باغبانی، مسائل مربوط به جوش‌خوردن و اتحاد بافت‌های پایه به‌طور جدی بررسی شد. در طی قرن نوزدهم انجام روش‌های مختلف پیوند در گیاهان بررسی شد. پیوندکردن درختان میوه به منظور ایجاد یک ترکیب پیوندی مطلوب، زمانی امکان‌پذیر است که شرایط محیطی و وضعیت فیزیولوژیکی گیاه برای تشکیل یک اتحاد پیش‌بینی شده مناسب باشد. در ضمن موفقیت در این مهم به عوامل دیگری از جمله ساختار گیاه، زمان و نحوهٔ اجرای فنون پیوندزنی بستگی دارد.

استاندارد عملکرد

اجرای 150 پیوند جوانه بر روی پایه در یک روز کاری.

تعریف پیوند

پیوند به اتصال قسمتی از یک گیاه بر روی گیاهی دیگر به نحوی که آن دو قسمت در حین اتصال، با هم جوش خورده و به عنوان گیاهی مستقل به رشد خود ادامه دهند، گفته می‌شود. آن قسمت را که در بالای محل پیوند قرار می‌گیرد، پیوندک و قسمت زیرین را که پیوندک (scion) روی آن قرار می‌گیرد پایه (stock) می‌نامند.

مزایای پیوند

1- گیاهانی را که نمی‌توان با بذر و سایر روش‌های تکثیر (قلمه، خوابانیدن و یا دیگر روش‌های غیرجنسی) ازدیاد کرد، با روش پیوند تکثیر می‌کنند.
2- جوان‌کردن درختان کهن و تغییر ارقام در گیاهان استقراریافته در باغ.
3- استفاده از مزایای برخی پایه‌ها مانند پایه‌های پاکوتاه و یا پایه‌های مقاوم به عوامل نامساعد محیطی و آفات و امراض.
4- تقویت درختان ضعیف و کم رشد.
5- تسریع و جلو انداختن زمان بهره‌برداری (درختان پیوندی زودتر بار می‌دهند).
6- افزایش قدرت باروری درخت و بالابردن میزان تولید محصول در واحد سطح از طریق پیوند ارقام پر محصول.
7- با پیوند، درختانی را که در شرایط عادی قادر به میوه‌دادن نیستند، می‌توان میوه‌دار کرد.
8- با پیوند می‌توان درختانی را که در زمین‌های بخصوصی قادر به زیست نیستند، سازگار نمود؛ مثاً درخت بادام را که نمی‌تواند در اراضی مرطوب زندگی کند، روی درخت آلوچه که زمین‌های مرطوب را دوست دارد، پیوند می‌کنند.
9- تولید گیاهان فانتزی و جدید.
10- با پیوند می‌توان فرم‌ها و شکل‌های ویژه‌ای به درختان داد، مانند به‌دست آوردن بیدمجنون و نارون چتری.
11- با پیوند می‌توان بعضی درختان دو پایه را به یک پایه تبدیل کرد.
12- ترمیم قسمت‌های آسیب دیدهٔ درختان.

پیوند درخت سیب گلدن دلیشز و رد دلیشز روی پایهٔ سیب معمولی

انواع قیچی باغبانی

انواع ارهٔ باغبانی

انواع تخماق باغبانی

انواع چسب پیوند (چسب گرم و چسب سرد)

بعضی از چسب‌ها را در موقع استفاده، گرم می‌کنند تا به اندازهٔ لازم نرم شود و بتوان آن را به‌راحتی به کار برد، این نوع را چسب گرم می‌نامند. برخی دیگر را به گونه‌ای تهیه می‌کنند که در موقع استفاده احتیاج به گرم‌کردن نباشد که این نوع را چسب سرد می‌نامند. چسب پیوند را از اجسام مختلفی چون صمغ، سقز، زفت، موم، پیه، روغن کتان، پارافین، دوده، گِلِ اوخرا و در بعضی موارد الکل و تربانتین تهیه می‌کنند. در عمل، تعدادی از اجسام نام برده را به نسبت معینی با یکدیگر مخلوط کرده و مورد استفاده قرار می‌دهند.

دستگاه‌های پیوندزنی امگا

عملیات پیوندزنی به‌طور کلی شامل سه بخش است

1- تهیه پیوندک
2- آماده‌سازی پایه
3- جای‌گذاری پیوندک در پایه

پیوندک

چون پیوندک، ترکیب اصلی نهال پیوندی را تشکیل می‌دهد و یکی از ارکان مهم تولید نهال و خزانه‌کاری می‌باشد، بنابراین در انتخاب درختان تولیدکنندهٔ پیوندک، زمان، روش تهیه و حمل آن به نهالستان باید دقت کافی به عمل آید؛ زیرا هرگونه بی دقتی در این خصوص نه تنها موجب اتلاف هزینه و از بین رفتن تعداد زیادی نهال می‌گردد بلکه ممکن است موجب ورشکستگی نیز بشود.

خصوصیات درختان مادری تولیدکنندهٔ پیوندک

- مطابقت داشتن و هم‌جنس‌بودن با پایه‌های موردنظر؛
- عاری‌بودن از آلودگی‌های ویروسی؛
- مقاوم‌بودن به آفات و بیماری‌ها؛
- عادت نداشتن به باردهی متناوب؛
- رسیدن به بلوغ و سن باردهی؛
- از ارقام مرغوب شناخته شدهٔ محلی و یا اصلاح‌شدهٔ شناسنامه‌دار باشند.
- دارابودن پتانسیل تولید محصول بالا
- آغاز فعالیت رویشی دیرتر در بهار (مخصوص مناطق سردسیر، زیرا محصول کمتر دچار خسارت سرمادیدگی می‌شود)
- قدرت انبار مانی، حمل و نقل و کیفیت فراوری بالا؛
- برخورداری از تغذیهٔ کامل و نداشتن هیچ‌گونه علامت کمبود عناصر غذایی.

