درسنامه آموزشی تولید و پرورش درختان میوه و زینتی کلاس یازدهم امور باغی

فلات ایران از مهم‌ترین مراکز اقلیمی پرورش میوه محسوب می‌گردد و کشور ما یکی از کشورهای مهم پرورش و تولید میوه در دنیا به شمار می‌آید. ایرانیان بیش از 1500 سال قبل با دانش پرورش درختان میوه آشنایی پیدا کردند. در ایران با توجه به عرض جغرافیایی و شرایط متنوع اقلیمی، کشت و پرورش انواع درختان میوه در مناطق معتدل، سردسیر، نیمه گرمسیر و گرمسیر امکان‌پذیر می‌باشد.

واحد یادگیری 1: آماده‌سازی زمین درختان میوه

مقدمه

به طور کلی اقلیم سردسیر شمالی در شمال غرب و شمال مرکزی، منطقۀ غرب، جنوب مرکزی، مناطق شرق و استان فارس شرایط لازم را برای پرورش درختان میوۀ مناطق معتدله و سرد مانند آلو، گیاس، آلبالو، شلیل، هلو، زرد آلو، فندق، بادام، گردو، به و انگور را دارند. اقلیم نیمه سردسیر و خشک فات مرکزی ایران برای رشد و پرورش انار، انجیر، پسته و انگور مناسب است. اقلیم نیمۀ گرمسیر ساحلی شمالی شرایط مناسب را برای کشت و کار مرکبات، کیوی، خرمالو، زیتون و چای و اقلیم گرمسیری خشک و مرطوب جنوب کشور منطقۀ مناسب برای پرورش خرما، موز و انبه را فراهم نموده است. شرایط آب و هوایی از اصلی‌ترین موضوعات احداث باغ است. در احداث یک باغ جدید دو حالت ممکن است وجود داشته باشد:

در حالت اول کاشت درختان میوه بخصوصی مانند خرما، پسته، سیب، بادام و... موردنظر است که برای کشت آن باید زمین مناسبی یافت. در حالت دوم که عمومیت بیشتری دارد، زمین خاصی در منطقه‌ای موجود است و درنتیجه باید درختی که با آن زمین و منطقه سازش دارد، کشت شود. در هر دو حالت، احداث باغ شامل سه مرحله است: 1- مطالعۀ عوامل محیطی؛ 2- مطالعۀ عوامل اقتصادی؛ 3- تهیۀ زمین و کاشت نهال که در این واحد یادگیری شما با چگونگی آماده‌سازی زمین باغ آشنا خواهید شد.

استاندارد عملکرد

آماده‌سازی 1000 متر مربع در سه روز کاری

پاکسازی زمین

باغ بزرگ:
1- به گروه‌های 4-3 نفره تقسیم شوید.
2- سطح باغ را بین گروه‌ها تقسیم نمایید.
3- ناخالصی‌های قسمت مربوطه را جمع‌آوری و در محلی انباشته نمایید.
4- ناخالصی‌های جمع‌آوری شده را در تریلی بریزید.
5- ناخالصی‌های داخل تریلی را به وسیلهٔ تراکتور به محل تعیین‌شده توسط هنرآموز منتقل کنید.

باغ کوچک:
1- با فرغون در سطح مدرسه حرکت نمایید. 
2- هر نوع ناخالصی در سطح باغ را در فرغون بریزید.
3- محتویات فرغون را از باغ خارج کرده و آن‌ها را دفن کنید یا از بین ببرید.

خاک

خاک در تأمین آب و مواد کانی مورد نیاز درختان به عنوان محیطی به شمار می‌آید که ریشۀ درخت در آن استقرار و گسترش می‌یابد.

خاک زراعی مناسب

بافت خاک را ذرات رس (قطر آن‌ها کمتر از 0/002 میلی‌متر)، سیلت (0/002- 0/02 میلی‌متر)، شن ریز (0/2- 0/02 میلی‌متر) و شن درشت (2- 0/2 میلی‌متر) تشکیل می‌دهند. خاک‌های لومی از نظر زراعی بافت‌های مناسبی هستند و به میزان مناسب حاوی ذرات شن، سیلت و رس می‌باشند. میزان رطوبت خاک در رشد و نمو درختان میوه اهمیت زیادی دارد.

نقطۀ پژمردگی دائم (PWP)، (Permanent Wilting Point) درصد رطوبتی از خاک است که گیاه پژمرده می‌شود.

ظرفیت مزرعه (FC)، (Field Capacity) میزان رطوبتی است که در برابر نیروی ثقل زمین در خاک باقی می‌ماند.

نقطه اشباع (SP)، (Saturation Point) میزان رطوبتی از خاک است که تمامی خلل و فرج خاک از آب پر می‌شود. در اثر نیروی ثقل مقداری از آب به اعماق خاک نفوذ می‌کند و باقی ماندۀ آب در خاک، رطوبت مزرعه را تشکیل می‌دهد. اگر از رطوبت ظرفیت مزرعه، درصد پژمردگی دائم کسر شود، میزان رطوبت باقی مانده را «رطوبت قابل استفاده» (Available Water) می‌نامند که توسط ریشۀ گیاه قابل جذب می‌باشد.

نوع بافت خاک در ظرفیت مزرعه، درصد پژمردگی و درصد آب قابل استفادۀ خاک تأثیر دارد.

خاک لومی شنی:
- ظرفیت مزرعه 12 درصد
- آب قابل استفاده 8 درصد
- درصد پژمردگی 4 درصد

خاک لومی:
- ظرفیت مزرعه 24 درصد
- آب قابل استفاده 12 درصد
- درصد پژمردگی 12 درصد

با توجه به مقدار ذکر شده، درصد آب قابل استفاده در خاک‌های سنگین بیشتر است؛ اما در این نوع خاک‌ها، رشد ریشه به کندی انجام می‌گیرد. پراکندگی ریشه در خاک نیز تحت تأثیر نوع خاک قرار می‌گیرد. در خاک‌های سنگین، پراکندگی ریشه در خاک غیریکنواخت می‌باشد.

انتقال آب در خاک و جذب آن توسط گیاه تحت تأثیر پتانسیل آب قرار می‌گیرد. پتانسیل آب مقدار انرژی آزاد در یک ملکول گرم آب است و واحد آن بار می‌باشد. پتانسیل آب در خاک شامل پتانسیل اسمزی و پتانسیل ماتریکس و پتانسیل آب در گیاه است و شامل پتانسیل اسمزی، پتانسیل فشار یا تورژسانس و پتانسیل ثقل می‌باشد. هرگاه پتانسیل آب در گیاه منفی‌تر از پتانسیل آب در خاک باشد، گیاه می‌تواند رطوبت خاک را جذب کند. پتانسیل آب در گیاه در اثر تعریق، منفی‌تر می‌شود و یک شیب پتانسیل آب به وجود می‌آید که موجب جریان آب از خاک به طرف ریشه می‌گردد. بسته‌شدن روزنه‌ها در طول روز به رطوبت خاک بستگی دارد. اگر میزان رطوبت خاک کمتر باشد، روزنه‌ها زودتر بسته می‌شوند و رشد گیاه کاهش می‌یابد.

عمق خاک از مواردی است که باید قبل از احداث باغات میوه، مورد مطالعه قرار گیرد زیرا ریشه‌های درخت میوه تا عمق 1 الی 3 متری خاک نفوذ می‌کنند.

گموز (Gumming)

پدیدۀ گموز یا صمغ‌زدگی را می‌توان در درختان میوۀ سردسیری و مرکبات مشاهده نمود که در اثر حملۀ برخی از باکتری‌ها و قارچ‌ها به طوقه گیاه حاصل می‌شود. در برخی از موارد، این عارضه ناشی از اختال در میزان رطوبت، بالابودن آب تحت‌الارض و یا تغییر متناوب سطح آب از علل دیگر بروز گموز می‌باشد.

فلج گیاهی (Apoplexy)

دمای بیش از حد خاک، توقف رشد ریشه در اثر رطوبت ناکافی و یا غرقاب‌شدن ناحیۀ ریشه از عوامل پدید آورندۀ فلج گیاهی در درختان میوۀ حساس از جمله گردو می‌باشد.

از مشکلات دیگری که خاک می‌تواند برای پرورش درختان میوه داشته باشد، میزان شوری آن است که از مواد محلول خاک به ویژه کربنات‌ها، سولفات‌ها، کلسیم، منیزیم و سدیم ناشی می‌گردد.

