درسنامه آموزشی تزئینات گچی و مبلمان پارچه‌ای و پلیمری کلاس دوازدهم معماری داخلی

واحد یادگیری 1: شایستگی اجرای دیوارهای جداکنندۀ گچی (درای‌ وال)

آیا تا به حال پی برده‌اید

1- برای ساخت دیوارهای جداکننده از چه مصالحی می‌توان استفاده کرد؟
2- دیوارهای جداکنندۀ گچی دارای چه انواعی هستند؟
3- دیوارهای ساخته شده با صفحات روکش‌دار گچی دارای چه ویژگی‌هایی هستند؟
4- مراحل اجرای یک دیوار جداکننده با صفحات روکش‌دار گچی چگونه است؟

استاندارد عملکرد

اجرای یک دیوار تأسیساتی به ارتفاع 2/70 و طول 3 متر به همراه نصب یک عدد کلید برق و روشویی بر روی آن (درزگیری یک سمت و آماده کردن سطوح آن جهت رنگ‌آمیزی)

مقدمه

درای وال که با نام‌های پلاستر بُرد، وال برد، جیپسون برد، شیت راک، پانل گچی و صفحات روکش‌دار گچی نیز شناخته می‌شود از گچ و افزودنی‌های دیگری که بین دو ورق کاغذی به صورت تخته شکل گرفته است، در دیوارهای داخلی و سقف به کار می‌رود.

این محصول اولین بار در سال 1916 تولید شد ولی مورد استقبال قرار نگرفت تا اینکه جنگ جهانی آغاز شد و خانه‌های زیادی در این سال‌ها از بین رفت. مردم در آن موقع به دنبال خانه‌های ارزان و سبک بودند که با توجه به ارزان بودن این سیستم، مورد توجه قرار گرفت. در حال حاضر بخش زیادی از ساختمان‌های کشورهای پیشرفته با بهره‌گیری از این سیستم ساخته شده است.

ساخت‌وساز خشک یا درای وال

این سیستم شامل قاب‌های فولادی سبک با مقاطع U ، C و L شکل است که صفحات روکش‌دارگچی (یا صفحات مسلح سیمانی) توسط پیچ به آنها متصل می‌شود سپس به وسیلۀ پودرهای مخصوص محل درزها و روی پیچ‌ها پوشانده شده و آمادۀ نقاشی می‌گردد. در این نوع ساخت‌وساز از ملات خیس (مانند سیمان، ماسه و...) استفاده نمی‌شود بلکه صفحات به صورت خشک و آماده مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اجرای این نوع ساخت‌وساز دارای مراحل زیر است:
1- نصب قاب فولادی سبک به عنوان زیرسازی؛
2- نصب صفحات روکش‌دار گچی به وسیلۀ پیچ‌های مخصوص روی قاب فولادی به عنوان پوشش؛
3- درزگیری درز میان صفحات به وسیلۀ نوار و بتونۀ مخصوص؛
4- اجرای پوشش نهایی؛ سطح به دست آمده یکپارچه و بدون درز می‌باشد که قابلیت اجرای رنگ، کاغذ دیواری و دیگر پوشش‌ها را در این مرحله خواهد داشت.

فرایند تولید صفحات روکش‌دار گچی (پانل)

ابتدا گچ و افزودنی‌های دیگر با آب مخلوط شده و بر روی کاغذ پانل ریخته می‌شود سپس کاغذ سمت دیگر پانل روی خمیر گچ قرار می‌گیرد که در این زمان ضخامت پانل تعیین می‌شود. در طول خط تولید، گچ گیرش اولیه و ثانویۀ خود را انجام می‌دهد و در مرحلۀ بعد چاپگر، مشخصات پانل را در پشت آن تایپ کرده و پانل با طول تعیین شده برش زده می‌شود. سپس پانل‌ها وارد دستگاه خشک‌ کن شده و آب اضافی آنها تبخیر می‌شود و پس از آن به صورت پالت، بسته‌بندی شده و به صورت قابل استفاده ارائه می‌گردد.

ویژگی‌های دیوار جداکنندۀ گچی (درای وال) :

عملکرد لرزه‌ای مناسب: عملکرد لرزه‌ای دیوارهای جداکنندۀ گچی، بدون شک مهم‌ترین مزیت این نوع دیوار به ویژه در کشور لرزه‌خیزی مانند ایران محسوب می‌شود. این نوع دیوارها به خوبی می‌توانند در مقابل نیروهای زلزله در امتداد عمود بر صفحه خود مقاومت کنند.

سرعت اجرایی بالا: سرعت اجرایی بالا از ویژگی‌های اصلی دیوارهای جداکنندۀ گچی است. همچنین، این دیوارها دارای قابلیت رنگ‌آمیزی بلافاصله پس از خشک شدن بتونه و یا اجرای گچ پوششی هستند که سرعت اجرای بالا و در نتیجه کاهش مدت زمان اجرای پروژه و بازگشت سریع سرمایه بسیار مؤثر خواهد بود.

اجرای بسیار آسان: اجرای ساختارهای خشک تا حدی آسان است که در بسیاری از کشورهای دنیا، افراد معمولی، اجزای ساختار را از فروشگاه‌های مصالح و تجهیزات ساختمانی خریداری نموده و با مطالعۀ دستورالعمل‌های مربوطه و با استفاده از ابزار ساده نسبت به اجرای آن اقدام می‌کنند.

دقّت بالا در اجرا: به طور کلی ساختارهای خشک، از مصادیق ساخت‌وساز صنعتی بناها به شمار می‌روند. به دلیل روش اجرایی آسان و استاندارد، خطاهای اجرایی و هزینه‌های ناشی از آن کاهش یافته و عملیات اجرایی با دورریز بسیار کم مصالح و صرفه‌جویی در مصالح، نیروی انسانی و زمان همراه خواهد بود.

کاهش بار مردۀ ساختمان: این دیوارها به طور متوسط 60 تا 90 درصد نسبت به دیوارهای بنّایی سبک‌ترند. به لحاظ اقتصادی، سبک‌سازی موجب می‌شود که مخارج تأمین ایستایی سازه نیز کاهش یابد.

افزایش سطح مفید بنا: حداقل ضخامت در دیوارهای آجر فشاری و یا بلوک سفالی به طور معمول حدود 15 سانتی‌متر می‌باشد؛ در حالی که حداقل ضخامت در دیوار گچی حدود 7/5 سانتی‌متر بوده که اختلاف قابل توجهی است. استفاده از این دیوارها به طور متوسط باعث افزایش سطح مفید داخل ساختمان به میزان 10 درصد خواهد شد.

دستیابی به مشخصات فنی مورد نیاز طراح: رعایت ویژگی‌های مرتبط با فیزیک ساختمان (مانند عملکرد صوتی، عملکرد حرارتی و رفتار جداره در برابر حریق) و ویژگی‌های مکانیکی (مانند حداکثر ارتفاع مجاز، ظرفیت پذیرش بارهای طره‌ای و رفتار لرزه‌ای) نقش به سزایی در ایجاد شرایط آسایش و بهره‌برداری مناسب از فضا دارند.

قابلیت ترمیم و تعویض: با استفاده از ابزار ساده و به راحتی می‌توان این نوع دیوارها را به راحتی ترمیم یا قطعات آنها را تعویض نمود.

دسترسی و تعمیرات آسان تأسیسات: قرارگیری تأسیسات در فضای خالی دیوار و دفن نشدن آن در داخل دیوار، علاوه بر رفع مسئله خوردگی و کاهش هزینۀ تعمیرات، دسترسی به تأسیسات و تعمیر و نگهداری آنها را در مرحلۀ بهره‌برداری از ساختمان آسان می‌کند.

قابلیت شکل‌پذیری بالا: این نوع دیوار قابلیت پذیرش انواع قوس و شکستگی‌ها را دارا می‌باشد.

قابلیت اجرا بر روی کف تمام شده: از قابلیت‌های این نوع دیوار، امکان اجرای آن بر روی کف تمام شده می‌باشد. این قابلیت، امکان تغییرات معماری را در آینده بسیار آسان می‌نماید.

حمل‌ونقل آسان و ارزان: مصالح ساختارهای خشک، بسیار سبک و دارای حجم کم بوده که این امر موجب کاهش هزینه‌های حمل تا کارگاه و تسهیل در جابه‌جایی مصالح در محل کارگاه می‌شود.

اجرای سطوح وسیع با حداقل مصالح مصرفی: این ویژگی در راستای تحقق توسعۀ پایدار در حوزۀ ساختمان‌سازی بوده و در جلوگیری از هدررفت منابع تجدیدناپذیر معدنی بسیار مؤثر می‌باشد.

اجزای تشکیل‌دهندۀ دیوارهای جداکنندۀ گچی (درای وال) :

1- انواع صفحات روکش‌دار گچی؛
2- پروفیل‌های زیرسازی؛
3- قطعات و اتصالات؛
4- مواد درزگیری و آماده‌سازی سطوح.