پایه و انواع آن

پایه، اندامی است که پیوندک توسط عمل پیوند روی آن قرار داده می‌شود. عبارت دیگر به قسمتی از نهال که پایین‌تر از ناحیهٔ پیوند قرار دارد و سیستم ریشهٔ گیاه را تشکیل می‌دهد، پایه گفته می‌شود. این پایه ممکن است از طریق تکثیر جنسی (کاشت بذر) به دست آید که در این صورت آن را «پایه بذری» (Seedling) و یا ممکن است از طریق غیرجنسی یا رویشی (قلمه و خوابانیدن و....) به وجود آید که در این صورت آن را «پایه رویشی» (Vegetative) می‌نامند.

خصوصیات مهم یک پایهٔ خوب

چون پایه در سازگاری، بقاء و تداوم عملکرد، حساسیت یا مقاومت درختان به عوامل نامساعد محیطی و عوامل بیماری‌زا نقش مهمی را بر عهده دارد، باید خواص و صفات مشخص و مفیدی داشته باشد تا بتواند در سطح تجاری مورد استفاده قرار گیرد. برخی از این خصوصیات عبارت‌اند از:

- تجانس و سازگاری خوبی با ارقام مختلف یک گونه داشته باشد؛
- ازدیاد آسان و کم هزینه؛
- مقاوم به سرما؛
- مقاوم به آفات و امراض و انگل‌های خاکی؛
- استحکام و استقرار خوب در خاک ؛
- سیستم ریشه‌بندی مناسب؛
- مقاوم به شرایط نامساعد محیطی (در محدودهٔ وسیعی از PH خاک فعالیت نماید)؛
- تسریع باردهی و تولید منظم سالیانه و افزایش عملکرد درختان و بهبود کیفیت میوه؛
- خاصیت پوست‌دهی مناسب، که به راحتی پیوند روی آن انجام شود؛
- خاصیت پاجوش‌دهی نداشته باشد؛
- موجب کاهش رشد رویشی و پاکوتاه‌شدن درختان بشود؛
- از نظر خصوصیات ژنتیکی، یکنواخت باشد.

زمان پیوند

پایه‌های مختلف ارقام میوه را در دو زمان، اواخر بهار (بعد از جو درو) و اواخر تابستان (شهریور) می‌توان در خزانه پیوند نمود. نکتهٔ مهمی که در هنگام پیوند نمودن پایه‌ها باید بدان توجه نمود این است که، چه در اواخر خرداد و چه در شهریورماه پایه‌ها باید به خوبی و به سهولت پوست بدهند؛ یعنی به راحتی بتوان پوست آن‌ها را از پایه جدا کرد، بهترین آزمایش برای آمادگی پایه‌ها و زمان انجام عمل پیوند، آزمون پوست دادن پایه‌ها می‌باشد.

برای این کار، با چاقو چند شیار در تعدادی از پایه‌ها ایجاد می‌کنیم، چنانچه بعد از شیارزدن، پوست به‌راحتی از پایه جدا شود، زمان پیوند فرا رسیده است در غیر این صورت باید پایه‌ها را با دادن آب و کود سرک وادار به رشد و نمو سریع نمود تا در زمان مناسب قابل پیوند شوند. معمولاً در غالب نهالستان‌ها پیوند پاییزه (پیوند خواب) رایج است، چون اولاً اکثر پایه‌ها برای اواخر تابستان آماده پیوند می‌شوند، ثانیاً چون در پیوند بهاره در طول تابستان شاخه‌های حاصل از رشد جوانهٔ پیوندک، به اندازهٔ کافی قوی نشده و مواد غذایی کافی ذخیره نمی‌کنند لذا در زمستان دچار سرمازدگی می‌شوند، (البته برخی از پایه‌ها مانند خرمالو اجباراً در بهار پیوند می‌شوند) .

در پیوندهای بهاره، بر اساس زمان، ابتدا خرمالو (فروردین) و در پیوندهای خواب ابتدا انواع گلابی و سپس گیاس، زرد آلو، هلو، شلیل، بادام و سیب پیوند می‌شوند تا عمل پیوند به راحتی انجام شود.

اثرات متقابل پایه و پیوندک

تأثیر روی خصوصیات ظاهری: در پاره‌ای از درختان، رنگ میوه، برگ و گل بسته به نوع پایه تغییر می‌کند.

تأثیر در مقابل تنش‌ها: مقاومت بیشتر گیاهان پیوندی نسبت به بیماری‌ها، سرمای زیاد، عوامل نامساعد خاکی

تأثیر روی طول عمر گیاهان: کم‌شدن عمر بعضی از درختان پیوندی.

تأثیر روی باردهی: تسریع در باردهی اولیه درختان میوه.

تأثیر روی کیفیت میوه: به عنوان مثال، پایهٔ نارنج باعث می‌شود پرتقال، پوست نازک و آبدار شود.

تأثیر روی اندازهٔ درخت: به عنوان مثال پایه‌های ایست مالینگ بر روی درخت، اثر پاکوتاه‌کنندگی دارند.

تأثیر روی سرعت رشد درخت: به عنوان مثال پیوندک باعث تحریک رشد پایه ضعیف می‌شود.

نکات مهم قبل و بعد از پیوند پایه

برای هرچه بهتر انجام‌شدن عمل پیوند، بالارفتن درصد گیرایی پیوندک‌ها و موفقیت در این زمینه، در زمان پیوند باید نکات مهمی به شرح زیر در نهالستان رعایت گردد.