هدایت الکتریکی (Electrical Conductivity)

هدایت الکتریکی خاک‌های شور بیشتر از 4 دسی زیمنس بر متر و درصد سدیم تبادلی (Exchange Sodium Percentage) این خاک‌ها بیشتر از 15 درصد و PH آن‌ها بین 8/5 الی 10 می‌باشد. درصد سدیم تبادلی، برای مشخص‌کردن قلیایی‌بودن خاک مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر درصد سدیم تبادلی خاک در حدود 15 الی 30 باشد، این خاک از نظر کشاورزی غیرقابل استفاده می‌شود.

تقسیم‌بندی درختان میوه از نظر مقاومت به شوری

حساس به شوری: 

- سیب
- گلابی 
- مرکبات
- گوجه
- بادام
- زرد آلو
- هلو

نیمه مقاوم به شوری:

- انجیر
- انار 
- انگور
- قادر به تحمل 4 گرم در لیتر نمک می‌باشند.

مقاوم به شوری:

- پسته 
- خرما
- قادر به تحمل 18 گرم در لیتر نمک می‌باشند.

شخم

شخم، زیر و رو کردن خاک است که در نتیجۀ این عمل، خاک نسبت به آب و هوا نفوذپذیر شده و فعالیت میکرو ارگانیسم‌های هوازی افزایش می‌یابد. تهیۀ زمین در بسیاری از موارد با شخم آغاز می‌شود که خود مهم‌ترین مرحله در تهیه زمین محسوب می‌شود. چنانچه شخم‌زدن با توجه به رطوبت و عمق خاک و به طور کلی با رعایت اصول آن انجام نشود، نه تنها نتایج مفیدی در برنخواهد داشت بلکه غالباً می‌تواند به خرابی بستر بذر و گاهی خسارت‌های جبران‌ناپذیری منجر گردد.

شخم زمین باید به گونه‌ای انجام پذیرد که: 1- قطعات شخم نخورده باقی نمانده؛ 2- تسطیح زمین بهم نخورده؛ 3- تراکم خاک به حداقل رسیده؛ 4-حداکثر صرفه‌جویی در وقت به عمل آید.

بهترین زمان شخم‌زدن بلافاصله بعد از برداشت محصول است، زیرا خاک هنوز رطوبت دارد و راحت‌تر شخم می‌خورد.

ادوات خاک‌ورزی اولیه (گاو آهن) از لحاظ نیروی کشنده، به دو نوع دامی و تراکتوری تقسیم می‌گردد و هر دو می‌توانند یک طرفه و یا دو طرفه باشند.

شخم‌زدن، برحسب شکل زمین و توپوگرافی و نوع گاو آهن، می‌تواند به اشکال گوناگونی انجام شود.

معمول‌ترین الگوی شخم، روش معروف به «سَرِزمینی» است. در این روش، ابتدا خطی را در ابتدا و انتهای زمین می‌کشند تا ناحیۀ محصور در میان این دو خط را شخم بزنند. این خط با شخم‌زدن با نوک خیش‌ها انجام می‌گیرد. پهنای قطعۀ زمین در هر دو انتها باید آنقدر باشد که تراکتور روی آن به راحتی دور بزند. این الگو را خود به دو روش وسط به کنار یا کنار به وسط می‌توان اجرا نمود.

تنظیمات ادوات شخم

در چگونگی کار و تنظیمات گاوآهن برگردان‌دار به سه عامل مهم باید توجه داشت:

- ترازبودن گاوآهن در هنگام اجرای شخم شامل تراز طولی و عرضی؛
- سرعت حرکت تراکتور و ماشین؛
- تنظیم عمق کار.

برای اتصال گاوآهن سوار، مانند هر وسیلۀ سوار دیگر لازم است ارتباط میان تراکتور و ادوات از سه نقطه برقرار گردد. از آن جای یکه تفاوت خاصی میان ادوات مذکوردر متصل‌شدن به تراکتور وجود ندارد مراحل کار را به طورکلی می‌توان این‌گونه خلاصه کرد:

راننده، تراکتور را به عقب رانده تا در موقعیت مناسب نسبت به گاوآهن قرار گیرد. یعنی تا حد امکان خط مرکزی تراکتور با خط مرکزی گاو آهن در یک راستا باشد. بازوهای جانبی تراکتور با اهرم اصلی هیدرولیک آنقدر پایین برده می‌شود تا سوراخ موجود در انتهای بازوی سمت چپ با سر لنگی گاوآهن در سمت چپ هم‌مرکز شود. سپس راننده باید تراکتور را در حالت ترمز قرار داده و جهت متصل‌کردن آن دو، از تراکتور پیاده شود. با کمک دست و با تکان‌دادن بازو یا گاوآهن، سرلنگی گاوآهن را در قرقره بازوی طرف چپ تراکتور مستقر نموده و با پین قفلی، آن را قفل نماید. سپس با بازکردن یا بستن پیچ بازوی جانبی سمت راست تراکتور، می‌بایست سوراخ موجود در انتهای بازوی سم راست با سر لنگی گاوآهن هم‌مرکز شده و پس از اتصال به‌وسیلۀ پین قفلی، قفل گردد. بازوی وسط را که از یک نقطه به تراکتور متصل است، با چرخاندن قسمت میانی کوتاه و بلند کرده تا سر دیگر آن به فیل گوش برسد. (بازوی وسط میله‌ای است تو خالی که از درون رزوه شده و بر روی دو پیچ رزوه‌شده در جهت‌های معکوس بسته شده است که با چرخیدن، امکان کوتاه و بلند‌شدن را به بازو می‌دهد). با قراردادن پین قفلی، در نقطۀ سوم نیز ارتباط برقرار شده است.

گاوآهن با اهرم اصلی هیدرولیک از زمین بلند شده و به محل اجرای شخم حمل می‌گردد.

گاو آهن با پایین‌بردن دستۀ اصلی هیدرولیک، پایین‌برده می‌شود؛ به طوری که نوک خیش‌ها روی زمین قرار گیرد.

ابتدا باید تراز طولی گاوآهن کنترل شود. ممکن است جهت نفوذ خیش‌ها در خاک، لازم باشد طول بازوی وسط کاهش پیدا کند.

پس از انجام یک بار شخم و قراردادن چرخ تراکتور در شیار جهت انجام دور بعدی، تراز عرضی گاوآهن باید انجام شود.

گاوآهن بشقابی

گاوآهن بشقابی، از لحاظ نحوۀ تأثیر بر خاک، تا حدی به گاوآهنِ برگردان‌دار شباهت دارد. خیش‌های بشقابیِ مقعر و گردان گاوآهن بشقابی، در هنگام کار، تا حدی خاک را بر می‌گرداند. با توجه به گردش خیش‌ها و در نتیجه کاهش اصطکاک و برش مواد سطحی، علی‌رغم ناقص برگرداندن خاک، در شرایط زیر که گاوآهن‌های برگردان‌دار قادر به کار با عملکرد مناسب نیستند، استفاده از گاوآهن‌های بشقابی توصیه می‌شود:

- زمین‌های سفت و خشک که گاوآهن برگردان‌دار به سختی در آن‌ها نفوذ می‌کند.
- زمین‌های چسبنده که گاوآهن برگردان‌دار در آن، حالت خاک چسبی پیدا می‌کند.
- زمین‌های بسیار ساینده، ناهموار و ریشه‌دار که در آن‌ها سایش و آسیب‌هایی که بر خیش‌های برگردان‌دار وارد شده، عامل بازدارنده است.
- زمین‌های کلش‌دار و ریشه‌دار که باعث گرفتگی گاوآهن‌های برگردان‌دار می‌شوند.
- زمین‌های دارای لایه‌های سخت عمیق، از جمله لایه حاصل از کار مداوم گاوآهن‌های برگردان‌دار در عمق ثابت.
- برای شخم عمیق تا حدود 40 سانتی‌متر (با انواع بسیار بزرگ بشقاب‌ها).

گاوآهن‌های چیزل

در فارسی، گاوآهن‌های چیزل بر اساس شکل تیغۀ آن‌ها قلمی، پنجه غازی و شفره‌ای نامیده می‌شوند.اما هیچ یک از این نام‌ها عمومیت ندارند. کاربرد گاوآهن‌های چیزل در مواردی لازم است که برگرداندن خاک (علی‌رغم اثرهای مفید آن) توصیه نمی‌شود، برای مثال در مواردی که بقایای گیاهی به دلیل کنترل فرسایش نباید به زیر خاک بروند یا ضمن محدود کردن تبخیر سطحی، باید سبب نفوذ بهتر و ذخیرۀ حداکثر رطوبت شوند، با گاوآهن‌های چیزل می‌توان گیاهان هرز را کنترل کرد. همچنین با کاربرد آن‌ها در عمقی بیشتر از عمق گاوآهن‌های برگردان‌دار، می‌توان لایۀ سخت ناشی از کار مداوم گاوآهن‌های برگردان‌دار را در زمین شکست.