انواع صفحات روکش‌دار گچی (پانل)

این صفحات دارای هستۀ گچی بوده و سطح و لبه‌های طولی آن‌ها با کاغذ مخصوصی پوشانده شده است. صفحات روکش‌دار گچی در انواع معمولی (RG یا GKB)، مقاوم در برابر رطوبت (MR یا GKBI)، مقاوم در برابر حریق (FR یا GKF)، مقاوم در برابر حریق و رطوبت (FM یا GKFI) و مقاوم در برابر رطوبت، آتش و ضربه (Diamant) تولید و عرضه می‌شوند. بسته به عملکرد مورد نیاز، در سیستم‌های درای وال می‌توان از انواع صفحات گچی استفاده نمود. 

پانل ساده (RG)

صفحات گچی ساده به طور عمومی در سیستم‌های ساخت‌وساز خشک (مانند دیوارهای جداکننده، دیوارهای پوششی و سقف‌های کاذب) مورد استفاده قرار می‌گیرند. این صفحات دارای روکش کرم‌رنگ بوده و در امتداد محور میانی پشت آن‌ها مهر آبی یا مشکی چاپ شده است.

ضخامت	ابعاد	رنگ چاپگر در پشت پانل	علامت اختصاری بین‌‌المللی
6/5- 9/5- 12/5- 15- 18 میلی‌متر	عرض 120 و با طول‌های 280،250،240 و 300 سانتی‌متر	آبی یا مشکی	GKB

پانل مقاوم در برابر رطوبت (MR)

پانل‌هایی هستند که گچ تشکیل‌دهندهٔ آنها با مواد مقاوم در برابر رطوبت ترکیب شده است. پانله‌ای گچی مقاوم در برابر رطوبت در فضاهای مرطوب (مانند آشپزخانه‌ها و سرویس‌های بهداشتی) مورد استفاده قرار می‌گیرند. این صفحات دارای روکش سبز رنگ بوده و در امتداد محور میانی پشت آنها مهر آبی چاپ شده است.

ضخامت	ابعاد	رنگ چاپگر در پشت پانل	علامت اختصاری بین‌‌المللی
12/5- 15- 18 میلی‌متر	عرض 120 و با طول‌های 280،250،240 و 300 سانتی‌متر	آبی یا مشکی	GKBI

پانل مقاوم در برابر حریق (FR)

پانل‌هایی هستند که گچ تشکیل‌دهندۀ آن‌ها حاوی الیاف شیشه می‌باشد. پانل‌های گچی مقاوم در برابر آتش‌سوزی در محل‌هایی که نیاز به محافظت در برابر حریق وجود دارد (مانند پوشش ستون‌ها و تیرهای فولادی، دیوار راهرو و پله‌های فرار) مورد استفاده قرار می‌گیرند. این صفحات دارای روکش صورتی رنگ بوده و در امتداد محور میانی پشت آن‌ها مهر قرمز یا مشکی چاپ شده است.

ضخامت	ابعاد	رنگ چاپگر در پشت پانل	علامت اختصاری بین‌‌المللی
12/5- 15- 18 میلی‌متر	عرض 120 و با طول‌های 280،250،240 و 300 سانتی‌متر	قرمز یا مشکی	GKF

پانل مقاوم در برابر آتش‌سوزی و رطوبت (FM)

پانل‌هایی هستند که گچ تشکیل‌دهندۀ آن‌ها حاوی الیاف شیشه و مواد مقاوم در برابر رطوبت می‌باشد. پانل‌های گچی مقاوم در برابر حریق و رطوبت در محیط هایی که به طور همزمان خواص مقاومت در برابر حریق و رطوبت موردنیاز باشد (مانند چاه‌های تأسیساتی)، مورد استفاده قرار می‌گیرند. این صفحات دارای روکش سبز رنگ بوده و در امتداد محور میانی پشت آن‌ها مهر قرمز یا مشکی چاپ شده است.

ضخامت	ابعاد	رنگ چاپگر در پشت پانل	علامت اختصاری بین‌‌المللی
12/5- 15- 18 میلی‌متر	عرض 120 و با طول‌های 280،250،240 و 300 سانتی‌متر	قرمز یا مشکی	GKFI

پانل گچی دیامانت (Diamant)

این پانل از یک هسته گچی اشباع و روکش کاغذی مقاوم، با رنگ آبی در هر دو سمت آن تشکیل شده است. ویژگی‌های این پانل باعث شده است بتوان به ساختاری با استحکام و مقاومت مکانیکی بالا دست یافت و آن را در مکان‌هایی که ویژگی ضربه‌پذیری بالاتری موردنیاز است مانند دیوار مدارس به کار برد و در عین حال موارد مربوط به عایق‌بندی صوتی، حرارتی و مقاومت آن در برابر آتش‌سوزی نیز حفظ شود.

ضخامت	ابعاد	رنگ چاپگر در پشت پانل	علامت اختصاری بین‌‌المللی
12/5- 15- 18	عرض 120 و با طول‌های 280،250،240 و 300 سانتی‌متر	-	-

صفحات مسلح سیمانی:

صفحات مسلح سیمانی آکواپنل، ترکیبی از سیمان پرتلند، پرکننده‌های ویژه و مواد افزودنی خاص بوده که پشت و رو و لبه‌های طولی آن‌ها به وسیلۀ شبکه‌ای از الیاف شیشه مسلح شده است. این صفحات در دو نوع خارجی و داخلی تولید می‌شوند که به ترتیب در دیوارهای خارجی (نما) و فضاهای داخلی که در معرض رطوبت با درصد بالا و یا آب‌ریزی مداوم هستند (مانند آشپزخانه‌های صنعتی، استخر و سونا)، به کار می‌روند.

پروفیل‌های زیرسازی

این پروفیل‌ها از شکل‌دهی ورق‌های فولادی گالوانیزه به روش نورد سرد تولید می‌شوند.

سازۀ افقی یا رانر U 

سازۀ رانر (RENNUR)، جزء افقی ساختار قاب فولادی را در دیوارهای خشک تشکیل می‌دهد. این سازه در کف و سقف اجرا شده و به عنوان هادی اِستادها عمل می‌نماید. همچنین، از این سازه در بخش‌های افقی بازشوها نیز استفاده می‌شود. مقطع این پروفیل U شکل بوده و در اندازه‌های متناسب با انواع استاد (50 ،70 ،75 و 100 میلی‌متر) و در دو نوع براساس استانداردهای بین‌المللی تولید و عرضه می‌شود.

این قطعه در محل سقف و کف نصب می‌گردد. و ضخامت آنها 0/5 میلی‌متر است.

سازۀ عمودی یا اِستاد C

سازه اِستاد (STUD)، جزء عمودی ساختار قاب فولادی را در دیوارهای خشک تشکیل می‌دهد. این سازه‌ها به صورت قائم و در فواصل 30، 40 یا 60 سانتی‌متر از یکدیگر نصب شده و به عنوان زیرسازی برای نصب پانل‌ها عمل می‌نمایند. مقطع این پروفیل C شکل بوده و در اندازه‌های 50، 70، 75 و 100 میلی‌متر (عمق جان) و طول 3 متر و سفارشی براساس استانداردهای بین‌المللی تولید و عرضه می‌شود. ضخامت ورق استادها 0/6 میلی‌متر می‌باشد.

قطعات و اتصالات

پیچ‌ها: 

این پیچ‌ها برای اتصال پانل به سازه و یا اتصال سازه به سازه به کار می‌رود و دارای انواع نوک تیز و سرمته‌دار می‌باشد.

پیچ‌های اتصال پانل به سازه

- پیچ TN (نوک تیز)؛ 
- پیچ TB(سرمته‌دار)؛ 

پیچ معمولی (نوک تیز) برای اتصال پانل به سازه معمولی (TN): پیچ نوک تیز جهت اتصال پانل به سازه‌هایی با ضخامت کمتر از 0/7 میلی‌متر کاربرد دارد و با حروف TN نمایش داده می‌شود. این پیچ دارای اندازه‌های 55، 45، 35، 25 میلی‌متر می‌باشد.

پیچ سرمته‌دار برای اتصال پانل به سازه (TB): این پیچ جهت اتصال پانل به سازه‌هایی با ضخامت بیشتر از 0/7 میلی‌متر تا 2/25 میلی‌متر کاربرد دارد و با حروف TB نمایش داده می‌شود. پیچ سرمته‌دار دارای اندازه‌های 55، 45، 35، 25 میلی‌متر می‌باشد.

پیچ‌های اتصال سازه به سازه

- پیچ LN (نوک تیز)؛
- پیچ LB (سرمته‌دار)؛

پیچ سازه به سازۀ نوک معمولی (LN): این پیچ برای اتصال سازه‌ها به هم استفاده می‌شود به شرط اینکه مجموع ضخامت دو قطعۀ مورد اتصال از 0/7 میلی‌متر بیشتر نگردد. این نوع پیچ 9 میلی‌متر طول داشته و با LN نمایش داده می‌شود.

پیچ سازه به سازۀ سر مته‌دار (LB): این پیچ نیز برای اتصال سازه‌ها به هم استفاده می‌شود به شرط اینکه مجموع ضخامت دو قطعۀ مورد اتصال از 0/7 میلی‌متر بیشتر ولی از 2/25 میلی‌متر کمتر باشد و در طول 9/5 میلی‌متر بوده و با LB نمایش داده می‌شود. 