قبل از پیوند

1- چند روز قبل از شروع عمل پیوند، خزانه را باید آبیاری نمود تا پوست پایه‌ها شاداب و پر آب شده و به‌راحتی از چوب جدا شود.
2- در صورتی‌که به جای نخ از نوارهای نایلونی استفاده می‌شود، باید قبل از شروع پیوند این نوارها به تعداد مورد نیاز و در اندازه‌های مناسب تهیه شوند.
3- قبل از پیوند باید تا ارتفاع 20 سانتی‌متری، شاخ و برگ اضافی پایه‌ها حذف و با پارچه، دور تنهٔ آن‌ها تمیز شود.

زمان پیوند و بعد از آن

1- عملیات پیوند (آماده‌کردن پایه و پیوندک) باید به سرعت انجام شود و پس از خاتمه فوراً محل پیوند بسته شود.
2- بلافاصله پس از اتمام پیوند، خزانه باید آبیاری شود. چون آب باعث تسریع جریان شیرهٔ نباتی و فعالیت سلول‌ها شده و در جوش‌خوردن پوست پایه و پیوندک اثر زیادی دارد.
3- در پیوندهای بهاره بعد از عمل پیوند، پایه‌ها باید در چند نوبت پا جوش‌گیری شوند.
4- در پیوند بهاره پس از عملیات پیوند، بخش هوایی پایه تا ارتفاع 15- 10 سانتی‌متری بالای محل پیوند باید قطع شود و برای حفاظت شاخهٔ پیوندک، از این قسمت به عنوان قیّم استفاده شود. پس از اینکه شاخهٔ جدید کاملاً رشد کرد و فرم گرفت، باقی‌ماندهٔ بخش هوایی بالاتر از محل پیوند پایه نیز باید قطع شود. در پایه‌هایی که پیوندِ خواب‌زده می‌شوند، عمل سربرداری باید در اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام شود.
5- علف‌های هرز خزانه باید وجین شوند و با آفات مبارزه شود.
6- در فصل رشد چند نوبت باید کود سرک به نهالستان داده شود.

انواع پیوندها

پیوند جوانه- پیوند شاخه- پیوند مجاورتی

انواع پیوند شاخه بریده:

پیوند انتهایی: اسکنه (شکافی)، ترصیعی، زینی، نیمانیم (انگلیسی)، تاجی
پیوند جانبی: زیرپوستی، شکافی، پلی، نیمانیم، اتصالی

پیوند مجاورتی

انتهایی- جانبی- مهاری

پیوند جوانه

- هرگاه پیوندک فقط از یک جوانه تشکیل شده باشد، آن را پیوند جوانه می‌گویند.
- پیوند جوانه هنگامی زده می‌شود که شیره‌ی گیاهی به آسانی در گیاه جریان داشته باشد و در نتیجه پوست گیاه به سادگی از چوب جدا شود. به عبارت دیگر، پیوند جوانه هنگامی ممکن است که گیاه از خواب زمستانی بیدار شده باشد. (به استثنای پیوندقاشی). البته در نقاط مختلف کشور، این زمان متفاوت بوده و نمی‌توان یک زمان ثابتی پیشنهاد داد.
- پیوند جوانه در مناطق معتدل در دو زمان انجام می‌گیرد: 1- در اوایل بهار؛ 2- اوایل تابستان.

پیوند جوانهٔ شکمی (سپری) (T-Budding)

این نوع پیوند که بیشتر از سایر انواع پیوندهای جوانه مورد استفاده قرار می‌گیرد، ممکن است به شکل‌های H و I و T انجام گیرد. در مواقعی که پایه جوان باشد، فقط به ایجاد یک شکاف عمودی در پوست روی پایه اکتفا می‌شود. در این صورت، با خم‌کردن پایه به طرفی که شکاف ایجاد شده است، پوست پایه از چوب جدا گشته، شکاف از هم باز می‌شود و جوانه را که با 1 تا 1/5 سانتی‌متر پوست همراه است، داخل شکاف قرار داده و پایه را به حالت اول بر می‌گردانیم. چنانچه هنگام تهیه پیوندک، قطعه‌ای چوب همراه آن وجود داشته باشد، برای جلوگیری از ایجاد تماس لایه‌های زایندة پیوندک و پایة باید چوب از پیوندک جدا شود. در شرایطی که پوست پایه خوب جدا نشود، در قسمت بالای شکاف عمودی، یک شکاف افقی نیز روی پایه ایجاد می‌کنیم، به طوری‌که دو شکاف عمود بر هم، شکل T به خود بگیرند، که در این حالت پس از بلندکردن پوست پایه، پیوندک را از بالا وارد شکاف ایجاد شده می‌کنیم و به طرف پایین می‌لغزانیم تا جفت شود، سپس آن را با نخ پیوند می‌بندیم.

برش پایه 

بهتر است پیوندک در صبح خیلی زود گرفته شود. باید برگ‌ها از نزدیک دمبرگ جدا شده و بعد پیوندک گرفته شود.

- باید توجه داشت که جوانه‌های انتهایی و سرشاخه‌ها برای پیوند مناسب نیستند. بهتر است از جوانه‌های میانی که کامل‌ترند استفاده شود.
- برش در فاصلة 2 سانتی‌متر از زیر جوانه و 2 سانتی‌متر از بالای جوانه انجام شود.
- اگر چوب همراه با جوانه باشد، چوب باید جدا شود زیرا مانع جوش‌خوردن در عمل پیوند می‌شود.