اصلاح خاک

تعریف:

اصلاح‌کننده‌های خاک به موادی گفته می‌شود که بر روی خصوصیات ساختمان و بافت خاک تأثیر گذارند، مانند میزان جذب آب و یا میزان جذب عناصر غذایی در زمانی‌که کود به خاک اضافه می‌شود. اصلاح‌کننده‌های خاک می‌توانند بر روی ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک اثر بگذارند اما عمدتاً برای اصاح شرایط فیزیکی خاک استفاده می‌شوند. ویژگی‌های شیمیایی و زیستی خاک را می‌توان با موارد دیگر و با هزینۀ کمتر اصلاح کرد. اصلاح‌کننده‌ها برای اصاح وضع تهویه و قابلیت کشت خاک‌های ریز بافت یا متراکم، افزایش نسبی ظرفیت رطوبت و مواد غذایی خاک‌های ماسه‌ای، یا برای کاهش وزن در واحد حجم، هنگامی که ممکن است وزن اضافی مشکل ایجاد کند،به خاک افزوده می‌شوند.

اصلاح‌کننده‌های معدنی پومیس، ورمی کولیت و پرلایت در خاک اگر متراکم نباشند، تقریباً دائمی هستند. مواد آلی تورب خزه‌ای، پوست گیاه، خاک اره، کود حیوانی و کمپوست معمولاً بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما برای تجزیۀ آن‌ها به گذشت زمان احتیاج می‌باشد.

برای این منظور اصلاح‌کننده خاک، برای آنکه تأثیر زیادی داشته باشد، باید حداقل 50 درصد حجم خاک را تشکیل دهد.

در اصلاح خاک برای کاشت درختان میوه نکات زیر باید مدنظر قرار گیرد:

1- اضافه‌کردن اصلاح‌کننده‌هایی مانند کود دامی، خاک اره، ماسه و... فقط در محدودۀ کشت درختان (چاله‌های کاشت) انجام شود.
2- اضافه‌کردن برخی از اصلاح‌کننده‌ها ممکن است باعث ایجاد حالت سمیت در خاک شود مانند خاک اره بعضی از درختان. بنابراین لازم است قبل از به‌کاربردن اصلاح‌کننده‌های ناشناخته آزمایشات لازم روی آن‌ها انجام شود.
3- این مواد باید در عمق 10 سانتی‌متری خاک ب‌ طور یکسان پخش شود.
4- در صورت استفاده از مواد اصلاح‌کننده نظیر اسفاگنوم باید مراقب برهم خوردن تعادل نیتروژن موجود در خاک باشیم.
5- حتی‌الامکان از ماسه به دلیل ایجاد تخلخل کمتر در خاک به عنوان اصلاح‌کننده استفاده نشود.

اصلاح خاک با مواد آلی یا دیگر مواد اساساً خاک را سبک می‌کند به طوری که برخی از ذرات در فاصله‌ای از هم گسترده‌تر می‌شوند. متأسفانه هنوز برخی افراد، ماسه را به عنوان اصلاح‌کننده پیشنهاد می‌کنند. اما باید دانست با افزودن ماسه، ذرات ریزتر جای خالی بین دانه‌های ماسه را اشغال می‌کنند که مخلوطی با چگالی بیشتر و تخلخل کمتر ایجاد می‌کنند بنابراین ماسه، اصلاح‌کنندۀ خوبی برای کار نیست.

نیاز کودی درختان

درختان میوه، به‌طور معمول تا آغاز باروری، از میان مواد غذایی اصلی (نیتروژن، فسفر، پتاسیم) تنها به نیتروژن اضافی نیاز دارند و مقدار فسفر، پتاسیم موجود در خاک برای تأمین نیازهای آن‌ها تا زمان باروری کافی است، مگر اینکه خاک از نظر این دو عنصر، کمبودی داشته باشد.

مناسب‌ترین روش برای تعیین میزان کود، آزمایش خاک است که بعد از آن می‌توان با دقت، میزان کود را تعیین و به مصرف گیاه رساند. ولی در حالت معمول برای اضافه‌کردن نیتروژن به خاک، فرمول کلی و بسیار تقریبی به‌وسیلۀ باغداران به‌کار گرفته می‌شود. طبق این فرمول، بر حسب میزان رشد، بین 60 تا 90 گرم نیتروژن خالص به ازای هر سال سن درخت و حداکثر 500 تا 1000 گرم، به درخت داده شود.

بدین ترتیب، یک درخت پاکوتاه به ازای هرسال 60 گرم و یک درخت قوی و با رشد خوب به ازای هرسال سن خود، 90 گرم نیتروژن در سال دریافت خواهد کرد و پس از رسیدن به میزان حداکثر، مقدار کود دریافتی سالیانۀ آن‌ها به ترتیب در 500 و 1000 گرم ثابت خواهد ماند که باید در دو یا سه نوبت، یک بار در اول بهار و یک تا دو بار در طول فصل رویش، به درخت داده شود. میزان مصرف کودهای فسفر و پتاس برحسب نوع گیاه و مقدار این کودها در خاک، 50 تا 150 کیلو در سال در هر هکتار است. بدین منظور کودها باید با خاک زیر سایه‌انداز درخت مخلوط گردند و در صورت امکان، بی درنگ آبیاری شود.

عناصر کم مصرف مانند آهن، روی، منیزیم و... را باید تنها در صورتی به خاک اضافه کرد که علایم خاص کمبود آن‌ها در باغ دیده شود. برای تعیین مقدار موردنیاز از عناصر یادشده، بهترین راه، تجزیۀ برگ و اندازه‌گیری مقدار عنصر مورد مقایسه آن، با مقدار یک گیاه سالم و با اعداد جداول خاصی است که برای این کار وجود دارد.

کودهای حیوانی دارای ارزش غذایی کمتری هستند و بیشتر به خاطر بهبود خواص فیزیکی خاک و بالابردن قدرت نگه‌داری آب، مورد مصرف قرار می‌گیرند. برحسب میزان مواد آلی موجود در خاک، مصرف 10 تا 40 تن کود دامی پوسیده در سال در هر هکتار باغ توصیه شده است. در بسیاری از موارد، کشت گیاه به ویژه گیاهان یک ساله از تیرۀ لوبیاسانان که قدرت تثبیت نیتروژن هوا را دارند، در بین درختان باغ توصیه می‌شود. این گیاهان، هنگامی که در آخر فصل رشد از طریق شخم‌زدن با خاک مخلوط شوند، اولاً مانند کودهای دامی، خواص فیزیکی خاک را بهبود می‌بخشند، ثانیاً با رهاکردن نیتروژن تثبیت‌شدۀ خود در خاک، حاصل‌خیزی آن را بالا می‌برند.

تجزیۀ خاک

با توجه به اینکه درختان میوه سال‌ها در زمین می‌مانند و رشد و نمو می‌کنند، اضافه‌کردن مواد غذایی در طی دوران رشد هزینۀ زیادی دارد لذا برای کاهش این هزینه‌ها و جلوگیری از واردشدن استرس و کاهش رشد درختان، قبل از کاشت اقدام به انجام آزمایش خاک جهت تعیین کمبود عناصر غذایی می‌نمایند. روش عملی این است که از آزمایشگاه‌های تجزیۀ خاک برای تعیین میزان موادغذایی موجود در خاک کمک خواسته می‌شود. آزمایشگاه نیز با مراجعه به محل احداث باغ بر اساس استانداردهای تعریف‌شده و تخصصی اقدام به تهیۀ نمونه خاک نموده و بعد از انجام آزمایش، نتایج آن را در قالب تعدادی جدول به باغ دار ارائه می‌نماید.

تفسیر نتایج آزمایشگاه باید توسط یک کارشناس تغذیه درختان میوه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و توصیه‌های کودی آن در عملیات آماده‌سازی خاک مورد استفاده قرار گیرد.

روش نمونه‌گیری

غلظت عناصر غذایی در برگ‌ها با زمان، سن برگ، موقعیت در تاج و وجود یا عدم وجود میوه متغیر است. درختان یک باغ ممکن است از نظر عناصر غذایی به خاطر خاک و آب متفاوت، متغیر باشند. عوامل بیولوژیکی مانند پایه، میزان محصول و واریته، بر روی عناصر غذایی خاک اثر می‌گذارند. به‌ خاطر این اختلافات، ضروری است که تکنیک‌های نمونه‌گیری، استاندارد شوند تا بتوان مقایسۀ بین درختان را انجام داد.