پیچ اتصال سازه به سیستم‌های درای وال (FN): از پیچ‌های نوع FN (نوک تیز) برای اتصال سازه‌های فلزی با ضخامت تا 0/7 میلی‌متر به ساختارهای خشک استفاده می‌شود. ویژگی این نوع پیچ، سر تخت آن بوده که اجازه می‌دهد اتصال خوبی میان سازه و سطح زیرین ایجاد شود. اتصال رانر فوقانی دیوار درای وال به سقف کاذب درای وال، از موارد کاربرد پیچ FN است. توجه شود که پیچ FN به زیرسازی فلزی ساختار خشک متصل می‌شود (نه به لایه پوششی تنها). پیچ‌های FN در طول‌های 35 و 65 میلی‌متر عرضه می‌شوند. 

بولت‌ها

برای نصب بارهایی مانند کابینت، تلویزیون دیواری، اسپیلیت، تابلو و.... از این بولت‌ها و قطعات نصب بار استفاده می‌گردد.

بولت پروانه‌ای (جمع‌شونده) برای یک تا سه لایه پانل: 

برای نصب بارهای سنگین مانند کابینت و تلویزیون از این بولت‌های جمع‌شونده استفاده می‌شود. این بولت‌ها مدل پلاستیکی نیز دارند.

مهار حلزونی:

این مهار در دو مدل پلاستیکی و فلزی موجود می‌باشد و برای بارهایی تا وزن 11 کیلوگرم مناسب است.

قلاب X:

این قلاب برای نصب بارهای سبک مانند ساعت و تابلو استفاده می‌گردد.

مصالح درزگیری

این مصالح شامل نوار درزگیر، نوارچسب جداکننده (تِرن فیکس)، سازه یا نوار محافظ گوشه (کُرنِربید)، بتونه درزگیر (فوگن فولر) و پودر پوشش نهایی (ماستیک) می‌باشد.

انواع نوارها

نوار فوم عایق:

این نوار بین سطح اتصال دیوار با عناصر پیرامونی قرار گرفته و هدف استفاده از آن، بهبود عملکرد صوتی ساختار می‌باشد. این نوار می‌تواند به صورت یک تکه باشد و کل جان رانر را پوشش دهد یا به صورت دو ردیف نوار عایق به عرض 15 میلی‌متر، زیر رانر قرار گیرد.

نوار درزگیر:

این نوار از جنس فایبرگلاس بوده و در درزهای بین پانل‌ها به همراه بتونه نصب می‌گردد. هدف از نصب این نوار، جلوگیری از ترک خوردن بتونه می‌باشد. ضمناً نوع کاغذی این نوار نیز در بازار موجود است.

دیوارهای جداکنندۀ درای وال

به دیوارهایی گفته می‌شود که فضاها را از نظر محدوده و نوع کاربری از هم جدا می‌کنند (این دیوارها باربر نمی باشند).

و دارای انواع زیر هستند:
1- دیوار جداکنندۀ ساده؛
2- دیوار جداکننده با مقاومت مکانیکی بالا؛
3- دیوار جداکننده با عملکرد صوتی بالا؛
4- دیوار جداکننده تأسیساتی.

مصالح و ابزارهای مورد نیاز جهت اجرا

دیوار جداکنندۀ ساده

ساختار این دیوار شامل یک ردیف سازه و یک لایه پانل در هر طرف می‌باشد. استفاده از حداقل مصالح ممکن جهت اجرای دیوار، سطح اشغال بسیار کم و سادگی اجرا از ویژگی‌های این نوع دیوار می‌باشد. این دیوار برای تقسیمات داخلی واحدهای مسکونی، اداری و یا در هر کاربری که اجرای یک دیوار با سرعت اجرایی بالا و حداقل مصالح و هزینه مطرح باشد، استفاده می‌گردد.

اجرای دیوار جداکنندۀ ساده

در زمان اجرا، دیوارهای جداکنندۀ ساده را هم می‌توان روی کف تمام شده مثل سنگ، سرامیک... و هم روی کف سازه‌ای (بتن سقف) اجرا نمود؛ ولی پیشنهاد می‌شود اجرا روی کف تمام شده انجام شود.

مراحل اجرای دیوار جداکنندۀ ساده

الف) ترسیم مسیر دیوار بر روی زمین:

این کار با استناد به نقشه‌های ساختمان و به وسیلۀ ریسمان رنگی انجام می‌شود. ابتدا مسیر دیوار روی کف موجود ترسیم می‌گردد و سپس رانر کف بر روی زمین نصب می‌گردد.

ب) نصب فوم عایق در پشت رانرها:

این نوار از جنس فوم بوده و در پشت سازه‌های پیرامونی دیوارها نصب می‌گردد. هدف از نصب این نوار، بهبود عملکرد صوتی دیوار و همچنین جلوگیری از لرزش و ارتعاش دیوار می‌باشد.

توجه داشته باشید در زمانی که دیوار جداکننده بر روی کف نهایی اجرا می‌گردد، می‌توان به جای نوار فوم عایق از چسب سیلیکون نیز استفاده نمود.

ج) انتقال مسیر ریسمان رنگی زمین به سقف:

این کار را می‌توان به وسیله شاقول، شمشه و تراز، یا تراز لیزری انجام داد به گونه‌ای که در نهایت دو خط روی زمین و سقف با هم موازی بوده و شاقول گردند.

د) اتصال رانر به کف و سقف:

در محل ترسیم ریسمان رنگی، رانر کف و سقف باید توسط پیچ و رول پلاک به زمین و سقف متصل گردند. فاصلۀ هر پیچ از پیچ دیگر حداکثر 60 سانتی‌متر می‌باشد. توجه شود که فاصلۀ اولین و آخرین عامل اتصال از سازه نباید از 10 سانتی‌متر بیشتر باشد.

نصب استادها (قیدهای عمودی):

در این مرحله باید از ابتدای دیوار اقدام به قراردادن استادها نموده و به جز استاد اول که تابع دیوار مبنای شروع می‌باشد، همۀ آنها را شاقول کرد. از محل شروع دیوار، تمام استادها باید در یک جهت قرار گیرند. فاصلۀ بین استادها عموماً می‌تواند 60، 40، یا 30 سانتی‌متر باشد که این فاصله براساس میزان رفت و آمد فضا، بارهای وارده به دیوار مانند تلویزیون، کابینت، قاب عکس و برمبنای ساختار پیشنهادی تعیین می‌شود.

طول استادها باید در حدود 0/5 الی 1 سانتی‌متر از فاصلۀ بین رانر سقف و کف، کوتاه‌تر بریده شود و این کوتاهی به صورت خلاصی (فاصله خالی) در بالا قرار داده می‌شود.

برش سازه‌ها باید با قیچی مخصوص برش سازه انجام شود و برای این کار ابتدا بال‌ها بریده شده و سپس اقدام به برش جان می‌شود.

نصب پانل‌ها

پانل‌های گچی در طول‌های 240 تا 300 سانتی‌متر تولید می‌شوند. در زمان نصب پانل‌ها باید دقّت شود که طول آنها از فاصلۀ بین سقف تا کف به اندازۀ یک سانتی‎متر کوتاه‎تر بریده شود و این کوتاهی از سمت کف لحاظ گردد به نحوی که بین کف و زیر پانل 1 سانتی‎متر فاصله باشد. این فاصله توسط جک پایی و یا تکه‎های کوچک پانل ایجاد می‌‌گردد.

پانل‌ها در یک سمت دیوار با عرض 120 سانتی‌متر (عرض کامل پانل) نصب می‌گردند و تا انتهای دیوار به همین صورت ادامه می‌یابند؛ ولی در سمت دیگر باید با پانل به عرض 60 سانتی‌متری شروع گردد تا حالت درز روی درز در دیوار ایجاد نگردد.

برش پانل‌ها با کاتر مخصوص انجام می‌گردد. ابتدا پانل از یک طرف (در محل برش) خط کشی شده و توسط شمشه یا خط کش با طول بلند و به وسیلۀ کاتر بریده می‌شود و سپس برگردانده شده و سمت دیگر پانل با کاتر برش داده می‌شود.

پس از برش‌کاری، پانل‌ها توسط پیچ پانل به سازه‌ها نصب می‌شوند. طول پیچ باید متناسب با ضخامت پانل انتخاب شود.

درزهای افقی به وجود آمده باید به صورت حصیر چین (بالا و پایین) و با فاصلۀ حداقل 40 سانتی‌متر از هم قرار گیرند.

پس از اجرای پانل‌های یک طرف دیوار، اقدام به قراردادن عایق معدنی (پشم سنگ) نموده و سپس پانل‌های طرف دیگر را نصب می‌کنیم. توصیه می‌شود ضخامت عایق معدنی از 80 درصد فضای داخل دیوار بیشتر نباشد.

درصورتی که دیوار بر روی کف سازه‌ای (کف تمام نشده) اجرا شود، لازم است موارد زیر در نظر گرفته شوند:

- کف باید کاملاً تراز و صاف باشد و در صورت وجود پستی و بلندی، باید با تمهیداتی وضعیت آن اصلاح شود.
- در طرفین دیوار باید تا تراز کف‌سازی نهایی، یک لایه نوار فوم اجرا شود. بدین ترتیب از ایجاد پل صوتی و نیز از نفوذ رطوبت ملات کف‌سازی و آسیب به صفحات جلوگیری می‌شود.
- کف‌سازی باید پس از اجرای صفحات صورت بگیرد تا از دفن رانر در ملات کف‌سازی جلوگیری شود.