برش پیوندک

قراردادن پیوندک در محل پایه

پیوند شکمی در پسته

در برخی درختان مانند پسته که ممکن است شیرهٔ گیاهی پس از ایجاد شکاف از گیاه خارج‌شده و روی جوانهٔ پیوندک را پوشانده و مانع جوش‌خوردن پیوند شود، یک شکاف افقی روی پایه در پایین شکاف عمودی می‌زنند (T معکوس) تا شیرهٔ گیاه در صورت خارج‌شدن، به پیوندک آسیبی نرساند. در این حالت پیوندک از پایین وارد شکاف می‌شود. گاهی ممکن است شکاف روی پایه به شکل H ایجاد شود. در این حالت نیز پس از قراردادن پیوندک زیر پوست پایه، پوست پایه را روی پیوندک برگردانده و با نوارهای مخصوص می‌بندند. البته پیوند رایج در پسته نوع لوله‌ای می‌باشد.

کنترل موفقیت پیوند شکمی

وجود دمبرگ همراه پیوندک در پیوندهای جوانه، خود وسیله‌ای است برای کنترل و اطمینان از موفقیت عمل پیوند. یعنی اگر دمبرگ پس از ده روز بی آنکه بیفتد، خشک شود، نشانهٔ آن است که پیوند نگرفته است، ولی اگر سبز بماند و با اندکی لمس و یا خود به خود سقوط کند، عمل پیوند با موفقیت همراه بوده است.

پیوند جوانهٔ لوله‌ای (Tube budding)

این نوع پیوند ممکن است به‌صورت انتهایی یا میانی صورت گیرد. در حالت اول انتهای پایه را قطع کرده، پوست قسمتی از پایه را حدود 4- 3 سانتی‌متر همراه جوانهٔ پیوندک جدا می‌کنند. پیوندک را که شامل یک جوانهٔ همراه با پوست لوله‌ای شکل است، روی پایه قرار داده و می‌لغزانند تا جفت شده و لایه‌های زایندهٔ پایه و پیوندک کاملاً با هم تماس پیدا کنند. این نوع پیوند را بر روی شاخه‌هایی که کمتراز یک سانتی‌متر قطر دارند، می‌زنند و شرط آن این است که پایه و پیوندک هم قطر باشند.

در پیوند لوله‌ای میانی، پوست پیوندک را از طرف مقابل جوانه، شکاف طولی داده، آن را در قسمت میانی پایه که پوست آن برداشته شده (بدون این که انتهای پایه قطع شود)، قرار می‌دهند، در شرایطی که قطر پایه و لولهٔ حامل جوانهٔ پیوندک مساوی نباشد، قسمتی از پوست پیوندک را در جهت طولی حذف و یا پس از قراردادن پیوندک روی پایه، تکه‌ای پوست، در جهت طول به پوست پیوندک اضافه می‌کنند. در هر صورت، دو لبهٔ پوست پیوندک پس از استقرار بر روی پایه باید مماس با یکدیگر قرار گیرند. در مواقعی که پوست استوانه‌ای پیوندک را در طرف مقابل جوانهٔ پیوندک، شکاف طولی می‌دهند تا بتوانند لوله استوانه‌ای پیوندک را باز کنند، آن را پیوند جوانه حلقوی نیز می‌گویند.

مراحل انجام پیوند، در صورتی‌که پایه و پیوندک هم قطر نباشند:

پیوندک قطورتر از پایه

- پیوندک را از پشت جوانه برش طولی داده روی پایه قرار داده؛
- قسمت اضافی را حذف می‌کنیم تا دو لبه بر یکدیگر جفت شوند.
- بستن محل پیوند و استفاده از چسب باغبانی

پایه قطورتر از پیوندک

- پیوندک را از پشت جوانه برش طولی داده روی پایه قرار داده؛
- قسمت بدون پوست را با کمی پوست از پایه پوشانده؛
- بستن محل پیوند و استفاده از چسب باغبانی

زمان پیوند جوانهٔ وصله‌ای (patch budding)

این روش عموماً برای درختانی که پوست آن‌ها ضخیم است، به کار می‌رود. و زمانی باید انجام شود که درخت پوست داده و گیاه رشد سریع داشته باشد. در این پیوند یک قسمت از پوست درخت، با چاقوی دو تیغه‌ای مخصوص، به‌صورت مربع مستطیل از پایه برداشته می‌شود و به جای آن، قسمتی به همان اندازه از پیوندک که یک جوانه داشته باشد، جایگزین می‌شود. این پیوند برای پایه‌های درختان گردو و پکان استفاده می‌شود.

بهترین زمان برای انجام این پیوند در اواخر تابستان می‌باشد زیرا در این موقع پوست به‌راحتی از چوب جدا می‌شود و حداکثر کالوس نیز تشکیل می‌گردد. همچنین بهتر است برگ شاخه‌هایی که برای پیوندک انتخاب شده‌اند، دو هفته قبل از جداشدن از پایهٔ مادری از کنار دمبرگ قطع شوند، چون این عمل، تهیه و برداشت جوانه را آسان‌تر می‌سازد.

پیوند جوانهٔ قاشی (تریشه‌ای) و یا پیوند جوانه و چوب

از این نوع پیوند زمانی استفاده می‌شود که درخت پوست نمی‌دهد و از پیوندهای بهاره هم نمی‌توان استفاده کرد. یکی از مشکلات عمدة تولید نهال در برخی از میوه‌ها از جمله گلابی و گیاس آن است که به علت کُندی رشد پایه و ضعیف‌بودن آن، امکان پیوند نمودن آن‌ها در سال اول نیست و در نتیجه پایه‌ها باید دوساله پیوند شوند که به علت چوبی‌شدن این پایه‌ها در سال دوم، نمی‌توان آن‌ها را به روش شکمی پیوند نمود، بنابراین از روش پیوند قاشی استفاده می‌شود.