روش نمونه‌گیری با توجه به هدف ما می‌تواند متغیر باشد. اگر هدف تشخیص مشکل در یک درخت یا درختان یک ناحیه باشد، نمونه‌گیری از تعدادی درخت ضعیف و تعدادی درختان سالم کافی است. ولی اگر هدف، تعیین میزان عناصر غذایی در یک باغ بزرگ باشد، به تعداد بیشتری درخت از نقاط مختلف باغ احتیاج خواهیم داشت.

برای نمونه‌گیری از برگ معمولاً نیمۀ دوم تیرماه بهترین زمان بوده و از برگ‌های وسطی شاخه‌هایی که امسال رشد کرده‌اند نمونه‌گیری انجام می‌شود. این شاخه‌ها باید بدون میوه باشند تا نتیجۀ درست حاصل شود.

تفسیر نتایج آزمایش برگ

باید توسط کارشناس تغذیۀ درختان میوه انجام شده و نتایج آن به‌صورت کتبی به با غدار ارائه شود. این نتایج باید علت ضعف و یا کاهش میزان محصول و همچنین توصیه کودی را به‌طور کامل و واضح مشخص نماید.

کوددهی درختان میوه

برای رشد مطلوب درختان میوه، با در نظر گرفتن میزان عناصر غذایی خاک PH خاک، بافت و ساختمان خاک، شرایط اقلیمی منطقه و نوع گیاه، کوددهی منظم (Fertilizing)، اجباری می‌باشد.

کود دهی

برای اینکه یک تولید موفق داشته باشیم عملیات کوددهی قبل از کاشت یکی از مهم‌ترین مراحل احداث باغ میوه می‌باشد که رعایت نکات زیر می‌تواند به این امر کمک نماید:

1- قبل از کاشت درختان عملیات تجزیه خاک توسط آزمایشگاه معتبر انجام شود؛
2- نتایج این آزمایش باید توسط متخصص درختان میوه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و توصیه کودی آن به دقت انجام شود؛
3- در توصیۀ کودی انجام‌شده میزان موادآلی موجود در خاک حتی‌الامکان تا 5 درصد حجم خاک در نظر گرفته شده و میزان کمبود خاک موردنظر از این لحاظ جبران شود؛
4- ضمن مشورت با متخصص تغذیۀ درختان میوه به‌صورت سالیانه این آزمایشات تکرار و تغییرات لازم در خاک داده شود؛
5- روش آبیاری خود را مشخص نموده و تغییر ندهیم، در غیر این صورت باید توصیه‌های کودی آن نیز تغییر یابد؛
6- ایجاد یک خاک سبک با اضافه‌کردن مواد آلی به خاک به‌طور سالیانه از ایجاد حالت سمیت (زیادبودن مواد غذایی) و یا کمبود جلوگیری می‌کند؛
7- برای انجام آزمایش خاک در سال‌های بعد از کاشت، بهترین زمان انجام آن در بهار و قبل از اضافه‌کردن هر نوع کود می‌باشد.

PH مناسب برای جذب برخی عناصر کانی

عناصر کانی	PH مناسب	عناصر کانی	PH مناسب
N	5/8-8	Fe	4-6
P	6/5-7/5	Mn	5-6/5
K	6-7/5	Cu , B	5-7
Ca	7-8/5	Zn	5-7
S	6-10	Mo	7-10

مهم‌ترین کودهایی که در باغ‌های میوه مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارت‌اند از: کودهای معدنی و کودهای آلی.

کودهای آلی

- کودهای آلی حیوانی
- کودهای آلی گیاهی

کودهای دامی

یکی از مهم‌ترین منابع کودهای آلی برای مصرف در باغ‌های میوه، کودهای دامی می‌باشند. کودهای دامی ساختار خاک‌ها را اصاح می‌کنند. این کودها در خاک‌های سنگین رسی باعث پوک‌شدن و بهبود تهویۀ خاک و افزایش قدرت نگه‌داری آب در خاک می‌شوند. در خاک‌های سبک (شنی)، باعث افزایش چسبندگی ذرات خاک و افزایش قدرت نگه‌داری آب و جلوگیری از آب‌شویی عناصر محلول می‌گردند. کودهای آلی به تنهایی برای تقویت باغ کافی نیستند و برای تأمین موادغذایی مورد نیاز گیاه باید از کودهای شیمیایی نیز استفاده شود.

کودهای دامی به دو دسته تقسیم می‌شوند: کودهای سرد و کودهای گرم

کود گاوی را کود سرد و کودهای گوسفندی و اسبی را کودهای گرم می‌نامند. گرم یا سردبودن کودها مربوط به مقدار حرارت حاصله از تجزیۀ آن‌ها می‌باشد.

میزان مصرف کود دامی

میزان مصرف کود دامی بستگی به نوع خاک و گیاه و درجۀ پوسیدگی کود دارد. هر قدر کود پوسیده‌تر باشد مقدار مصرف آن کمتر شده و به نصف مقدار کود تازه می‌رسد. همان‌طور که قبلاً گفته شد مقدار کود پوسیدۀ مصرفی جهت باغ‌های میوه بین 10 تا 40 تن در هکتار می‌باشد.

کود دامی را می‌توان به‌وسیلۀ کودپاش دربین ردیف‌ها پخش نمود و سپس به‌وسیلۀ دیسک با خاک مخلوط کرد.

کودهای گیاهی

کودهای گیاهی از پوسیده و تخمیرشدن باقی‌ماندۀ گیاهان و درختان از قبیل کاه و کلش و برگ و سرشاخه‌های درختان یا از کود سبز به دست می‌آیند. مزیت این کودها در این است که مقادیر قابل توجهی هوموس و خاک سیاه تولید می‌کنند و بر حاصل‌خیزی خاک می‌افزایند.

کودهای شیمیایی

این کودها شامل املاح قابل جذب عناصر اصلی هستند که یا به‌صورت طبیعی از معادن استخراج و پس از آماده‌سازی به مصرف می‌رسند و یا به‌صورت مصنوعی در کارخانجات کود شیمیایی ساخته می‌شوند.

کودهای شیمیایی خیلی سریع‌تر از کودهای آلی به‌وسیله نباتات به مصرف می‌رسند. بنابراین لازم است هر سال نیتروژن یا هر چند سال یک مرتبه فسفر و پتاس به مقادیر متناسب با سن و نوع درخت به خاک افزوده شوند.

کود پاش‌ها

کودپاش‌ها، ماشین‌هایی هستند که برای پخش کودهای دامی و شیمیایی در باغ استفاده می‌شوند.

کودپاش کود دامی

همان‌طور که می‌دانید، کودهای دامی ممکن است به‌صورت مایع یا جامد باشند. در صورتی‌که کود دامی به‌صورت مایع باشد، از کودپاشی که شبیه آب‌پاش است، استفاده می‌شود. این کودپاش‌ها برای ذخیره‌کردن مایع کود، دارای مخزن بوده و ممکن است در پشت مخزن، لوله‌ای وجود داشته باشد که به فواصل معین روی آن سوراخ شده باشد.

جریان مایع کود به لوله را می‌توان با یک شیر کنترل کرد.

کودپاش مخصوص کود دامی جامد

این کودپاش‌ها شبیه یک تریلی معمولی بوده و با ظرفیت‌های متفاوت در بازار موجود می‌باشند.کف مخزن این کودپاش‌ها، سیستم زنجیر نقاله قرار دارد که در فاصله‌های معیّن دارای نبشی‌هایی است که با حرکت خود، کود را به سمت پشت دستگاه که فاقد دیواره است، منتقل می‌کند. در عقب تریلی، محورهایی که مجهز به پره هستند، نصب شده که با چرخش خود کودها را نرم و پخش می‌کنند. نیروی محرک زنجیرها و پخش‌کننده توسط محور توان‌دهی یا چرخ حامل، تأمین می‌شود. بعضی از کودپاش‌ها دارای پرتاب‌کننده هستند که می‌توانند کود را به فواصل دورتری پرتاب کنند.

کودپاش مخصوص کود شیمیایی

رایج‌ترین کود شیمیایی، کودهای دانه‌ای خشک هستند که برای کوددهی باغات مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند. این کودها معمولاً بر اساس نتایج آزمایش خاک، نوع درخت، نوع روش آبیاری و ... مورد استفاده قرار می‌گیرند. ماشینی که برای پخش این کودها در سطح مزرعه استفاده می‌شود، یک نوع بذرپاش دوّار می‌باشد.

