درسنامه آموزشی ادبیات فارسی کلاس نهم
درس 13: آشنای غریبان، میلادِ گل
آشنای غریبان
چشمههای خروشان تو را میشناسند
موجهای پریشان تو را میشناسند
قلمرو زبانی: خروشان: پرجوش و خروش / پریشان: آشفته / چشمههای خروشان، موجهای پریشان: ترکیب وصفی / چشمه، خروشان، پریشان (پریش از مصدر پریشیدن + ان): واژهٔ مشتق / چشمههای خروشان، موجهای پریشان: نهاد / خروشان، پریشان: صفت / تو: مفعول
قلمرو ادبی: شناختن چشمه و موج: تشخیص / چشمههای خروشان: استعاره از انسانهای بزرگ و انقلابی و عالمان و دانشمندان / موجهای پریشان: استعاره از انسانهای گمراه / چشمه، خروشان، موج، پریشان: مراعات نظیر / واجآرایی حرف «ش»
قلمرو فکری: تمام اجزای هستی، حتی چشمههای پر جوش و خروش و موجهای آشفته، تو (امام رضا (ع)) را میشناسند.
پرسشِ تشنگی را تو آبی، جوابی
ریگهای بیابان تو را میشناسند
قلمرو زبانی: ریگ: سنگریزه / بیت سه جمله / پرسش تشنگی: ترکیب اضافی / تو (در بیت اول)، ریگها: نهاد / آبی، جوابی: مسند / پرسش تو (در مصراع دوم): مفعول / پرسش تشنگی: گروه اسمی، پرسش: هسته، تشنگی: وابسته پسین مضافالیه
قلمرو ادبی: تلمیح: بیت به پرسش و پاسخ امام رضا (ع) در بین دانشمندان مذاهب دیگر تلمیح دارد. / شناختن ریگها: تشخیص / پرسش تشنگی: اضافۀ تشبیهی / پرسش تشنگی را تو آبی، جوابی: امام رضا (ع) مانند آب برای تشنگی است (آرایه تشبیه) / بیابان: نماد تشنگی / پرسش، جواب: تضاد، تناسب / تشنگی، آب: تضاد، تناسب / واجآرایی «الف»
قلمرو فکری: همانطور که آب در بیابان برای یک فرد تشنه حیاتی و ارزشمند است، وجود مقدس امام رضا (ع) هم برای جویندگان حقیقت، مانند آب حیات است و اهل نظر و افراد خداشناس همگی او را میشناسند.
نام تو رُخصت رویش است و طراوت
زین سبب برگ و باران، تو را میشناسد
قلمرو زبانی: رخصت: اجازه / رویش: روییدن / طراوات: شادابی، تازگی / نام تو، برگ و باران: نهاد / رخصت: مسند / تو (در مصراع دوم): مفعول / رویش، باران: مشتق / زین سبب: قید / زین: مخفف از این
قلمرو ادبی: تلمیح: بیت به واقعۀ دعای باران امام رضا(ع) اشاره دارد. / رویش، طراوت، برگ، باران: مراعاتنظیر / واجآرایی حرف «ر»
قلمرو فکری: نام تو اجازۀ روییدن و شادابی و شکوفایی است به همین علت تمام برگها، گیاهان و قطرههای باران تو را میشناسند.
هم تو گلهای این باغ را میشناسی
هم تمام شهیدان تو را میشناسند
قلمرو زبانی: تو (در بیت اول)، تمام شهیدان: نهاد / گلها، تو (در مصراع دوم): مفعول / تمام شهیدان: ترکیب اضافی / «هم» به معنی همچنین قید تاکید است. / میشناسی، میشناسند: مضارع اخباری
قلمرو ادبی: گل: استعاره از خوبان و نیکان، شهیدان / این باغ: استعاره از کشور ایران / باغ، گل: مراعاتنظیر / تو: آرایه تکرار / واجآرایی «الف ، ش»
قلمرو فکری: همان طور که تمام گلها (شهیدان) با هم آشنایی دارند. (به خاطر هدف مشترک) تمام شهیدان نیز با تو آشنایند، همان گونه که تو تمام شهیدان را میشناسی.
اینک ای خوب! فصل غریبی سرآمد
چون تمام غریبان تو را میشناسند
قلمرو زبانی: غریبی: تنهایی / سرآمد: به پایان رسید / اینک: قید زمان / ای خوب: منادا و شبه جمله، خوب: صفت جانشین اسم / چون (به معنای زیرا): حرف ربط / فصل غریبی: گروه نهادی / فصل: هسته / غریبی: وابسته پسین مضافالیه / تمام غریبان: گروه نهادی / تمام: وابسته پیشین صفت مبهم / غریبان: هسته / تو: مفعول / غریبان: صفت جانشین اسم / غریبان، غریبی (غریب + ی مصدری): واژه مشتق / سرآمد: فعل مرکب
قلمرو ادبی: ای خوب: مقصود امام رضا (ع) است. / سر آمدن: کنایه از به پایان رسیدن / واجآرایی «الف» / فصل غریبی: اضافۀ تشبیهی
قلمرو فکری: اکنون ای امام خوب من، زمان غریب بودن و نا آشنایی به پایان رسید، زیرا تمام انسانهای بیگانه و غریب تو را میشناسند.