روش کار بدین ترتیب است که برای آماده‌کردن پیوندک، شاخه‌ای را که قطر آن 1 تا 2/5 سانتی‌متر است، برگزیده، برشی با زاویهٔ 45 درجه از زیر جوانه می‌دهند. سپس از بالای جوانه یک برش شیب‌دار به طرف پایین در داخل ساقه زده می‌شود تا به برش اول برسد.

در پایه نیز برش‌هایی کاماً مشابه پیوندک ایجاد کرده، پس از حذف قسمت زاید آن، پایه و پیوندک را با هم جفت می‌کنند و سعی می‌شود که لایه‌های زاینده کاملاً با یکدیگر تماس پیدا کنند. آنگاه با نخ پیوند، محل پیوند را می‌بندند. پوشاندن محل پیوند با چسب پیوند، ضروری است. این روش در زمان‌های قدیم برای انگور کاربرد زیادی داشته است.

احتمال گرفتن این پیوند بسیار بالاست. در این نوع پیوند نیز همانند دیگر پیوندها، تا جوش‌خوردن کامل پیوند، پایه در بالای جوانه قطع نمی‌شود. اگر این پیوند در پاییز انجام شده باشد، سر پایه همزمان با رشد در بهار، قطع می‌شود. اگر این پیوند در بهار انجام گیرد، سر پایه حدود 10 روز پس از قراردادن پیوندک روی پایه و اطمینان از گرفتن پیوند، قطع می‌گردد. از مزایای این روش پیوند این است که از نظر زمانی مانند پیوند شکمی محدودیت ندارد و اگر پایه پوست ندهد و چوبی شده باشد، باز هم می‌توان آن را با این روش پیوند نمود.

پیوند شاخه

به یاد دارید که هرگاه پیوندک فقط از یک جوانه تشکیل شده باشد، آن‌را پیوند جوانه می‌گویند، ولی در پیوند شاخه بریده، پیوندک به طول 4 تا 10 سانتی‌متر است و ممکن است حاوی یک یا چند جوانه باشد.

انواع پیوند شاخه بریده

الف) پیوند اسکنه (Cleft graft)

پیوند اسکنه، قدیمی‌ترین، رایج‌ترین و مهم‌ترین روش پیوند است که اغلب به منظور پیوند قسمت‌های فوقانی گیاه و گاهی روی تنه درختان کوچک استفاده می‌شود.

پیوند اسکنه در فصل خواب و یا اوایل بهار که جوانه‌ها از خواب بیدار می‌شوند، انجام می‌گیرد. این نوع پیوند بیشتر در مناطق بادخیز و نیز به منظور جوان‌کردن درختان مسن به کار می‌رود و در صورتی‌که برای پایه‌های جوان مورد استفاده قرار گیرد، قطر پایه باید بین 3 تا 10 سانتی‌متر باشد. پیوندک هنگام استراحت گیاه از شاخه‌های یک ساله گیاه تهیه می‌شود و روش کار بدین ترتیب است که ابتدا سر پایه را قطع کرده، در طول قطر سطح برش، یک شکاف عمودی به عمق 5 سانتی‌متر ایجاد می‌کنند و سپس 2 عدد پیوندک را که دو طرف پایین آن‌ها به شکل مورّب بریده شده (گاوه‌ای) در دو طرف شکاف پایه طوری قرار می‌دهند، که لایه‌های زایندهٔ پایه و پیوندک بر روی هم قرار گیرند. محل پیوند و نوک پیوندک باید با چسب پیوند پوشیده شود.

الف: پیوندک
ب: پایه
ج: استقرار پیوندک در پایه
د: بستن محل پیوند با نخ
ه: استفاده از چسب پیوند

مراحل انجام پیوند اسکنه

مزایای پیوند اسکنه
- جوان کردن و اصلاح درختان کهنسال
- مناسب برای مناطق بادخیر فصلی و دائمی 

معایب پیوند اسکنه
- زخم عمیق در پایه

پیوند تاجی (Bark grafting)

این نوع پیوند برای پایه‌هایی که قطر زیاد مثلاً 35- 20 سانتی‌متر داشته باشند، به کار می‌رود. پایه‌ها باید در حال فعالیت باشند تا بتوانند به‌راحتی پوست را از چوب جدا نمایند. این پیوند معمولاً در اوایل فصل بهار انجام می‌گیرد و در اواخر فصل کمتر توصیه می‌شود.

روش کار بدین ترتیب است که پس از سربرداری پایه‌، یک برش عمودی به طول 5- 2/5 سانتی‌متر در پوست پایه ایجاد کرده، پوست را به آرامی از چوب جدا می‌کنند. پیوندک را طوری تهیه می‌کنند که طرف داخلی آن که با چوب پایه تماس پیدا می‌کند، دارای برشی بلند و قسمتی به نام شانه (قاعده) باشد. پیوندک را بین پوست و چوب طوری قرار می‌دهند که شانهٔ پیوندک روی سطح انتهایی پایه قرار گیرد. 

از مزایای پیوند تاجی این است که می‌توان از تعداد بیشتری پیوندک در یک پایه استفاده نمود.

پیوند نیمانیم (Whip grafting)

این نوع پیوند دارای انواع ساده، شکافدار (زبانه‌ای) و پاشنه‌دار است. پایه و پیوندک در انواع نیمانیم باید هم قطر باشند.

پیوند اکالیپتوس از سال 2000 به حالت تجاری رایج شده است. درختان پیوندی بعد از دو سال، گل می‌دهند. پایه‌ها را معمولاً از گونه‌های خود آن‌ها و یا از گونه‌های شبیه به آن انتخاب می‌کنند. پیوندک از گونه‌های مناسب انتخاب می‌شود. رایج‌ترین روش پیوند اکالیپتوس، پیوند نیمانیم و اسکنه می‌باشد.