این ماشین‌ها کود را به‌طور یکنواخت بر روی سطح زمین پخش می‌کنند. ساختمان این ماشین‌ها از یک مخزن قیف مانند که دهانۀ بالای آن وسیع و در پایین تنگ می‌شود، تشکیل شده است. در داخل مخزن یک همزن و پایین مخزن دریچه‌های خروج کود قرار دارند.

هنگام کار، کود از دریچه‌های خروج بر روی صفحۀ پخش‌کننده ریخته می‌شود و به دلیل چرخش پخش‌کننده، کودها به اطراف پخش می‌شوند. پخش‌کننده ممکن است از نوع صفحه‌ای یا نوسانی باشد. نیروی حرکت پخش‌کننده از محور توان‌دهی تراکتور تأمین می‌شود.

کود سبز

از کود سبز می‌توان قبل از احداث باغ استفاده نمود. محاسن کود سبز شبیه کود دامی می‌باشد. ولی مخارج اضافه‌کردن آن به خاک بیشتر از کود دامی است.

یکی از راه‌های افزایش ماده آلی خاک، استفاده از کود سبز می‌باشد. منظور از کود سبز، شخم‌زدن گیاه کاشته شده در خاک پس از رشد کافی و بدون برداشت محصول است.

مهم‌ترین ویژگی‌هایی که کود سبز باید داشته باشد، عبارت‌اند از:

1- فصل رشد کوتاهی داشته باشند؛
2- رشد بالایی داشته و در نتیجه با برگرداندن آن به خاک میزان مواد آلی خاک افزایش یابد؛
3- رشد ریشه‌های آن زیاد بوده، در نتیجه از فرسایش خاک جلوگیری کند؛
4- بتواند موادغذایی را از اعماقی از خاک که گیاهان دیگر نمی‌توانند از آن‌ها استفاده کنند، جذب نماید.

اثرات کود سبز:

1- اضافه‌کردن نیتروژن به خاک؛
2- جلوگیری از شست‌وشوی موادغذایی در خاک؛
3- مبارزه با علف‌های هرز؛
4- افزایش نفوذپذیری خاک.

مهم‌ترین گیاهانی که به عنوان کود سبز در کشت آبی ممکن است مورد استفاده قرار گیرند عبارت‌اند از: خلر، انواع لوبیا، چاودار، شبدر، جو و گندم سیاه. البته یونجه به عنوان کود سبز کاشته نمی‌شود، اما در صورت یکه پس از حصول رشد کافی سبزینه‌ای، به خاک برگردانده شود، بعضی از هدف‌های کود سبز را تأمین می‌کند.گیاهانی مثل گندم سیاه، چاودار و شبدر ایرانی به خوبی در خاک‌های فقیر رشد می‌کنند و در بهبود باروری و ساختمان خاک‌ها مؤثر می‌باشند. در اراضی کوهپایه‌ای نواحی اقلیمی با زمستان کمی سرد تا نیمه سرد و تابستان خشک ایران، از شبدر یک چین نیز به عنوان کود سبز استفاده می‌شود.

کود سبز را حداقل دو هفته قبل از کاشت محصول اصلی به خاک بر می‌گردانند. هر چه میزان بافت‌های نگهدارنده و چوبی‌شدۀ کود سبز بیشتر و نیتروژن آن کمتر باشد و نیز هوا سردتر باشد، لازم است کود سبز با فاصلۀ زمانی طولانی‌تری از کاشت محصول اصلی به خاک برگردانده شود. نیاز به خردکردن کود سبز قبل از اختاط آن با خاک به ارتفاع بوته و میزان چوبی‌بودن ساقه بستگی دارد. با توجه به اینکه کود سبز غالباً جایگزین آیش فصلی می‌شود، مواردی که ضرورت خردکردن آن وجود داشته باشد، کم است. اما چنانچه محصولی مثل باقا پس از یک نیام چینی به عنوان کود سبز در خاک شخم زده می‌شود، لازم است ابتدا خرد شود. در صورتی‌که از گیاهانی مثل یونجه یا شبدر به عنوان کود سبز استفاده می‌شود، باید ابتدا آن‌ها را با علف‌کش مانند راند آپ خشک کرد و 2 تا 3 هفته بعد، در وضعیت گاورو بودن خاک را شخم زد. در غیر این صورت، رشد مجدد این گیاهان به وقوع پیوسته و به‌صورت علف هرز در خواهند آمد. نباید کود سبز را به عنوان علوفه برداشت نمود و یا مورد چرای دام قرار داد. این عمل باعث خروج مواد غذایی از خاک گشته، اثر بخشی کود سبز را کاهش می‌دهد و ممکن است رشد و عملکرد محصول بعدی را نقصان دهد. چرای دام یا یک برداشت مختصر علوفه از کود سبز هنگامی امکان‌پذیر است که کود شیمیایی کافی به خاک داده شود.

به کارگیری کود سبز با توجه به شرایط کمبود آب در ایران، بیشتر برای نواحی پرباران ساحل خزر توصیه می‌شود. در این نواحی می‌توان از گیاهانی مانند جو و چاودار به عنوان کود سبز استفاده نمود. در این شرایط، کود سبز را باید حدود یک ماه قبل از کاشت در خاک شخم زد تا پوسیدگی مناسبی اتفاق افتاده و رطوبت کافی برای رشد محصول اصلی در خاک ذخیره شود.

به طور کلی ضرورت استفاده از کود سبز و نقش آن در افزایش محصول باید با انجام آزمایش‌های دقیق به اثبات رسیده باشد. استفاده از کود شیمیایی و مدیریت صحیح مزارع، از اثر بخشی کود سبز می‌کاهد.

خاک مناسب برای برخی درختان میوه

سیب

- نوع و کمّیت خاک زیرین مهم‌تر از خاک سطحی می‌باشد.
- خاک زیرین دارای زهک‏شی خوب و فاقد طبقات سخت و غیرقابل نفوذ برای ریشه باشد.
- بهترین خاک شنی لومی با عمق 2/5-2 متر.
- از کشت در خاک با قابلیت نگه‌داری آب کم پرهیز شود.
- مناسب‌ترین اسیدیته 6/8- 6/5.

گلابی

- بهترین رشد در خاک شنی لومی با عمق و رطوبت کافی؛
- عمق خاک زیرین 2/5- 2 متر؛
- آهک به میزان 10٪ مضر است.

به

- خاک عمیق، حاصل‌خیز و دارای رطوبت کافی؛ 
- آهک بیش از 8 درصد مضر است؛ 
- بهترین رشد در خاک شنی لومی با زهک‏شی خوب و حاصل‌خیز.

هلو

- خاک عمیق با زهک‏شی خوب؛ 
- بهترین رشد در خاک، شنی لومی با زهک‏ش خوب 
- کشت در زمین سنگین سبب کاهش رشد، زردشدن و ریزش برگ‌ها قبل از موقع و بالاخره مرگ درخت.

آلو و گوجه

- بهترین رشد در خاک شنی لومی با زهک‏شی خوب و آهک بسیار کم؛ 
- نسبت به خاک مرطوب بیشتر از سایر درختان مقاوم است ولی در این شرایط به علت رشد رویشی زیاد محصول آن‌ها کاهش می‌یابد.

زردآلو

- بهترین نتیجه خاک‌های شنی یا شنی لومی با زهکش خوب؛ 
- در زمین‌های سنگین و مرطوب نتیجه رضایت‌بخش نمی‌دهد.

گیلاس و آلبالو

- بهترین نتیجه در خاک‌های سبک شنی لومی یا شنی و شنی رسی؛ 
- پرهیز از کشت در زمین‌های سنگین با زهک‏شی کم.

بادام

- در خاک لومی رشد ریشه بیشتر از خاک‌های رسی است. 
- اجتناب از کشت در خاک سنگین چون باعث رشد سطحی ریشه می‌شود.