برخی از جزئیات متداول دیوار جداکنندۀ ساده

دیوار جداکننده با مقاومت مکانیکی بالا

ساختار این دیوار شامل یک ردیف سازه و دو لایه پانل در هر طرف می‌باشد. این دیوار مشخصات عملکردی بسیار خوبی دارد که مهم‌ترین آنها مقاومت مکانیکی بالای آن است.

این دیوار در محل‌هایی که در معرض ضربه و یا تحت بارگذاری سنگ، کاشی، کابینت و بارهای دیگر هستند، به کار می‌رود. دیوارهای سرسرای ورودی، راهرو، راه پله، آشپزخانه، سرویس بهداشتی و کلاس‌های درس به دلیل پر رفت‌وآمد بودن از جمله محل‌هایی هستند که این دیوار در آنها اجرا می‌شود.

مراحل ساخت این دیوار مشابه دیوار ساده می‌باشد، با این تفاوت که دارای 2 لایه پانل در هر طرف است که این 2 لایه در هر سمت دیوار باید به صورت حصیر چین نصب گردند.

فاصلۀ پیچ‌ها در لایۀ اول 75 و در لایۀ دوم 25 سانتی‌متر می‌باشد (در صورت اجرای 2 لایه در یک روز). درصورتی که اجرا در روزهای مختلف انجام شود، فاصۀ پیچ‌ها باید از هم 25 سانتی‌متر باشد.

برخی از جزئیات متداول دیوار جداکننده با مقاومت مکانیکی بالا

دیوار جداکننده با عملکرد صوتی بالا

این دیوار دارای دو ردیف سازه می‌باشد، که با فاصلۀ 4 میلی‌متر از هم قرار داده می‌شوند و از هر طرف دو ردیف پانل نصب می‌گردد. داخل فضای دیوار نیز دو ردیف عایق معدنی قرار داده می‌شود.

این دیوار، پیشنهاد بسیار مناسبی برای دیوار جداکننده بین واحدهای مسکونی، اتاق‌های هتل، فضاهای بستری بیمارستانی و فضاهای آموزشی می‌باشد. این دیوار دارای عایق صوتی بالایی است.

اجرای دیوار جداکننده با عملکرد صوتی بالا:

پس از تعیین مسیر دیوار همانند دیوارهای ساده، اقدام به نصب رانرهای کف و سقف می‌نماییم. لازم به ذکر است که نصب نوار فوم در پشت رانرها اجباری می‌باشد.

در مرحلۀ بعد قطعات فوم ($5 \times 5$ سانتی‌متر و به ضخامت 4 میلی‌متر) در فواصل حداکثر 50 سانتی‌متر بر روی استادهای یک ردیف سازه چسبانده می‌شوند و استادهای مجاور، مماس بر این قطعات قرار می‌گیرند.

پس از این کار پانل‌های یک سمت نصب شده و سپس عایق معدنی (پشم سنگ) در هر دو ردیف قرار داده می‌شود. در مرحلۀ بعد پانل‌های سمت دیگر روی سازه‌ها نصب می‌شوند. (دو لایه در هر سمت دیوار).

برخی از جزئیات متداول دیوار جداکننده با مقاومت مکانیکی بالا

دیوار جداکنندۀ تأسیساتی

این دیوار برای عبور انواع تأسیسات اعم از لوله‌های آب و فاضلاب و استفاده در فضاهای مرطوب یا محل مسیرهای قائم تأسیساتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. اجرای دو ردیف سازه با فاصله، امکان عبور تاسیسات را بدون برخورد با سازه‌ها میسر می‌نماید.

این دیوار در محل قاب‌ها از جمله بادبند نیز می‌تواند مورد استفاده قرارگیرد. در این حالت سازۀ بادبند در فاصله بین دو ردیف سازه قرار می‌گیرد.

دو ردیف استادگذاری با فاصلۀ مناسب، برای عبور تأسیسات، مطابق با اصول سازه‌گذاری اجرا می‌گردد. پس از آن استادها (برای تحمل بارهای وارده به پانل‌های دوطرف دیوار) توسط تکه‌های پانل به هم متصل می‌شوند.

پس از نصب قطعات پانل‌ها و اتصال استادها به هم، نوبت به نصب و اجرای تأسیسات داخل دیوار می‌رسد که پس از آن اقدام به نصب پانل‌های یک سمت دیوار کرده، سپس پشم سنگ را داخل استاد قرار داده و در نهایت پانل‌های سمت دیگر نصب می‌گردد.

اجرای دیوار جداکنندۀ تأسیساتی

زیرسازی آن همانند اجرای دیوار ساده نصب می‌گردد (فاصلۀ دو ردیف سازه بستگی به میزان ابعاد تأسیسات دارد).

جدول ارتفاعی دیوارهای جداکننده (درای وال)

* ارتفاع مجاز بدون در نظر گرفتن بارگذاری روی دیوار در نظر گرفته شده است.

نکات مهم اجرایی

روش افزایش طول استادها:

گاهی اوقات پیش می‌آید که ارتفاع دیوارهای در حال ساخت از طول استادها بلندتر باشد.

برای حل این مشکل دو راهکار پیشنهاد می‌گردد:
الف) سفارش استاد با طول بلندتر به نحوی که با اندکی برشکاری به طول مورد نظر دست پیدا کنیم.
ب) روش دستی یا استفاده از روش افزایش طول استاد به طرق زیر:
ب 1) همپوشانی توسط دو استاد (شکل 1-103)
ب 2) استفاده از سه استاد مطابق جدول همپوشانی (شکل 104-1)
ب 3) استفاده از دو استاد و رانر مطابق جدول همپوشانی (شکل 105-1).

مقدار u همان مقدار همپوشانی در اتصال است که معادل 10 برابر عرض استاد می‌باشد. (به عنوان مثال اگر سازه استاد C70 باشد سازه‌ها هر یک به میزان 70 سانتی‌متر می‌بایست در داخل هم همپوشانی داشته باشند). 
چون هزینۀ سازۀ کمکی در پروژه‌ها به این صورت بالا می‌رود توصیه می‌شود طول مورد نیاز به صورت سفارشی تهیه گردد. 

نصب چهارچوب در دیوارهای جداکنندۀ گچی

انواع روش نصب

الف) نصب چهارچوب پس از اجرای قاب:

در این روش، جنس چهارچوب می‌تواند از چوب، pvc، آلومینیوم و... باشد. این چهارچوب به صورت تو پر و یا قوطی است. در این روش به دلیل اینکه دیوار و چهارچوب با یکدیگر در یک سطح قرار می‌گیرند، می‌توان چهارچوب را بعد از اجرای دیوار و قاب، درمحل نصب و اجرا نمود. 

ب) روش نصب هم‌زمان چهارچوب و قاب:

در این روش، چهارچوب از نوع قاب تو خالی است و مانند شکل، داخل چهارچوب، ورق جوش داده شده است. ارتفاع این صفحات حداقل 10 سانتی‌متر و عرض آن‌ها متناسب با عرض چهارچوب و ضخامت آن‌ها معادل با ضخامت ورق چهارچوب (حدود 2 میلی‌متر) می‌باشد. در ایران غالباً از مقاطع فلزی تو خالی برای چهارچوب در استفاده می‌شود. قبل از نصب چنین چهارچوب‌هایی، پیش‌بینی زیر لازم خواهد بود:

- اندازۀ دهانۀ باز مقطع فلزی باید به اندازۀ ضخامت دیوار (عرض استاد به علاوۀ مجموع ضخامت پانل‌ها) باشد.  

مراحل اجرا در روش نصب هم‌زمان چهارچوب و قاب

آماده‌سازی چهارچوب:

در دو عضو قائم چهارچوب، حداقل سه عدد صفحۀ فلزی (در هر طرف) به وسیلۀ اتصال جوش تعبیه می‌شود. همچنین یک عدد صفحۀ فلزی در عضو افقی بالای چهارچوب تعبیه می‌گردد. ارتفاع این صفحات حداقل 10 سانتی‌متر، عرض آنها متناسب با عرض چهارچوب و ضخامت آنها معادل با ضخامت ورق چهارچوب (حدود 2 میلی‌متر) می‌باشد (شکل زیر، موقعیت اتصال صفحات فلزی به چهارچوب را نمایش می‌دهد).

اجرای قاب پیرامونی:

برای نصب چهارچوب در، باید یک بازشو به ترتیب زیر اجرا نمود: در مجاورت چهارچوب، بخشی از رانر کف (به اندازۀ 20 سانتی‌متر) برش خورده و رو به بالا خم می‌شود (در صورتی که رانر بر روی کف سازه‌ای اجرا شده باشد، نیازی به برش آن نیست، چرا که پس از اجرای کف‌سازی، این بخش از رانر در کف دفن خواهد شد).

استادها در رانر سقف، کف و خم‌ها قرار می‌گیرند. بالای استادها به وسیلۀ پیچ LB به رانر سقف پیچ شده و پایین آنها موقتاً به وسیلۀ پانچ به رانر کف و خم‌ها متصل می‌گردد که در هنگام نصب صفحات، اتصال نهایی پایین استادها توسط پیچ TB تأمین می‌گردد.