پیوند ترصیعی (برشی)

این نوع پیوند برای اولین بار بر روی درختان مرکبات انجام شده و امروزه روی بیشتر درختان میوه و درختچه‌های زینتی انجام می‌شود. این نوع پیوند برای پایه‌هایی که 10-7 سانتی‌متر قطر دارند، به کار می‌رود.

این پیوند ظاهراً شبیه پیوند اسکنه می‌باشد، با این تفاوت که در پیوند اسکنه، در روی پایه منحصراً شکاف ساده‌ای ایجاد می‌کنند و پیوندک را در شکاف قرار می‌دهند، در حالی‌که در پیوند ترصیعی لازم است در روی پایه، قسمتی از پوست و چوب که مقطع عرضی آن به‌صورت مثلثی است، بریده شود.

پیوند زینی

اصولاً نحوهٔ قرارگرفتن پیوندک در روی پایه همانند زین بر پشت اسب است و به همین دلیل در فارسی این روش را پیوند زینی می‌نامند. در این نوع پیوند باید قطر پایه و پیوندک مساوی باشد.

در پیوندزنی باید پیوندک دارای جوانهٔ انتهایی یا تعدادی جوانهٔ فعال باشد که بتواند هماهنگی بین رشد پایه و پیوندک را برقرار نماید. پیوندک را طوری شکاف می‌دهند که قسمتی از پوست و چوب برداشته شود و پایه را مانند قلم نی از دو طرف، همانند پیوند اسکنه می‌تراشند. پس از آماده‌شدن پایه و پیوندک، پیوندک را روی پایه سوار می‌کنند.

انواع پیوند شاخهٔ جانبی

در انواع پیوند شاخهٔ جانبی بر خاف انواع پیوند شاخة انتهایی، پیوندک، در کنار پایه نصب می‌شود و معمولاً در مواقع انجام عمل پیوند، لازم نیست سر پایه قطع شود. از انواع این نوع پیوند می‌توان پیوند زیر پوستی جانبی، پیوند شکافی جانبی، پیوند نیمانیم جانبی و پیوند پلی را نام برد.

پیوند جانبی زیر پوستی (Sid-veneer Graft)

در این پیوند، در محلی که باید روی پایه شکاف داده شود، نخست محل را تمیز کرده و معمولاً بر روی پایه و زیر جوانه، شکاف T مانند ایجاد می‌کنیم. سپس در قسمت فوقانی T چاقو را از، پوست گذرانده و شکاف اریب مانندی در چوب ایجاد می‌کنیم. پیوندک را مانند پیوند نیمانیم زبانه دار در محل زبانه قرار می‌دهیم.

گونه‌های سرو، سرو کوهی و نوش را در فصل تابستان پیوند می‌زنند. برای این کار از پیوند جانبی استفاده می‌شود.

گیاهان گروه کاج و چنار را در دومین یا سومین زمستان پس از تکثیر پایه با روش پیوند جانبی تکثیر می‌کنند.

درختان افرای زینتی ژاپنی و زبان گنجشک را پیوند جانبی می‌زنند.

پیوند پلی (Bridge grafting)

این پیوند، نوعی پیوند تعمیری است و هنگامی به کار می‌رود که ریشهٔ درخت سالم بوده اما به پوست تنه آسیب رسیده باشد. در بعضی مواقع ادوات کاشت، جوندگان، امراض و یا آسیب زمستانه، به یک ناحیهٔ قابل توجه از تنهٔ درخت صدمه می‌زنند. اگر آسیب وارده به پوست درخت، وسیع باشد، گیاه تقریباً به‌طور مسلم از بین می‌رود، زیرا ریشه‌ها از مواد غذایی که توسط قسمت هوایی درخت فراهم می‌آید محروم، می‌شوند.

عمل پیوند پلی، بهتر است در اوایل بهار، هنگامی‌که رشد فعال درخت شروع شده و پوست به آسانی جدا می‌شود، انجام گیرد. پیوندک‌هایی که مورد استفاده قرار می‌گیرند، باید هنگامی‌که در حال رکود هستند، از شاخه‌های یک ساله با 6 تا 12 میلی‌متر قطر، گرفته شوند.

به عنوان اولین گام در پیوند پلی، ناحیهٔ آسیب دیده باید با برداشتن پوست مرده و یا پاره شده، تا محلی که بافت‌های سالم و آسیب ندیده وجود دارند، تراشیده شود. سپس، در هر 5 تا 7/5 سانتی‌متر اطراف ناحیهٔ آسیب دیده یک پیوندک قرار داده شود، به طوری‌که در بالا و پایین، با پوست زنده تطابق داشته باشد. این نکته مهم است که سرِ پیوندک‌ها در جهت صحیح، یعنی رو به بالا باشد. اگر سر پیوندک‌ها به‌طور واژگون قرار گیرد، امکان دارد که جوش خورده و برای یک یا دو سال زنده بمانند، اما رشد نمی‌کنند و از نظر قطر، به میزانی که در جهت صحیح قرار گرفته باشند، قطور نمی‌شوند.

پیوند اتصالی (Inarching)

این روش، به دلیل آنکه به هنگام پیوند، پایه و پیوندک بر روی ریشه‌های خودشان مستقر هستند، با پیوند مجاورتی، همانندی دارند. تفاوت پیوند اتصالی با پیوند مجاورتی در این است که معمولاً قسمت بالای گیاه پایه جدید، بالاتر از نقطه محل پیوند، به‌گونه‌ای که در پیوند مجاورتی دیده می‌شود، گسترش نمی‌یابد. پیوند اتصالی، عموماً نوعی پیوند تعمیری است. پیوند تعمیری در مواقعی کاربرد دارد که ریشه‌های درخت کاشته شده، توسط عواملی مانند ادوات کاشت، جوندگان و یا امراض، آسیب دیده باشند. پیوند اتصالی دارای این مزیت عالی است که می‌توان با اجرای آن، درختی ارزشمند را نجات داده و یا وضعیت ریشه‌های آن را بهبود بخشید.