تفاوت خاک‌های سنگین و سبک چیست؟ چگونه این خاک‌ها را در باغبانی اصلاح می‌کنند؟

خاک‌های مناسب و تهیۀ زمین در باغبانی

معمولاً درختان میوه طالب زمین‌های مرغوب هستند و میزان احتیاج آن‌ها متفاوت است. گروهی از درختان، طالب اراضی عمیق و نم‌دار بوده و گروهی دیگر در زمین‌های گرم و نسبتاً خشک بهتر نمو می‌کنند.پاره‌ای اراضی آهکی را می‌پسندند و بعضی از درختان در زمین‌های سیلیسی، میوۀ مرغوب می‌دهند. مثاً درخت مو در هر زمینی به عمل می‌آید (رشد می‌کند) ولو اینکه شن‌زار و آهکی باشد، ولی هرچه شرایط بهتر باشد میزان محصول و مرغوبیت آن نیز بیشتر خواهد شد. معایب خاک در باغبانی بیشتر شامل تراکم و سختی و یا سستی زیاد و یا خشکی و رطوبت بیش از اندازۀ آن‌ها می‌باشد.خاکی را سخت و متراکم می‌نامند که رطوبت را مدت زیادی در خود نگه دارد و قابل نفوذ نباشد و در نتیجۀ تابش آفتاب و خشک‌شدن و تبخیر آب آن، سطح زمین سخت و سفت‌شده و سِله بسته و شکاف بردارد؛ این نوع خاک‌ها را «رسی» می‌نامند. در چنین خاک‌هایی به علت کمبود میزان هوا و زیادی رطوبت، درختان میوه رشد خوبی نداشته و اغلب میوۀ آن‌ها قبل از رسیدن می‌ریزد و برگ‌های آن‌ها زردشده و عمر درختان کم می‌شود، زیرا فقدان هوا و اکسیژن و زیادی رطوبت سبب فاسدشدن ریشه و از بین رفتن درخت می‌گردد. قابلیت نفوذ خاک‌های شنی بر عکس خاک‌های رسی به آب و هوا زیاد بوده و میزان نگه‌داری رطوبت آن‌ها کمتر می‌باشد. از طرفی خاک‌های شنی زود گرم می‌شوند و محصول درختان، در این خاک‌ها زودتر می‌رسد و به علت فقدان موادغذایی گیاهان کاشته شده در این نوع خاک‌ها ضعیف می‌شوند. با توجه به مطالب فوق، خاک‌های مناسب برای درخت کاری و پرورش درختان میوه را می‌توانیم به چند دسته تقسیم کنیم:

خاک‌های رسی- شنی

میزان رس در این نوع خاک‌ها از 80- 50 درصد متغیر است و هر چه مقدار رس بیشتر باشد، خاک را سنگین و هر چه مقدار رس کمتر باشد، خاک را سبک می‌نامند. این خاک‌ها به علت داشتن مقداری رس و قابلیت نگه‌داری رطوبت و موادغذایی و از طرفی وجود شن برای انجام عمل تهویه و تبادلات گازی و نفوذ هوا از خاک‌های رسی و یا شنی خالص مرغوب‌تر بوده و درختان میوه در این نوع خاک‌ها بهتر رشد و نمو می‌کنند. اگر ترکیب خاک 60 درصد رس و 40 درصد شن و ماسه باشد شرایط بهتری از نظر رشد درختان میوه وجود خواهد داشت و اغلب درختان را می‌توان در چنین خاک‌هایی پرورش داد.

خاک‌های رسی- شنی و آهکی

این نوع خاک یکی از مناسب‌ترین خاک‌های موردنیاز برای پرورش درختان می‌باشد، این خاک‌ها نیز به دلیل داشتن رس قابلیت جذب و نگه‌داری رطوبت خوبی دارد و وجود شن و ماسه در آن، تهویۀ خاک را بهتر کرده و آب اضافی در پای ریشۀ درختان باقی نمی‌ماند و خفگی درخت بروز نمی‌کند. آهک به مقدار 5 تا 15 درصد، قابلیت نفوذ و نگه‌داری رطوبت را بالا می‌برد و از طرفی وجود آهک در جذب موادغذایی و جابه‌جایی یون‌های قابل جذب گیاهان مؤثر بوده و قدرت جذب موادغذایی را افزایش می‌دهد. یک چنین خاکی برای کاشت انواع درختان میوه مناسب است مگر درختان میوه‌ای که نسبت به آهک حساس می‌باشند؛ مانند هلو، زردآلو، گیاس، و آلو.

شیب زمین

اگر زمین، شیبی حداکثر تا 5 درصد داشته باشد کشت درختان میوه بدون انجام عملیات مقدماتی، قابل انجام است ولی در شیب‌های بالای 5 درصد، کشت درختان معمولاً روی خطوط تراز یا کنتور و بعضاً بر روی تراس انجام می‌شود. (شیب 5 درصد یعنی در 100 متر طول 5 متر اختلاف ارتفاع وجود دارد). شیب زمین بر حسب جهت آن می‌تواند بر دما اثر مثبت و یا منفی داشته باشد. در نیم‌کرۀ شمالی، یعنی جاییکه کشور عزیزمان قرار دارد، شیب‌های رو به جنوب حداکثر مقدار نور خورشید را دریافت می‌کنند.این‌گونه اراضی، در بهار زودتر گرم شده و در تابستان گرم‌تر و خشک‌تر می‌شوند و در پاییز دیرتر سرد می‌شوند. بنابراین در مناطق سردسیر خطر سرمازدگی زمستانۀ این اراضی کمتر ولی از نظر سرمازدگی بهاره (سرمازدگی گل‌ها) بیشتر است و در کل فصل، رشد طولانی‌تری در اختیار گیاه قرار می‌گیرد. مثال بارز این نوع زمین‌ها، اراضی واقع در شیب‌های رو به جنوب دامنه البرز در کنار دریای مازندران است که ازسایر نقاط آن منطقه برای کشت مرکبات مناسب‌تر است. شیب‌های رو به شمال، درست بر عکس شیب‌های رو به جنوب عمل می‌کنند و در مناطق گرم‌تر مانند استهبان و نیریز فارس برای کشت درختان خزان‌دار می‌تواند مفیدتر باشد. شیب‌های رو به شرق و یا غرب حد واسط دو نوع دیگر هستند. پس در نقاطی که احتمال بروز سرمای دیررس بهاره زیاد است باید کوشش نمود تا جایی که امکان دارد باغ‌های میوه در زمین‌های شیب‌دار احداث گردند که دلیل این امر سنگین‌تر بودن هوای سرد نسبت به هوای گرم است که بر روی سطوح شیب‌دار می‌لغزد و در نقاط گود و کف‌ها جمع می‌گردد و به گیاهان موجود در آنجا آسیب می‌رساند.

تهیۀ بستر کاشت

به کلیۀ عملیاتی که بر روی خاک انجام شده تا بستر خاک آماده کشت نهال درختان میوه شود، عملیات تهیۀ بستر کشت می‌گویند.

این عملیات به دو مرحلۀ تهیۀ بستر کاشت اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود و به طور کلی هدف از انجام این عملیات موارد ذیل می‌باشد:

1- فراهم‌سازی محیط مناسب برای رشد ریشۀ درختان میوه؛
2- کنترل علف‌های هرز؛
3- کاهش فرسایش خاک؛
4- تنظیم رطوبت خاک (کاهش رطوبت در شرایط نبود زهکش مناسب و حفظ رطوبت خاک در شرایط خشکی).

خاک‌ورزی مرسوم (Conventional Tillage)

تعداد عملیات انجام‌شده برای تهیۀ بستر کاشت، متغیر و در واقع تابع شرایط منطقه و نوع محصولات است.

عملیات تهیۀ بستر کاشت

1- دیسک‌زدن و خردکردن بقایای گیاه قبلی در باغ؛
2- شخم‌زدن و خردکردن خاک؛
3- پشته‌سازی و شکل‌دهی خاک؛
4- دیسک‌زدن یا کولتیواتور زنی؛
5- استفاده از هرس دندانه‌ای؛
6- استفاده از هرس‌های بشقابی یا دندانه‌ای پس از عملیات کاشت؛
7- وجین و سله‌شکنی؛
8- یک یا چند بار کولتیواتورزنی در بین ردیف‌های درختان

عملیات تهیۀ بستر معمولاً در دو مرحلۀ اولیه و ثانویه انجام می‌شود.

تهیۀ اولیۀ بستر کاشت

در تهیۀ اولیۀ بستر کشت، خاک بریده و خرد می‌شود و ممکن است همراه با برگرداندن خاک، بقایای گیاهی نیز دفن شوند، با لایۀ خاک شخم خورده مخلوط شده، و یا اصولاً دست نخورده باقی بمانند. تهیۀ اولیۀ بستر کشت عمیق‌تر است و با شدت بیشتری انجام می‌شود و معمولاً در سطح خاک ناصافی به جا می‌گذارد.

تهیه ثانویۀ بستر کاشت

در این مرحله که بعد از مرحلۀ اولیه صورت می‌گیرد خاک تا عمق کمتری تحت تأثیر قرار می‌گیرد و لایۀ سخت سطح خاک خرد و نرم و تا حدی فشرده و مسطح می‌شود. همچنین این مرحله، منافذ بزرگ زمین را می‌بندد، علف‌های هرز را از بین می‌برد و با تخریب لوله‌های موئین باعث حفظ رطوبت در خاک می‌گردد.