نصب چهارچوب

چهارچوب در، توسط پیچ LB در محل صفحات نصب به استادهای طرفین متصل می‌گردد. از نظر سلسله مراتب اجرایی، ابتدا یک استاد به طور شاقول نصب و چهارچوب در محل خود مستقر می‌شود. سپس استاد دوم نصب و چهارچوب به صورت شاقول و تراز به هر دو استاد متصل می‌گردد. در انتها نعل درگاه در محل خود مستقر و به استادها و چهارچوب متصل می‌شود.

در بخش فوقانی قاب، از یک قطعه رانر به عنوان نعل درگاه استفاده می‌شود. طول این سازه، به اندازۀ عرض بازشو به اضافۀ 40 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. به اندازۀ 20 سانتی‌متر از هر انتها، بال‌ها به صورت فارسی‌بر، برش خورده و دو سر رانر رو به پایین خم می‌شوند (جهت برش بال رانر باید به گونه‌ای باشد که زائده به وجود آمده، بر روی استاد تکیه داشته باشد). عضو حاصله به گونه‌ای در بخش فوقانی قاب قرار داده می‌شود که دهانۀ باز آن رو به سقف باشد. این نعل درگاه با استفاده از پانچ به استادهای مجاور متصل می‌شود. دو قطعۀ استاد به عنوان زیرسازی در محل کتیبه نصب می‌شوند. برای این منظور دو قطعه استاد به اندازۀ ارتفاع کتیبه منهای 5 میلی‌متر (برای سهولت اجرا) در رانر نعل درگاه و رانر سقف قرار می‌گیرند. این دو سازه به رانرها متصل نمی‌شوند تا در هنگام نصب صفحات، قابلیت جابه‌جایی و تنظیم داشته باشند.

تقویت قاب پیرامونی: برای حصول اطمینان از استحکام ساختار (به ویژه جهت جلوگیری از انتقال لرزش‌های ناشی از باز و بسته شدن در)، استادها در طرفین چهارچوب توسط رانر تقویت می‌شوند. رانر تقویتی، در کل طول استاد اجرا می‌شود (با این توضیح که برای سهولت در نصب، رانر تقویتی را می‌توان قدری کوتاه‌تر برید تا در رانرهای سقف و کف نفوذ نکرده و سبب باز شدن آنها نشود). برای این منظور، رانر تقویتی موقتا توسط پرچ به استاد متصل می‌شود تا در هنگام نصب صفحات، اتصال نهایی میان این دو سازه توسط پیچ TB تأمین گردد.

نصب صفحات

دقت شود که در محل بازشو، پانل باید به شکل «L» بریده شود.

اجرای تأسیسات مکانیکی و نصب ادوات بر روی دیوار جداکنندۀ گچی

لوله‌کشی

جهت اجرای لوله‌های آب و فاضلاب که در مسیرهای قائم قرار دارند، از سازۀ پشتیبان مشابه تصویر روبه‌رو استفاده می‌شود. این سازه به عنوان یک صفحۀ پشتیبان عمل کرده که لوله‌ها و زانویی‌ها بر روی آن نصب می‌شوند. این سازۀ پشتیبان توسط پیچ LN، به استادهای مجاور متصل می‌شود. در دیوارهای تأسیساتی، برای عبور تأسیسات افقی بین دو ردیف سازه می‌توان یک قطعه سازۀ C یا U شکل را به استادهای دو طرف متصل نمود و از بست مناسب جهت مهار لوله‌ها استفاده کرد.

نکات فنی اجرای تأسیسات مکانیکی بر روی دیوار جداکنندۀ گچی

- جهت اجرای خروجی لوله‌های آب و فاضلاب در صفحات، از گردبر استفاده می‌شود. اندازۀ قطر گردبر باید 10 میلی‌متر از قطر لولۀ خروجی بیشتر باشد. درز بین لولۀ خروجی و بخش برش خورده، به وسیلۀ خمیر درزبند مناسب (نظیر چسب سیلیکون) درزبندی می‌شود.

- در صورتی که قطر خروجی از 16 سانتی‌متر بیشتر باشد، خروجی مذکور بازشو تلقی شده و از قواعد اجرای  بازشوها پیروی می‌کند. در این حالت، اطراف خروجی باید توسط یک قاب ساخته شده با سازه‌های C و U شکل تقویت شده، تا یکپارچگی و انسجام ساختار حفظ شود. 

- در صورت قرارگیری سازۀ پشتیبان در مجاورت استاد اول متصل به دیوار، از یک قطعه رانر کمکی (به طول حداقل 30 سانتی‌متر) برای اتصال سازۀ پشتیبان استفاده می‎شود. برای این منظور، رانر کمکی موقتاً به وسیلۀ پانچ به استاد متصل گردیده که در هنگام نصب صفحات، اتصال نهایی میان این دو سازه توسط پیچ TB تأمین می‌گردد.

نصب روشویی

برای نصب لگن روشویی (اعم از دیواری و یا پایه‌دار)، از یک قطعه چوب عمل‌آوری شده به طول 56 (36 سانتی‌متر برای استادگذاری با فاصله 40 سانتی‌متر)، ارتفاع 30  و ضخامت 4 سانتی‌متر استفاده می‌شود. این تخته چوبی که اصطلاحاً «تراورس» نامیده می‌شود، به وسیلۀ پیچ TN35 به فواصل حداکثر 5 سانتی‌متر به استادهای طرفین متصل می‌شود. در صورت استفاده از قطعات چوبی با ضخامت کمتر (نظیر تخته چند لایی چوبی به ضخامت 20 میلی‌متر)، می‌توان از دو قطعۀ نبشی L25 برای نصب تراورس به سازه‌های مجاور استفاده نمود.

پس از نصب تراورس، باید عامل اتصال ویژۀ نصب روشویی (مطابق تصاویر زیر) به تراورس متصل شود.
حداقل قطر و طول مناسب برای این عامل اتصال به ترتیب 8 و 135 میلی‌متر می‌باشد.

مراحل نصب روشویی

کف‌سازی و عایق‌کاری مناسب در فضاهای مرطوب برای اجرای دیوار جداکنندۀ گچی

کف‌سازی

در صورتی که دیوار بر روی کف تمام نشده اجرا شده باشد، از یک لایه نوار فوم جهت جداسازی کف‌سازی و صفحات گچی استفاده می‌شود تا از نفوذ رطوبت ملات کف‌سازی و آسیب به صفحات جلوگیری شود. برای این منظور، از یک لایه نوار فوم عایق به عرض حداقل 30 سانتی‌متر استفاده می‌شود که از زیر رانر تا روی پاشنۀ دو سمت دیوار امتداد می‌یابد (مراجعه به شکل 72-1).

پس از تکمیل ساختار دیوار، کف فضای مرطوب با ملات ماسه و سیمان با شیب مناسب کف‌سازی شده به گونه‌ای که سطح حاصله یکپارچه، مستحکم، صاف، عاری از آلودگی و آمادۀ پذیرش لایۀ عایق باشد. پس از اجرای کف‌سازی، عایق‌کاری کف انجام می‌شود. برای عایق‌کاری کف، به دو روش زیر می‌توان عمل نمود:

1- عایق‌کاری با قیر و گونی یا مشمع‌های قیراندود:

در صورتی که از قیر و گونی یا مشمع‌های قیراندود استفاده شود، به دلیل ضخامت زیاد لایۀ عایق پانل، باید از ساختار دو لایه استفاده نمود. در این حالت، لایۀ دوم پانل با فاصله از کف اجرا شده تا لایۀ عایق در فرورفتگی به وجود آمده جاسازی شود و برجستگی ایجاد ننماید.

2- عایق‌کاری با عایق رطوبتی پلیمری:

این محصول، جایگزین عایق‌های رطوبتی سنتی می‌باشد. مزیت استفاده از عایق رطوبتی پلیمری، ضخامت کم غشای حاصل از آن است (حدود 2 تا 3 میلی‌متر) که امکان اجرای دیوارهای تک لایه را در فضاهای مرطوب فراهم می‌سازد. از دیگر مزایای مهم این محصول، امکان اجرای کاشی (به وسیلۀ چسب کاشی پایۀ سیمانی) بر روی آن است.

برای اجرای این نوع عایق، ابتدا سطح کار آماده‌سازی شده و سپس با عایق رطوبتی پوشش داده می‌شود به گونه‌ای که لایۀ عایق، کف را به طور کامل پوشش داده و تا ارتفاع مورد نظر بر روی دیوار امتداد یابد. نقاط حساس مانند کنج‌ها و آب‌روها باید با استفاده از یک لایۀ الیافی مخصوص، مسلح شوند.

مراحل اجرا:

1- پس از تکمیل اجرای دیوار، محل اتصال دیوار و کف اصلی با چسب سیلیکون درزگیری می‌گردد.
2- پس از خشک شدن چسب و تمیز کردن کف و دیوارها از خاک، عایق پلیمری اجرا می‌گردد.
3- یک نوار عایق بر روی عایق پلیمری قرارداده می‌شود (جهت تقویت محل اتصال دیوار و کف).
4- مجدداً سطح نوار عایق را با عایق پلیمری آغشته کرده و تمامی نوار در زیر عایق پوشانده می‌شود.
5- پس از خشک شدن عایق (حدود 6 ساعت) مجدداً بر روی کف، عایق‌کاری انجام می‌گردد.
6- چسب کاشی به صورت شانه‌ای و یکنواخت روی سطح کشیده شده و کاشی‌ها بر روی آن نصب می‌شوند.