روش پیوند

در قسمت جانبی بالای درخت، که باید دارای ضخامتی برابر 6 تا 12 میلی‌متر باشد، برش کم عمقی به طول 10 تا 15 سانتی‌متر زده می‌شود. این برش، باید در طرف مجاور تنهٔ درخت بوده و به اندازه‌ای عمیق باشد که مقداری از چوب برداشته شده و دو نوار از بافت زاینده نمایان شود. در انتهای درخت، یک برش کوتاه دیگر به طول حدود 1 سانتی‌متر در طرف مقابل برش بلند، زده می‌شود که انتهای ساقهٔ درخت را به‌صورت گاوه‌ای شکل و تیز در آورد. در تنهٔ درخت مسن‌تر، به‌وسیلهٔ برداشتن قطعه‌ای از پوست، شکاف بلندی درست به پهنای درخت و به طول سطح برشی که بر روی آن وجود دارد، زده می‌شود. قطعهٔ کوچکی از پوست درخت، در انتهای بالایی شکاف نگه داشته می‌شود. در زیر این قطعه پوست، انتهای گاوه‌ای درخت قرار می‌گیرد. آن‌گاه درخت توسط 4 تا 5 میخ کوچک سرپهن و باریک در شکاف نگه داشته می‌شود. میخی که در بالای شکاف کوبیده می‌شود، از قطعهٔ پوست نگه داشته شده، گذشته و از انتهای درخت می‌گذرد. اگر تصادفاً پوست درخت در دو طرف آن جدا شود، لازم است که با میخ‌زدن در جای خود قرار گیرد. پس از میخ‌زدن، لازم است تمام ناحیة محل پیوند به دقت چسب زده شود.

پیوند مجاورتی (Approach grafting)

در این نوع پیوند، دو گیاه مستقل را (قبل از قطع پیوندک از پایهٔ مادری) که جوش‌خوردن آن‌ها به روش‌های دیگر پیوند به سختی انجام می‌گیرد، به هم پیوند می‌زنند و پس از آنکه جوش خوردند، قسمت فوقانی پایه از بالای محل پیوند بریده می‌شود. انواع پیوند مجاورتی شامل پیوند جانبی، انتهایی مهاری است.

این نوع پیوند را در هر موقع از سال می‌توان زد، اما اگر در فصولی زده شود که رشد فعال وجود دارد، جوش‌خوردن آن سریع‌تر خواهد بود.

پیوند مجاورتی نیمانیم (Spliced approach graft)

در این روش لازم است دو ساقهٔ موردنظر، هم اندازه باشند. در محلی که جوش‌خوردن انجام می‌گیرد، لایه‌ای به طول 5 سانتی‌متر از پوست و چوب هر دو ساقه برداشته می‌شود. لازم است این برش، در هر دو ساقه به یک اندازه باشد، به طوری که شکل مشابهی از لایة زاینده ایجاد شود. برش‌ها می‌بایستی کاماً صاف بوده و تا آنجا که ممکن است مسطح باشند ، به‌گونه‌ای که هنگام قرارگیری بر روی هم، بین لایه‌های زاینده، تطابق نزدیکی برقرار شود. آنگاه دو سطح بریده و نخ پیوند محکم به یکدیگر بسته شوند و از چسب پیوند استفاده گردد. پس از جوش خوردن که به آن به اصطاح گرفتن پیوند می‌گویند، پایه از بالای محل پیوند و پیوندک از زیر محل پیوند قطع می‌شود. به این ترتیب، عمل پیوند تکمیل می‌گردد.

پیوند مجاورتی زبانه‌دار (Tongued approach graft)

این روش مشابه پیوند مجاورتی نیمانیم است. به جز آنکه پس از زدن برش اول در ساقه‌ها به منظور اتصال، برش دومی به طرف پایین در پایه و به طرف بالا در پیوندک زده می‌شود. بدین ترتیب، یک زبانه کوچک در هر قطعه ایجاد می‌شود. با در هم قفل‌کردن این زبانه‌ها، می‌توان یک محل پیوند بسیار محکم و کاماً در هم جفت شده، بدست آورد.

مراقبت از نهال‌های پیوندی

1- آبیاری مرتب پس از انجام پیوند تا قبل از خزان طبیعی نهال‌ها؛
2- محافظت در مقابل سرما با پوشش‌های سبکی مانند کلش غلات؛
3- محافظت در مقابل حرارت سوزان آفتاب با ایجاد سایبان دایمی یا پوشاندن آن‌ها در ساعات گرم روز؛
4- استفاده از قیم، برای جلوگیری از شکستن پیوندک بر اثر عوامل مختلف؛
5- در پیوندهای جانبی، قسمتی از پایه که بالاتر از پیوندک قرار گرفته است، باید قطع شود؛
6- حذف بالای پیوند بعد از موفقیت در پیوند جوانه؛
7- حذف جوانه‌هایی که در زیر پیوندک شروع به رشد کرده‌اند؛
8- حذف پاجوش‌ها؛

سر برداری پایه‌ها

عمل سربرداری در پیوند خواب (پاییزه) نیز بسته به شرایط اقلیمی منطقه در اواخر اسفند یا فروردین ماه باید انجام شود. برای این عمل، قبل از فعال‌شدن گیاه در ابتدا پایه‌ها تا 10 سانتی‌متری بالای پیوندک سربرداری می‌شوند و مدتی پس از رشد شاخهٔ پیوندک مابقی پایه تا محل پیوند سربرداری شده و چسب زده می‌شود. این عمل سربرداری باید با قیچی تیز بدون زائده و بصورت مورّب انجام شود به طوری‌که سطح مورّب و شیب آن در جهت عکس پیوند باشد تا پوست پایه و پیوندک بتواند این محل را به خوبی ترمیم کند. تأخیر در این عمل موجب می‌شود که مواد غذایی موجود در آوندها و بافت‌ها صرف رشد شاخه اضافی شده و پیوندک به‌طور ضعیف رشد نماید.