ادوات تهیۀ بستر کاشت

تهیۀ اولیۀ بستر کاشت	تهیۀ ثانویۀ بستر کاشت
1- گاوآهن‌های برگردان‌دار، قلمی و بشقابی 2- نهرکن و پشته سازها 3- زیرشکن‌ها 4- دیسک‌های سنگین 5- خاک‌ورزهای دوّار (روتو تیلر و سیکلو تیلر)	1- هرس‌های بشقابی، فنری، دندانه‌ای وچرخان 2- کولتیواتورها 3- وجین کن‌ها 4- غلتک‌ها 5- ماله

آماده‌کردن محل باغ (Orchard preparation)

نحوه و مراحل تهیۀ زمین برای کاشت درختان میوه عبارت است از:

1- تسطیح زمین (Leveling)

برای آماده‌کردن زمین برای احداث باغ لازم است قبل از اجرای هر نوع عملیات دیگر در روی زمین، آن را تسطیح و ترازبندی نمود؛ زیرا درختان میوه به دلیل اینکه مدت زیادی در یک محل باقی می‌مانند، بنابراین باید کلیۀ عملیات مربوط به تهیه و آماده‌کردن زمین به خوبی انجام گیرد. در زمین‌هایی با شیب تند، محل موردنظر برای احداث باغ باید به قطعاتی درآید که هر قطعۀ آن بایستی مسطح باشد. در زمین‌هایی که شیب کمی دارند نیز در ابتدا باید به تسطیح و از بین‌بردن ناهمواری‌های جزیی زمین اقدام کرد تا در اثر آبیاری و یا بارندگی، خاک زمین شسته نشود.

تسطیح عبارت است از صاف و هموارکردن زمین به منظور بهترشدن وضع آبیاری و سایر عملیات کاشت و داشت. اگر زمین مورد کاشت مسطح و هموار نباشد، آب نمی‌تواند به‌طور یکنواخت و مرتب به تمام درختان برسد و خاک درختانی که در قسمت‌های بلندی زمین کاشته می‌شوند، شسته‌شده و ریشۀ این درختان در مجاورت هوا قرار گرفته و خشک می‌شوند و برعکس درختانی که در قسمت گود زمین کاشته شده‌اند به علت انباشته‌شدن خاک‌های قسمت‌های بلند در پای آن‌ها، به اصطاح خفه‌شده و در نتیجه از بین می‌روند. بنابراین تسطیح زمین یکی از کارهای ضروری برای کاشت درختان است. در دامنۀ تپه‌ها نیز برای کاشت گیاهان باغی و درختان میوه، در ابتدا تپه‌ها را به‌صورت تپه پلکانی تراز و هموار نموده و سپس عملیات کاشت را شروع می‌نماییم. عملیات تسطیح و تراز بندی زمین‌ها به طورکلی توسط بولدوزر و لودر و گریدر انجام می‌گیرد.

2- کود پاشی

تنظیم میزان مواد آلی خاک مطابق با جدول تجزیۀ خاک انجام شده و توصیه متخصص تغذیۀ درختان میوه نیز در مصرف مقدار کود آلی خاک که شامل کود دامی و کود سبز می‌شود، مؤثر است و بر اساس نظر متخصص باید اقدام به اضافه نمودن کود به خاک نماییم.

3- شخم عمیق

پس از انجام عمل کودپاشی، به‌وسیلۀ تجهیزات و ادوات شخم‌زنی، شخم عمیقی در حدود 30 تا 40 سانتی‌متر در خاک می‌زنیم که اولاً کود به‌طور کامل با خاک مخلوط شود و ثانیاً خاک زمین مورد کاشت نرم شده تا عملیات بعدی به طور آسان‌تری انجام گیرد. عمل شخم‌زدن زمین هم‌زمان با کودپاشی در بهار یا پاییز انجام می‌گیرد.

4- دیسک‌زدن 

بر اثر شخم‌زدن عمیق در زمین مقداری کلوخ بزرگ به وجود می‌آید که در موقع کاشت و پیاده‌کردن نقشه و غیره اشکالاتی به وجود می‌آورند. برای خردکردن این کلوخ‌ها احتیاج به عمل دیسک‌زدن می‌باشد. اصولاً دیسک عمود برجهت شخم‌ زده می‌شود تا شیارهایی که بین خیش‌های گاو آهن به وجود آمده، هموار شود و در عین حال کلوخ‌ها نیز خرد شوند.

5- ماله‌کشی

پس از دیسک‌زدن، زمین را ماله می‌کشند. ماله ممکن است چوبی یا آهنی باشد. اکثراً ماله و هرس با هم زده می‌شوند، بدین ترتیب که اول هرس یا دندانه را به تراکتور یا هر وسیلۀ دیگری که با آن کار می‌کنند، می‌بندند و در پشت آن ماله را به تراکتور وصل می‌نمایند. کار هرس جمع‌آوری ریشه علف‌های هرز و نیز قلوه سنگ‌های موجود در سطح زمین می‌باشد و ماله نیز شیارهای کوچک حاصله از عملیات قبل را هموار و مسطح می‌نماید. عدم انجام ماله‌کشی باعث مشکلاتی در کاشت و پیاده‌کردن نقشه و غیره می‌شود.

6- گونیاکردن زمین

برای اینکه عملیات کشاورزی در باغ به‌صورت مکانیزه و با استفاده از ماشین‌آلات انجام شود، باید درختان بر روی ردیف و با فواصل مناسب کشت شوند، در نتیجه این عمل، ضمن کاهش هزینه‌ها می‌توان افزایش تولید را نیز انتظار داشت.

برای اینکه درختان روی ردیف‌های مشخص و به فواصل منظم از همدیگر کشت شوند، اقدام به گونیا‌کردن می‌نماییم. در عملیات گونیاکردن باید به این نکات توجه داشت:

1- فواصل کشت به گونه‌ای باشد که درختان در حداکثر رشد خود روی هم سایه نیندازند؛
2- حریم باغ را رعایت نموده و اولین نقطۀ کشت طوری انتخاب شود که درختان به باغ مجاور وارد نشوند؛
3- زاویۀ تابش خورشید در فاصلۀ بین ردیف‌ها طوری باشد که نور به همه قسمت‌های درختان بتابد؛
4- جهت سهولت کار می‌توان از دستگاه‌های نقشه‌برداری استفاده نمود.

برای گونیاکردن خطوط کاشت مطابق با شکل از یک گوشۀ زمین شروع می‌کنیم به عنوان مثال از ضلع شمال غربی اگر ابعاد کاشت درخت ما مثلاً $3 \times 3$ باشد. (یعنی فاصلۀ بین ردیف‌ها 3 متر و فاصلۀ بین نهال‌ها در روی هر ردیف 3 متر) حدود 1/5 متر از انتهای باغ فاصله گرفته و اولین نقطه، نقطۀ الف را با استفاده از یک میخ چوبی علامت‌گذاری و نصب می‌کنیم. حال در امتداد مستقیم و به سمت شرق 4 متر را اندازه‌گیری می‌کنیم و علامت می‌زنیم (نقطه ج). پس از نقطۀ ج به سمت جنوب نیز 3 متر را مشخص نموده و علامت می‌زنیم (نقطۀ ب). فاصلۀ بین دو نقطۀ ب و ج را اندازه‌گیری نموده باید 5 متر باشد، اگر نباشد باید به قدری نقاط ب و ج را جابه‌جا نماییم تا 5 متر درست شود.

حال در جای نقاط ب و ج درخت کشت می‌نماییم. بقیۀ نهال‌ها را نیز در امتداد این دو نهال کشت می‌کنیم تا در نهایت تمام باغ تخت کشت درآید.

اگر مساحت زیاد باشد می‌توان به جای اعداد 3 و 4 و 5، هر کدام از اعداد فوق را در یک عدد معین ضرب کرده و حاصل آن‌ها اضاع مثلث خواهد بود. مثل 8، 6 و 10 و یا 12، 16 و 20.