کاش من هم عبور تو را دیده بودم
کوچههای خراسان تو را میشناسد
قلمرو زبانی: عبور: گذر / کاش: شبه جمله، قید افسوس و آرزو / هم (به معنی همچنین): قید تاکید / من: نهاد و هسته / عبور تو: گروه مفعولی / عبور: هسته / تو: وابسته پسین مضافالیه / دیده بودم: ماضی بعید / کوچههای خراسان: گروه نهادی / کوچه: هسته / ها: وابسته پسین علامت جمع / خراسان: وابسته پسین: مضافالیه / تو (در مصراع دوم): مفعول و هسته / میشناسند: مضارع اخباری
قلمرو ادبی: شناختن کوچهها: تشخیص / واجآرایی «الف» / عبور، کوچه: مراعات نظیر / تلمیح به آمدن امام رضا (ع) به خراسان
قلمرو فکری: ای کاش من هم در زمان شما حضور داشتم و وجود حقیقی شما را درک میکردم، کوچههای خراسان با تو آشنا هستند.
قیصر امین پور
میلاد گل
میلادِ گُل و بهار جان آمد
برخیز که عید میکشان آمد
قلمرو زبانی: میکشان: میخواران / میلاد گل و بهار جان: گروه نهادی / میکشان: واژه مرکب / عید میکشان: گروه نهادی / عید: هسته / میکشان: وابسته پسین مضافالیه
قلمرو ادبی: گل: استعاره از امام زمان (عج) / میکشان: مقصود عارفان و عاشقان حضرت مهدی (عج) است. / گل، بهار، عید: مراعات نظیر / واجآرایی «الف»
قلمرو فکری: زمان ولادت حضرت مهدی (عج) فرا رسیده است. گویی بهار جان بخش از راه رسید و جانها زنده شدند. پس از جای خود بلند شو، زیرا عید عارفان و عاشقان از راه رسیده است.
خاموش مباش زیرِ این خرقه
بر جهان جهان، دوباره جان آمد
قلمرو زبانی: خرقه: لباس درویشان / خاموش: مسند / جان: به ترتیب متمم و نهاد / دوباره: قید / جان جهان: گروه اسمی / جان: هسته / جهان: وابسته پسین مضاف الیه
قلمرو ادبی: خرقه: استعاره از این جهان / جان گرفتن: کنایه از شادی و نشاط مردم جهان / جهان: مجاز از مردم / جان، جهان: جناس ناقص افزایشی / جان: آرایه تکرار / واج آرایی «ج»
قلمرو فکری: در زیر این خرقه و آیین درویشی و عرفان، ساکت و گوشه نشین نباش؛ زیرا با آمدن میلاد حضرت مهدی دوباره روح و جان تازهای در جان مردم جهان به وجود آمده است.
گلزار ز عیش، لاله باران شد
سلطان زمین و آسمان آمد
قلمرو زبانی: گلزار: گلستان / عیش: خوشی، خرمی، زندگی / گلزار : نهاد / عیش: متمم / لاله باران: مسند / سلطان زمین و آسمان: گروه نهادی
قلمرو ادبی: گلزار: استعاره از جهان / عیش و شادمانی گلزار: تشخیص / سلطان زمین و آسمان: استعاره از حضرت مهدی (عج) / زمین، آسمان: تضاد، تناسب / گلزار، لاله باران: مراعات نظیر / واجآرایی «الف»
قلمرو فکری: گلستان از شدت شادی و طرب پر از گلهای لاله شده است، زیرا پادشاه زمین و آسمان از راه رسیده است.
آمادۀ امر و نهی و فرمان باش
هشدار که منجی جهان آمد
قلمرو زبانی: نهی: بازداشتن / هشدار: هشیار باش / منجی: نجات دهنده / آمادۀ امر و نهی و فرمان: گروه مسندی / هشدار (به معنی آگاه باش): شبه جمله / منجی جهان: گروه نهادی / منجی: هسته / جهان: مضافالیه
قلمرو ادبی: امر، نهی: تضاد / منجی جهان: مقصود حضرت مهدی (عج) است. / امر، نهی، فرمان: مراعاتنظیر / واجآرایی «الف» / جهان: مجاز از مردم
قلمرو فکری: برای اجرای دستور و فرمان امام زمان (عج) آماده باش که نجات دهنده مردم و جهان و هستی متولد شد.
امام خمینی (ره)
خودارزیابی (صفحهٔ 100 کتاب درسی)
1- چرا شاعر میگوید: «فصل غریبی سرآمد»؟
زیرا شاعر، مردم ایران را عاشق امام رضا (ع) میداند و میگوید که دیگر حرم ایشان در خراسان تنها و غریب نیست و هر سال چندین میلیون نفر از همه جا به زیارت ایشان نایل میشوند؛ پس فصل غریبی و تنهایی به پایان رسیده است.