نصب سنگ و کاشی بر روی سطح دیوارهای جداکنندۀ گچی

قطعات پلاک (نظیر کاشی، سنگ و آجر پلاک) با وزن حداکثر 40 کیلوگرم بر مترمربع با استفاده از چسب کاشی مناسب بر روی دیوارهای خشک اجرا می‌شوند. قطعات سنگین‌تر باید به صورت مستقل از دیوار و با استفاده از اتصالات مکانیکی به بدنۀ اصلی ساختمان متصل گردند تا بار آنها به دیوار وارد نشود (اجرای خشک). چسب‌های کاشی از نوع پایۀ سیمانی بوده و در رده‌های مقاومتی مختلف تولید می‌شوند. نوع چسب کاشی مورد مصرف بر اساس کاربرد، جنس، وزن و ابعاد قطعات مورد استفاده انتخاب می‌شود. قبل از اجرای چسب کاشی، سطح پانل‌ها از هر گونه چربی و گرد و غبار پاک‌سازی شده و یک لایه پرایمر مناسب بر روی آن اجرا می‌شود. برای این منظور، می‌توان از عایق رطوبتی پلیمری رقیق شده (با نسبت 1 پیمانه عایق رطوبتی به 4 پیمانه آب) استفاده نمود.

اجرای لایۀ پرایمر؛ بنا به دلایل زیر ضروری می‌باشد:

1- لایۀ پرایمر، موجب کنترل میزان نفوذپذیری و خاصیت جذب سطح پانل می‌شود. بدین ترتیب آب موجود در ملات چسب کاشی، جذب کاغذ روکش صفحات نمی‌شود، رطوبت کافی برای آب‌گیری (هیدراسیون) ذرات سیمانی حفظ شده و از «سوختن» ملات جلوگیری می‌شود.  
2- عبور پرایمر از کاغذ روکش و نفوذ آن در هسته گچی صفحات، موجب بهبود چسبندگی کاغذ روکش به سطح هستۀ گچی می‌شود.
3- لایۀ پرایمر به عنوان یک عامل شیمیایی عمل نموده و باعث افزایش قدرت چسبندگی چسب کاشی به سطح پانل‌ها می‌شود.
پس از نصب سنگ یا کاشی، بندکشی با استفاده از ملات بندکشی صورت می‌گیرد. ملات‌های بندکشی دارای پایۀ سیمانی بوده و در رنگ‌های متنوع تولید می‌شوند.

نکات فنی:

- در نصب سنگ و کاشی، می‌توان با حفظ فواصل متعارف استادها (60 سانتی‌متر)، از یک لایۀ صفحه گچی با ضخامت 18 میلی‌متر به جای دو لایه صفحۀ گچی به ضخامت 12/5 میلی‌متر استفاده نمود. همچنین، در صورت تقلیل فواصل استادها به 40 سانتی‌متر، می‌توان از یک لایه صفحه گچی با ضخامت 12/5 یا 15 میلی‌متر به جای دو لایه صفحه گچی به ضخامت 12/5 میلی‌متر استفاده نمود. 
- در دیوارهایی که با سنگ و کاشی پوشش می‌شوند، استفاده از صفحات گچی با لبه گونیا (VK) توصیه می‌شود. در صورت استفاده از صفحات گچی با لبۀ پخ‌دار (AK)، صفحات باید با بتونه و نوار درزگیر، درزگیری شوند (در ساختارهای دو لایه، استفاده از نوار درزگیر در لایۀ زیرین لازم نیست). 
- توصیه می‌گردد که عملیات نصب کاشی با بند صورت پذیرد و از چسباندن لبۀ کاشی‌ها به یکدیگر خودداری شود.
- در فضاهای مرطوب، توصیه می‌شود که کاشی‌کاری پس از اجرای عایق رطوبتی کف و پوشش نهایی آن انجام شود.
- هنگام کاشی‌کاری برای جلوگیری از ایجاد ترک در محل تقاطع دیوار با دیوار یا دیوار با کف باید فاصله‌ای در محل اتصال در نظر گرفته شود (چفت). پس از اتمام کاشی‌کاری، تقاطع‌های مذکور به وسیلۀ خمیر درزبند مناسب (نظیر چسب سیلیکون) درزبندی می‌شوند.

نصب قرنیز

- برای اجرای قرنیز سنگی بر روی دیوار خشک، از چسب کاشی استفاده می‌شود (قبل از اجرای چسب، پرایمر اعمال می‌شود).
- برای اجرای قرنیز چوبی بر روی دیوار خشک، از چسب چوب و پیچ TN استفاده می‌شود. 
- برای اجرای قرنیز پی‌وی‌سی بر روی دیوار خشک، از چسب فوری و سیلیکون استفاده می‌شود.
- برای قرنیزهای پی‌وی‌سی که به صورت کشویی (یا کلیک) اجرا می‌شوند، قطعۀ کشویی به وسیلۀ پیچ TN به ساختار دیوار متصل می‌شود. 
- برای اجرای قرنیز به صورت توکار، باید از ساختار دو لایۀ پانل استفاده نمود. در این حالت، لایۀ دوم پانل با فاصله از کف اجرا شده تا قرنیز در فرورفتگی به وجود آمده جاسازی شود.

نصب رادیاتور

برای نصب رادیاتور بر دیوارها، از سازۀ پشتیبان استفاده می‌شود. با استفاده از این سازه، وزن رادیاتور به سازه‌های دیوار منتقل می‌شود. سازۀ پشتیبان به وسیلۀ پیچ LN به استادهای مجاور متصل می‌شود. هر یک از قلاب‌های نگه‌دارندۀ رادیاتور، توسط 4 عدد پیچ سرمته‌دار به سازۀ پشتیبان متصل می‌شود.

اجرای تأسیسات الکتریکی بر روی دیوارهای جداکنندۀ گچی

سیم‌کشی

در دیوارهای درال وال، سیم‌کشی به روش معمول (استفاده از لولۀ pvc) صورت می‌گیرد. برای عبور تأسیسات افقی، بازشوهایی بر روی استادها وجود دارد. علاوه بر بازشوهای کارخانه‌ای موجود بر روی استادها، می‌توان بر روی این سازه‌ها بازشوهای اضافی جهت عبور تأسیسات ایجاد نمود. ابعاد و تعداد بازشوهای اضافی بر اساس جدول زیر تعیین می‌شود.

نصب کلید، پریز و جعبه تقسیم

نصب قوطی‌های برق در دیوارهای درای وال به دو روش صورت می‌گیرد:

1- نصب قوطی‌های برق فلزی توکار:

مزیت این روش، ایستایی بسیار خوب قوطی و استقامت و دوام در زمان بهره‌برداری می‌باشد. در این روش از قطعۀ اتصال سازۀ پشتیبان استفاده می‌شود. قوطی‌های برق فلزی متداول در بازار، دارای ابعاد (عمق) 40 ، (عرض) 70 و (ارتفاع) 70 میلی‌متر بوده که عمدتاً در دیوارهای بنایی استفاده می‌شود. به دلیل فراوانی و آشنایی پیمانکاران تأسیساتی با این نوع قوطی برق، استفاده از آن در دیوارهای خشک نیز معمول شده است. برای دیوارهای تک لایه می‌توان از قوطی‌های برق به عمق 40 میلی‌متر استفاده نمود؛ اما برای دیوارهای دو لایه، استفاده از قوطی‌های برق با عمق 60 میلی‌متر توصیه می‌گردد. نکته مهم در استفاده از قوطی‌های برق با عمق 60 میلی‌متر، وجود فاصلۀ 25 میلی‌متری میان ورودی لولۀ برق و لبۀ قوطی می‌باشد. فاصلۀ مذکور، داخل ضخامت صفحات نفوذ کرده و اتصال مناسب میان کلید و پریز با قوطی برق را امکان‌پذیر می‌نماید.

روش نصب : قوطی برق به وسیلۀ پیچ LB به سازۀ پشتیبان متصل می‌شود.

محل برش با توجه به شکل قوطی برش داده می‌شود. مثلاً در محل قوطی برق دایره‌ای شکل، برش پانل به وسیلۀ گردبر انجام می‌شود. اندازۀ قطر گردبر باید به گونه‌ای انتخاب شود که سطح برش‌خورده به صورت یک دایرۀ کامل، اطراف در قوطی برق را فرا گیرد.

برای قوطی به شکل مربع، با استفاده از ارۀ چاقویی و سوهان، حفرۀ موجود، به صورت یک مربع، شکل داده می‌شود.

2- نصب قوطی‌های برق ویژه دیوار خشک:

در این روش، از قوطی‌های پلاستیکی که ویژۀ این نوع دیوارها طراحی و تولید شده‌اند، استفاده می‌شود.

این روش دارای مزایای زیر است:
- حذف سازۀ پشتیبان؛
- نصب آسان در هر نقطه از دیوار؛
- قابل تنظیم و هماهنگ با افزایش تعداد لایه‌های پوششی دیوار؛
- عمق نفوذ کم؛
- امکان تولید قوطی‌ها به صورت چند تایی و متصل به هم.