عوامل مؤثر در موفقیت پیوند:

- پایه و پیوندک باید از یک نوع بوده و با هم تطابق داشته باشند.
- زمان پیوندزدن باید مناسب باشد.
- دو لایه زاینده پایه و پیوندک باید کاملاً روی هم قرار گیرند.
- بافت پنبه‌ای بین لایه‌های زاینده پایه و پیوندک ایجاد گردد.
- برای کمک به جوش خوردن، باید مقطع بریدگی پایه و پیوندک صاف بوده و از چسب و نخ پیوند استفاده شود.
- تعدادی جوانه روی پیوندک وجود داشته باشد.

ناسازگاری پیوند

قابلیت پیوند دو گیاه مختلف به یکدیگر و ایجاد یک ترکیب پیوندی مستحکم، پایدار و بادوام را «سازگاری پایه پیوندک» و عدم وجود این حالت را «ناسازگاری» می‌نامند. ناسازگاری ممکن است به دلایل فیزیولوژکی یا ساختاری گیاه باشد. ناسازگاری پیوند، ممکن است بلافاصله پس از عمل پیوند، یا پس از چند سال ظاهر شود.

از شرایط موفقیت در پیوند، این است که بین پایه و پیوندک از نظر گیاه‌شناسی، خویشاوندی وجود داشته باشد تا بتوانند با هم جوش بخورند و به‌صورت یک گیاه، ادامه زندگی دهند. با این حال، بعضی از درختان (مانند گلابی و به) با وجودی که خویشاوندی خیلی نزدیکی با هم ندارند، با هم جوش خورده و گیاهان قوی و پر محصولی تولید می‌کنند. در مقابل پیوند بعضی از گیاهان (مانند سیب و گلابی) که خویشاوندی نزدیکی با هم دارند، به سختی انجام می‌گیرد و در صورت جوش‌خوردن پیوند نیز، عمر درخت پیوندی کوتاه و محصول آن کم خواهد بود. گاهی مرز بین سازگاری و ناسازگاری چندان مشخص نیست، چون ممکن است ابتدا دو گیاه با یکدیگر جوش خورده و ظاهراً عمل پیوند موفق باشد ولی در طول زمان به تدریج علایم ظاهریِ ناسازگاری پدید آید.

انواع ناسازگاری

ناسازگاری ثابت یا ناحیه‌ای:

این ناسازگاری مربوط به عکس‌العمل قسمت‌هایی از پایه و پیوندک است که با هم در تماس می‌باشند. امروزه با کاربرد پیوند واسطه (میان پایه) و ایجاد فاصلهٔ بین پایه و پیوندک، این نوع ناسازگاری رفع شده است.

ناسازگاری قابل انتقال

در این حالت، حتی اگر از میان پایه استفاده شود، باز هم علایم ناسازگاری دیده می‌شود. زیرا این نوع ناسازگاری قابل انتقال بوده و اثرات آن از میان پایه عبور می‌کند و مجدداً ناسازگاری ایجاد می‌شود. دلیل این پدیده از بین رفتن آوندهای آبکش می‌باشد که در نتیجهٔ آن، محدودیت‌هایی از نظر حرکت موادغذایی در محل پیوند ایجاد می‌شود.

علایم ناسازگاری پیوند

- جوش‌نخوردن محل پیوند؛
- زردشدن برگ‌ها در مراحل اولیهٔ رشد پیوندک؛
- رشد ضعیف یا غیر عادی در پیوندک؛
- پاکوتاهی و ضعیف بون نهال‌های پیوندشده؛
- اختلاف در سرعت و میزان رشد قطری پایه و پیوندک؛
- تورّم محل پیوند؛
- اختلاف بین زمان آغاز و پایان رشد رویشی پایه و پیوندک؛
- خشک‌شدن گیاه در حالت نونهالی؛
- سستی محل پیوند؛
- شکسته‌شدن درخت با کوچک‌ترین ضربه؛
- وجود خط سیاه در محل پیوند؛

وضعیت سازگاری بین پایه و پیوندک برخی از درختان میوهٔ مناطق معتدل

راهنمای جدول: ک= کاملاً سازگار - س= سازگار - خ= خیلی کم سازگار - ن= ناسازگار - ع= عمر درخت کم و پاکوتاه

پایه پیوندک	سیب	گلابی	به	بادام	زردآلو	هلو و شلیل	آلو	گوجه	گیلاس و آلبالو	گردو
سیب	ک	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن
گلابی	خ	ک	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن
به	خ	س	ک	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن
بادام	ن	ن	ن	ک	خ	ع	س	س	ن	ن
زردآلو	ن	ن	ن	خ	ک	خ	ن	ن	ن	ن
هلو و شلیل	ن	ن	ن	ک	س	ک	ن	ن	ن	ن
آلو	ن	ن	ن	خ	ن	ن	ک	ک	ن	ن
گوجه	ن	ن	ن	خ	ن	ن	خ	ک	ن	ن
گیلاس و آلبالو	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ک	ن
گردو	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ن	ک