7- ایجاد چاله

پس از آنکه محل درختان در زمین اصلی مشخص شد آن‌ها را با آهک و یا کوبیدن میخ چوبی علامت‌گذاری و سپس به کندن گودها یا چاله‌ها می‌پردازیم. چاله‌ها به‌صورت دستی (بیل) و یا مته چاله‌کنی (تراکتور) ایجاد می‌گردند. در صورتی‌که برای حفر چاله‌های کاشت از مته (چاله‌کن) استفاده می‌شود، باید مراقب بود تا دیوارۀ چاله‌ها صاف و شیشه‌ای نگردد. این حالت وقتی اتفاق می‌افتد که خاک رطوبت زیادی داشته باشد. درصورت بروزچنین حالتی باید دیوارۀ چاله را به وسیلۀ بیل و یا وسیلۀ نوک تیز دیگری خراش داد.

زمان کندن چاله‌ها

زمان کندن چاله‌ها با زمان درخت‌کاری در ارتباط است، بدین معنی که اگر موقع کاشت نهال، اواخر پائیز باشد چاله‌ها نیز باید در پاییز کنده شوند ولی اگر نهال‌ها در اول بهار یا اواخر زمستان کاشته خواهند شد می‌توان چاله‌کنی را نیز به اواخر زمستان موکول نمود، ولی بهتر است باز هم در این زمان چاله در پائیز کنده شود تا بارندگی‌های زمستانه چاله را پر از آب کرده شده و در اثر یخبندان خاک اطراف چاله خرد و پوک شود. بدیهی است در این صورت در اواخر زمستان این چاله‌ها کمی مرمت لازم داشته باشند.

با توجه به شرایط خاک و نوع درخت پس از عملیات مربوط به گودبرداری (چاله‌کنی) اقدام به کاشت می‌نمایند. باید یادآور شد که بهتر است همیشه در موقع چاله‌کنی یا زمان حفر گودال حتماً به این موضوع توجه داشت که خاک سطحی (خاک زراعی) در یک سمت چاله و خاک قسمت عمیق چاله در جهت دیگر چاله ریخته یا تلمبار شود و در موقع پرکردن چاله‌ها و کاشت نهال حتماً از خاک سطحی و زراعی استفاده شود و خاک زیرین و نامرغوب در سطح مزرعه پخش گردد. عملیات کاشت که بعد از عملیات تهیۀ زمین آغاز می‌گردد عبارت از کاشت نهال، ایجاد جوی‌های آبیاری در ردیف درختان، ایجاد جوی‌های آب‌رسانی اصلی در اطراف باغ از محل ورودی آب تا ابتدای جوی‌های ردیف‌های درختان، سله‌شکنی، وجین، آبیاری و سم‌پاشی می‌باشد.

برای اینکه بتوان از دستگاه‌های مکانیزه در امر عملیات داشت استفاده نمود. باید درختان به‌طور منظم و با فواصل مشخص کشت شوند. برای انجام این کار باید از خط کشت مخصوصی که خط‌کش کاشت نام دارد، استفاده نمود. این خط‌کش‌ها کمک می‌نمایند که درختان در یک ردیف قرار بگیرند.

فواصل کاشت

با توجه به مطالب ذکرشده، به طورکلی نکات موردنظر در کشت نهال غالباً در باغات ایران کمتر رعایت می‌شود و بدون توجه به شرایط زندگی، انواع درختان میوه را با یک فاصله و نزدیک به هم می‌کارند. درنتیجه باغ‌هایی با درختان نامنظم و ناموزون به‌وجود می‌آید که محصولات آن‌ها نامرغوب و بسیار کم خواهدبود. فاصله کشت مناسب انواع درختان میوه با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، نوع پایه و رقم متغیر می‌باشد.

روش‌های کاشت در تولید میوۀ ارگانیک

با توجه به مشکلات و عوارضی که استفاده از سموم، کودهای شیمیایی و مواد جهش‌زا در کشاورزی و باغبانی به‌جا گذاشته است، تولید میوه با روش‌های قدیمی و بدون استفاده از سموم و کودهای شیمیایی در بعضی از نقاط دنیا جهت حمایت از مصرف‌کننده‌ها ایجاد شده است. عدم استفاده از کودها و سموم طبیعتاً میزان تولید را کاهش داده و از کیفیت ظاهری آن‌ها نیز می‌کاهد. در یک باغ میوه که محصول ارگانیک پرورش می‌دهد میوه‌ها شکل مناسبی نداشته، ممکن است حتی آفت‌زده نیز باشند، ولی هیچ نوع باقی مانده‌ای از سموم، کودهای شیمیایی را در خود ندارند.

اهداف تولید میوۀ ارگانیک

1- بازدهی اقتصادی زود هنگام؛
2- بازدهی منظم از طریق جلوگیری از سال‌آوری؛
3- بهبود کیفیت میوه از طریق نورددهی بهینه؛
4- کاهش در هزینۀ کارگری (هرس، تنک و برداشت)؛
5- مکانیزاسیون مؤثر (مالچ‌دهی، حفاظت گیاهی، مدیریت خاک)؛
6- حفاظت آسان‌تر از محصولات از یخ‌زدگی و تگرگ (آبیاری ضدی‏خزدگی، تورهای شبکه‌ای محافظت از تگرگ).

حفاظت از منابع آب و خاک

همان‌گونه که در مبحث قبل ذکر گردید هدف از کشت ارگانیک حفاظت از آب و خاک و ایجاد توسعۀ پایدار است. در توسعۀ پایدار که سرمشق بسیاری از کشورهای پیشرفتۀ جهان است گفته می‌شود که نیازهای حال حاضر برآورد شود بدون آنکه به نیازهای آیندگان آسیب وارد شود. در ایجاد و توسعۀ باغات میوه که مهم‌ترین قسمت آن تهیۀ بستر کاشت می‌باشد، رعایت نکاتی چند می‌تواند به مفهوم توسعۀ پایدار کمک نماید. این نکات هزینۀ تولید را زیاد بالا نمی‌برد ولی در مجموع با حفظ آب و خاک به عنوان منابع تجدیدناپذیر در طی دوره‌های مختلف کشت، باعث افزایش درآمد خواهد شد که عبارت است از:

1- در احداث باغ میوه حتی‌الامکان از ماشین‌آلات سنگین استفاده نشود و در صورت مجبوربودن این نوع ماشین‌ها در زمان مناسب وارد باغ شود (زمانی که خاک خشک است).
2- آبیاری باغ با استفاده از سیستم‌های آبیاری تحت فشار انجام شود و از روش‌های قدیمی و سنتی پرهیز شود.
3- کودهای دامی و آلی فقط در محیط ریشۀ درخت استفاده شود و در کل زمین پخش نشود.
4- قبل از استفاده از ادواتی نظیر سم‌پاش‌ها و ... حتماً کالیبره شوند (تنظیم شوند).
5- تا حد امکان شاخ و برگ‌های اضافی از باغ جمع‌آوری و از آن‌ها در تهیۀ کمپوست و بازگرداندن مجدد آن‌ها پای درختان (جهت جلوگیری از تبخیر سطحی)، استفاده شود.
6- از پایه‌های رویشی که ریشه‌های آن‌ها سطحی بوده و درختان پاکوتاهی ایجاد می‌کنند، استفاده شود.
7- سعی شود عملیات تهیۀ بستر کشت اولیه و ثانویه در کوتاه‌ترین مدت و با حداقل رفت و آمد انجام شود.

کمپوست

به باقی‌ماندۀ موادآلی (گیاهی و حیوانی) که در اثر تجزیه و تخمیر بی‌هوازی تغییر شکل می‌دهند، کمپوست گفته می‌شود. این مواد دارای مقادیر متفاوتی عناصر غذایی بوده و با توجه به خواص فیزیکی آن‌ها به خاک اضافه می‌شوند تا ساختمان و بافت خاک را دچار تغییر نمایند.

- منبع ایده‌آل هوموس؛
- ساخته‌شدن هوموس توسط مادۀ آلی؛
- غنی از موادغذایی و ارگانیزم‌های خاک؛
- افزایش‌دهندۀ فعالیت بیولوژیکی خاک؛
- آزادشدن کند موادغذایی؛
- کاهش شستشوی موادغذایی؛
- به دست آمدن مواد اضافی حاصل از تخریب موجودات زنده؛
- کاهش مصرف کودهای شیمیایی.

اضافه‌کردن کمپوست به محیط کشت درختان میوه یکی از راه حل‌هایی است که ضمن حفظ منابع آب (نگه‌داری آب و تحویل آن به ریشه) از ایجاد آلودگی در باغ جلوگیری می‌نماید، زیرا آفات و بیماری‌ها در طی زمستان بر روی علف‌های هرز و شاخه‌ها و درختان، زمستان‌گذرانی می‌کنند که با جمع‌آوری و تبدیل این ضایعات به کمپوست ضمن کاهش مصرف سموم به افزایش بهره‌وری از کودها و آب کمک می‌شود.