روش نصب: 

- مرکز هندسی قوطی برق بر روی صفحۀ گچی تعیین می‌شود.
- صفحۀ گچی به وسیلۀ گردبر برش داده می‌شود (با قطر متناسب با قوطی برق مورد مصرف).
- این نوع قوطی دو عدد گیره دارد که به وسیلۀ پیچ، قابل تنظیم می‌باشند. با استفاده از یک پیچ‌گوشتی، فکّ گیره‌ها جمع شده و قوطی برق با پانل درگیر و به آن متصل می‌شود.

نکات فنی در اجرای تأسیسات الکتریکی دیوارهای جداکنندۀ گچی:

برای برش پانل در محل قوطی برق، باید از ابزار و روش اجرایی مناسب استفاده نمود؛ در غیر این صورت، کیفیت کار به اندازۀ قابل توجهی کاهش خواهد یافت.

در دیوارهای خشک باید از نصب پشت به پشت قوطی‌های برق پرهیز نمود. رعایت نکردن این نکته، عملکرد دیوار را در برابر حریق و صوت، به میزان قابل توجهی کاهش خواهد داد.

درزگیری و آماده‌سازی سطوح دیوارهای جداکنندۀ گچی

بتونۀ درزگیر

بتونۀ درزگیر مخصوص، برای درزگیری و بتونه‌کاری صفحات روکش‌دار گچی به کار می‌رود. این بتونه، همراه با نوار درزگیر اجرا شده و بدین ترتیب ساختاری مسلح و مستحکم تشکیل می‌شود. این ماده به صورت لایه‌ای نازک با ضخامت 1 تا 2 میلی‌متر اجرا می‌گردد. در صورت اجرای بتونه به شکل چند مرحله‌ای، می‌توان تا ضخامت حداکثر 10 میلی‌متر از این ماده استفاده نمود.

ماستیک

ماستیک جهت دستیابی به سطحی صاف و یکدست، بر روی سطوح ایجاد شده با پانل‌های گچی اجرا می‌شود. سطح به دست آمده با این محصول، زیرسازی بسیار مناسبی برای پوشش نهایی کار (به ویژه در رنگ‌آمیزی) می‌باشد.

روش تهیۀ بتونۀ درزگیر:

برای تهیۀ این نوع بتونه، پودر بتونه و آب به نسبت 10 به 9 (10 پیمانه پودر بتونه و 9 الی 10 پیمانه آب) و به ترتیب زیر مخلوط می‌شوند: 
- آب را داخل ظرف مخصوص تهیۀ بتونه ریخته و پودر بتونه به آرامی به آن اضافه می‌شود.
- به مدت 2 تا 3 دقیقه صبر کرده تا پودر بتونه تمامی آب روی سطح را جذب نموده و به حالت خمیری در آید.
- با استفاده از کمچه، بتونه را به مدت 1 تا 2 دقیقه مخلوط نموده تا خمیری یکدست حاصل شود.

روش تهیۀ ماستیک:

برای تهیۀ، ماستیک، پودر ماستیک و آب به نسبت 10 کیلوگرم به 6 الی 7 لیتر آب لازم است که به ترتیب زیر مخلوط می‌شوند:
- آب را داخل ظرف مناسبی ریخته و پودر ماستیک به آرامی به آن اضافه می‌شود.
- به مدت 2 تا 3 دقیقه صبر کرده تا پودر ماستیک تمامی آب روی سطح را جذب نموده و به حالت خمیری در آید.
- با استفاده از همزن الکتریکی، ماستیک را به مدت 2 تا 3 دقیقه مخلوط کرده تا خمیری یکدست حاصل شود.
- مجدداً به مدت 2 دقیقه صبر کرده تا فعل و انفعالات شیمیایی صورت گیرد.
- مجدداً با استفاده از همزن الکتریکی، ماستیک را به مدت 2 دقیقه مخلوط کرده تا خمیر حاصله آمادۀ مصرف شود.

مراحل اجرای درزگیری صفحات روکش‌دار گچی

1- مرحلۀ اول: بررسی و اقدامات اولیه

- عملیات درزگیری باید پس از اتمام مراحل اجرای ساختمان صورت گیرد.
- قبل از شروع عملیات درزگیری لازم است تمامی سطح کاملاً تمیز و عاری از هر گونه گرد و غبار و چربی باشد.

- وضعیت کلیۀ پیچ‌ها از نظر اجرای صحیح بررسی شود. در صورت وجود مشکلاتی از قبیل پارگی کاغذ روکش پانل، بیرون‌زدگی سر پیچ‌ها و عدم رعایت فواصل مجاز، معایب باید بر طرف شوند.

- تمامی لبه‌های برش‌خورده بررسی شوند. در صورت عدم اجرای پخ و یا پرداخت، پانل باید از زیرسازی جدا و روی میز کار (یا پالت) به وسیلۀ دستگاه پخ‌زن، پخ‌زده شود و به وسیلۀ ساب ماله‌ای پرداخت شود.
- درزهای میان صفحات بررسی شوند. باید فاصله‌ای به اندازۀ 2 میلی‌متر میان هر دو صفحۀ مجاور وجود داشته باشد.

2- مرحلۀ دوم: درزگیری لبه‌ها و کنج‌ها

الف) درزگیری لبه‌های کارخانه‌ای (لبه‌های برش‌نخورده)
در این مرحله و به کمک اقدامات زیر، درز توسط بتونه پر شده و نوار درزگیر در محل خود تثبیت می‌شود:
- با استفاده از کاردک پیچ گوشتی‌دار، یک لایه بتونه به پهنای 10 سانتی‌متر و ضخامت 3 میلی‌متر در محل درز اجرا می‌شود. 

- نوار درزگیر بر روی بتونه قرار داده شده و به وسیلۀ کاردک، از بالا به پایین روی بتونه فشرده می‌شود، به گونه‌ای که بتونۀ اضافی از طرفین نوار بیرون بزند.

- اضافات بتونه بر روی سطح نوار کشیده و بلافاصله جمع می‌شود. حرکت کاردک در این قسمت نیز از بالا به پایین می‌باشد.

- کار، رها شده تا بتونه در این مرحله به طور کامل خشک شود.

در این مرحله و به کمک اقدامات زیر، ساختار درزها مستحکم شده و با صفحات گچی، یکپارچه می‌شود.
- با استفاده از لیسه یا مالۀ استیل، یک لایه بتونه به پهنای 20 سانتی‌متر و با ضخامتی که نوار درزگیر محو شود، بر روی لایۀ قبلی اجرا می‌شود.
- کار، رها شده تا بتونه این مرحله نیز به طور کامل خشک شود.
- با استفاده از ساب ماله‌ای، سطح بتونۀ خشک، پرداخت شده و برای مرحلۀ بعدی کار (اجرای لایۀ آماده‌سازی) مهیا می‌شود.

ب) درزگیری لبه‌های برش خورده: کلیۀ مراحل اجرا مانند درزگیری لبه‌های کارخانه‌ای می‌باشد، با این تفاوت که پهنای لایۀ بتونه در مرحلۀ دوم، 30 سانتی‌متر می‌باشد.

ج) درزگیری کنج‌های خارجی با سازۀ محافظ گوشه (کرنربید فلزی)

گام اول
- سطح سازۀ محافظ گوشه به وسیلۀ مواد چربی‌زدا تمیز می‌شود.
- سازۀ محافظ گوشه، روی کنج دیوار قرار گرفته و به وسیلۀ چکش لاستیکی و دستگاه کرنربید کوب نصب می‌شود. فاصلۀ ضربات، حداکثر 35 سانتی‌متر می‌باشد.

گام دوم
- با استفاده از لیسه یا مالۀ استیل، یک لایه بتونه به پهنای 20 سانتی‌متر و ضخامتی که سازه محافظ گوشه محو شود، بر روی کرنربید و در دو طرف کنج اجرا می‌شود.
- کار، رها شده تا بتونۀ این مرحله به طور کامل خشک شود.
- با استفاده از ساب ماله‌ای، سطح بتونۀ خشک پرداخت شده و برای مرحلۀ بعدی کار (اجرای لایه آماده‌سازی) مهیا می‌شود.

د) درزگیری کنج‌های خارجی با نوار محافظ گوشه (کرنربید کاغذی)

گام اول
- نوار محافظ گوشه به وسیلۀ دست از وسط تا زده می‌شود.
- با استفاده از کاردک پیچ‌گوشتی‌دار (یا لیسه)، یک لایه بتونه به پهنای 10 سانتی‌متر و ضخامت 3 میلی‌متر، بر دو طرف کنج اجرا می‌شود.
- کرنربید بر روی بتونه قرار داده شده و با انگشت شست و سبابه به آن فشار وارد می‌شود، به گونه‌ای که بتونه‌های اضافی از طرفین آن خارج شود.
- با استفاده از کاردک زاویه خارجی، از بالا به پایین روی نوار محافظ گوشه کشیده شود تا سطح آن هموار و کنجی کاملاً گونیا و یکنواخت به دست آید.
- به وسیلۀ کاردک پیچ‌گوشتی‌دار (لیسه)، اضافات بتونه بر روی سطح کرنربید کشیده و بلافاصله جمع شود.
- کار، رها شده تا بتونه این مرحله به طور کامل خشک شود.