2- در شعر دوم، برای میلاد امام زمان (عج) چه توصیفهایی به کار رفته است؟
میلاد گل، بهار جان، عید میکشان، لاله باران شدن گلزار از عیش، آمدن سلطان زمین و آسمان، آمدن منجی جهان
3- رهبران جامعۀ اسلامی، چه نقشی در هدایت مردم دارند؟
راهنمایی و هدایت مردم و بیدار کردن دل آنان، اتحاد ملی و انسجام اسلامی و...
گفتوگو (صفحهٔ 101 کتاب درسی)
1- دربارۀ زندگی و فضایل امام رضا (ع) گفتوگو کنید.
امام رضا (ع) فرزند امام موسی کاظم (ع) روز پنجشنبه یازدهم ذیالقعده سال 148 هجری، شانزده روز پس از شهادت جد بزرگوارش، امام صادق (ع) در مدینه چشم به جهان گشود. نام مبارکش را علی گذاشتند. کنیهاش ابوالحسن و القابش رضا، صابر، رضی و وفی بود که مشهورترین آنها «رضا» است. پدر ایشان، موسی بن جعفر(ع) و مادرش کنیزی به نام «نجمه» بود که «تکتم»، «سمانه» و «ام البنین» نیز خوانده میشد. نجمه، کنیز«حمیده» مادر امام موسی کاظم (ع) بود و چون در عقل و دین داری مرتبهای والا و در اخلاق و رفتار بر دیگر زنان برتری داشت، او را به پسرش امام کاظم (ع) بخشید. امام رضا (ع)، پس از شهادت پدر بزرگوارش امام کاظم (ع) عهده دار مقام امامت شد.
2- با مراجعه به دیوان «حافظ» غزلی بیابید و درباره نوع ردیف آن بحث کنید.
صبا ز منزل جانان گذر دریغ مدار
وز او به عاشق بیدل خبر دریغ مدار
به شکر آنکه شکفتی به کام بخت ای گل
نسیم وصل ز مرغ سحر دریغ مدار
حریف عشق تو بودم چو ماه نو بودی
کنون که ماه تمامی نظر دریغ مدار
جهان و هر چه در و هست سهل و مختصر است
ز اهل معرفت این مختصر دریغ مدار
کنون که چشمهی قند است لعل نوشینت
سخن بگوی و ز طوطی شکر دریغ مدار
مکارم تو به آفاق میبرد شاعر
از او وظیفه و زاد سفر دریغ مدار
چو ذکر خیر طلب میکنی سخن این است
که دربهای سخن، سیم و زر دریغ مدار
غبار غم برود حال خوش شود حافظ
تو آب دیده ازین رهگذر دریغ مدار
ردیف این غزل «دریغ مدار» است. ترکیب واژهها در کنار هم، علاوه بر زیبایی ظاهری و ایجاد آرایهٔ ادبی، معنی و مفهوم بیتها را نیز کامل کرده است. این ترکیب، یک ترکیب فعلی است. در زبان فارسی معمولاً فعلها در انتهای جمله قرار میگیرند و حافظ به طرز استادانهای این کار را در این غزل انجام داده است که فعل دریغ مدار، ردیف باشد و در پایان بیتها قرار گیرد.
فعالیتهای نوشتاری (صفحهٔ 101 کتاب درسی)
1- هم خانوادۀ واژههای «ترخیص، غربت، معابر، ولادت، اعیاد، معیشت، تسلّط و نجات» را از متن درس بیابید و بنویسید.
ترخیص =رخصت / ولادت = میلاد / اعیاد = عید / معیشت= عیش / غربت = غریب / تسلط = سلطان، مسلط / معابر= عبور / نجات = منجی
2- در بیتهای زیر، قافیهها را مشخّص کنید و نوع ردیف آنها را بنویسید.
هی بیا با من، بران این خرس را
خرس را مگزین، مهِل همجنس را
خرس و هم جنس: قافیه – را، ردیف - نوع ردیف: حرف
شد نَفَسِ آن دو سه همسال او
تنگتر از حادثۀ حال او
هم سال و حال: قافیه، او، ردیف – نوع ردیف: ضمیر
3 - ارتباط معنایی بیت زیر را با درس پیدا کنید و بنویسید.
آب زنید راه را هین که نگار میرسد
مژده دهید باغ را بوی بهار میرسد
هر دو به ظهور امام زمان (عج) و آمدن منجی عالم بشریت اشاره دارند.
4- جدول زیر را کامل کنید.
1) دروازۀ آن در روان خوانی فصل چهارم آمده است. (آسمان)
2) یکی از پیشوندها (با)
3) مشق میان تهی (مق)
4) نشانۀ مفعول (را)
5) بخشی از نام فصل پنجم کتابهای فارسی (انقلاب اسلامی)
6) اگر برعکس بخوانید، کتابتان با آن آغاز میشود. (شیاتس)
7) مخالف آشنایی (دشمنی)
8) دوستان (یاران)
9) جهت (سو)
10) نام یکی از سورههای قرآن که از آن به نام «قلب قرآن» یاد شده است. (یس)
11) یکی از ضمایر (او)
12) ....... گوش کن جانا که از جان دوستتر دارند / جوانان سعادتمند، پند پیر دانا را (نصیحت)