گام دوم
مانند مرحله دوم در درزگیری کنج‌های خارجی با سازۀ محافظ گوشه عمل می‌شود.

ه) درزگیری کنج‌های خارجی با نوار درزگیر کاغذی: برای درزگیری کنج‌های خارجی‌ای که در معرض ضربه نیستند (مانند کنج‌های خارجی در سقف‌ها)، در صورت وجود مهارت کافی، می‌توان از نوار درزگیر کاغذی به جای کرنربید استفاده نمود. کلیۀ مراحل اجرا مانند درزگیری کنج‌های خارجی با نوار محافظ گوشه می‌باشد.

و) درزگیری کنج‌های داخلی - فصل مشترک دو ساختار خشک: برای درزگیری کنج داخلی‌ای که در فصل مشترک دو ساختار خشک قرار دارد (مانند محل تقاطع دو دیوار یا یک دیوار و یک سقف)، از نوار درزگیر کاغذی استفاده می‌شود. کلیۀ مراحل اجرا مانند درزگیری کنج‌های خارجی با نوار محافظ گوشه می‌باشد؛ با این تفاوت که از کاردک زاویۀ داخلی استفاده می‌شود.

درزگیری کنج‌های داخلی - فصل مشترک ساختار خشک و بنّایی:

برای درزگیری کنج داخلی که در فصل مشترک ساختار خشک و بنّایی قرار دارد (مانند محل تقاطع یک دیوار با یک دیوار بنّایی، یک دیوار با یک سقف بنّایی، یا یک سقف درای وال با یک دیوار بنّایی)، از نوار چسب جداکنندۀ مخصوص استفاده می‌شود؛ بدین ترتیب که قبل از عملیات نصب، نوارچسب جداکنندۀ مخصوص بر روی سازه چسبانده شده و پس از عملیات درزگیری و خشک شدن بتونه، اضافات آن به وسیلۀ تیغ برش جدا می‌شود.

اجرای بتونه در محل پیچ‌ها

بتونه در محل پیچ‌ها نیز اجرا می‌شود. بدین ترتیب که ابتدا با استفاده از کاردک، بتونه در جهت عمودی کشیده شده و سپس با حرکت کاردک در جهت افقی بتونه جمع می‌شود. پس از خشک شدن بتونه، سطح آن به وسیلۀ ساب ماله‌ای پرداخت می‌شود.

آماده‌سازی صفحات روکش‌دار گچی

پس از اتمام مراحل درزگیری، سطوح ایجاد شده با پانل گچی باید برای پذیرش پوشش نهایی (رنگ، کاغذ دیواری، کاشی و...) آماده‌سازی شوند. بسته به نوع پوشش نهایی، ممکن است یک یا ترکیبی از لایه‌های آماده‌سازی زیر بر روی سطح پانل‌ها اجرا شود.

اجرای ماستیک

برای دستیابی به بهترین نتیجه در رنگ‌آمیزی، پس از عملیات درزگیری و خشک شدن آن و قبل از رنگ‌آمیزی، یک لایۀ نازک پوششی ( 1 تا 2 میلی‌متر) با ماستیک روی تمام سطح کار اجرا می‌شود (ضخامت قابل قبول، طی یک یا چند مرحلۀ کاری قابل دستیابی است).

پرایمر زنی (اجرای پرایمر)

برای پایین آوردن درجۀ نفوذپذیری و میزان جذب صفحات گچی، پس از عملیات درزگیری و قبل از کاشی‌کاری، اجرای کاغذ دیواری یا رنگ‌آمیزی با رنگ روغنی، اجرای لایۀ پرایمر بر روی کل سطح کار لازم خواهد بود. در اجرای کاشی و کاغذ دیواری، حذف لایۀ پرایمر موجب می‌شود که اتصال مناسب ایجاد نشده و پوشش‌های مذکور از پانل جدا شوند. در خصوص رنگ‌آمیزی با رنگ روغنی، حذف لایۀ پرایمر باعث ایجاد حالت سایه - روشن در سطح کار می‌شود.

نکات فنی برای آماده‌سازی صفحات روکش‌دار گچی

برای یکسان‌سازی روش درزگیری و آماده‌سازی سطوح ایجاد شده با پانل گچی، نکات زیر در اجرای مراحل درزگیری و نوع لایۀ آماده‌سازی برای کاربردهای مختلف به شرح زیر توصیه می‌گردد.

- استفاده از پوشش‌های قلیایی (نظیر رنگ‌های آهکی و سیلیکاتی) بر روی صفحات گچی مجاز نمی‌باشد.
- برای نصب کاغذ دیواری، باید از پرایمر ویژه و چسب سلولزی استفاده نمود؛ تا در صورت جداسازی کاغذ دیواری در آینده، به کاغذ روکش پانل آسیب نرسد. همچنین باید از جریان مناسب هوا در محیط اطمینان حاصل نمود تا چسب مذکور به سرعت خشک شود.
- هنگامی که کاغذ روکش پانل ‌بر اثر شرایط نگه‌داری نامناسب و رطوبت مداوم دچار کپک‌زدگی شده باشد، پانل‌ها باید خشک شده و سطح آنها از کپک پاک‌سازی شود و سپس کل سطح آنها توسط پرایمر (با پایۀ آب) آغشته گردد. پس از طی این مراحل، می‌توان پانل‌ها را نصب، درزگیری و برای پذیرش پوشش نهایی آماده‌سازی نمود.
- هنگامی که کاغذ روکش پانل‌ بر اثر شرایط نگهداری نامناسب و تابش مداوم نور خورشید تغییر رنگ داده باشد (زرد رنگ شده باشد)، کل سطح پانل‌ها باید توسط پرایمر (با پایۀ آب) آغشته شده و سپس آنها را نصب، درزگیری و برای پذیرش پوشش نهایی آماده‌سازی نمود.
- قبل از اجرای بتونه یا ماستیک، سطح کار باید از هر گونه آلودگی و گرد و غبار تمیز شود.
- آب مورد استفاده برای تهیۀ بتونه و ماستیک باید کاملاً تمیز و عاری از هر گونه مواد اضافی و آلوده باشد. بنابراین بهتر است از آب آشامیدنی برای این منظور استفاده شود.
- برای نگهداری پودر بتونه و ماستیک، کیسه‌ها باید در محل خشک روی پالت و به دور از آب، رطوبت، آفتاب و گرما قرار گیرند.
- زمان مصرف پودر بتونه و ماستیک (در بسته‌بندی استاندارد و در شرایط انبارش متعارف)، 6 ماه پس از تاریخ تولید می‌باشد. بدیهی است که پس از باز شدن پاکت، پودر بتونه و ماستیک را باید ظرف مدت کوتاهی مصرف نمود (حداکثر تا 7 روز).
- زمان استفاده از خمیر بتونه و ماستیک، به ترتیب و به طور میانگین 45 و 220 دقیقه می‌باشد. زمان‌های مذکور در شرایط آزمایشگاهی به دست آمده و بدیهی است با توجه به شرایط محیطی، متغیر خواهند بود؛ بدین معنی که هر چه درجه حرارت محیط بالاتر و درصد رطوبت نسبی هوا پایین‌تر باشد (شرایط آب و هوایی گرم و خشک)، زمان‌های مذکور کاهش خواهند یافت.
- بتونه و ماستیک در دمای بین 5 درجۀ سانتی‌گراد و تا کمتر از 40 درجۀ سانتی‌گراد قابل اجرا می‌باشند. استفاده از این مواد در دماهای پایین‌تر (به دلیل احتمال یخ‌زدگی ملات) و در دماهای بالاتر (به دلیل احتمال خشک شدن ملات، پیش از گیرش شیمیایی) مجاز نمی‌باشد.
- نسبت بالای آب به گچ و نیز انبار کردن طولانی مدت گچ سبب افزایش زمان گیرش آن می‌گردد. بدین معنی که هرچه ملات رقیق‌تری آماده گردد به دلیل افزایش زمان گیرش، مدت طولانی‌تری در معرض جریان هوا قرار گرفته و قسمتی از آب مورد نیاز برای کامل شدن گیرش تبخیر می‌شود. در این حالت ملات به جای گیرش، خشک می‌شود و از استحکام مناسبی برخوردار نخواهد بود.
- قرار گرفتن ملات در معرض جریان باد نیز سبب تبخیر آب سطحی ملات و مانع از گیرش آن می‌شود.
- این امر باعث جلوگیری از استحکام ملات و بروز ترک بر روی سطح خواهد شد.
- بتونه و ماستیک را نباید با سایر موادی که باعث ایجاد تغییرات در خواص شیمیایی و یا مشخصات فیزیکی این محصولات می‌گردد، ترکیب نمود. این عمل نوعی فریب و غشّ در کار بوده و سبب کاهش کیفیت کار می‌شود.
- ضخامت ملات کار شده اگر از مقادیر مجاز بیشتر و یا کمتر باشد، بر روی استحکام ملات اثر می‌گذارد.
- اگر سطح زیر کار متخلخل باشد، سبب کوتاه شدن زمان گیرش ملات می‌شود و این نقص بر روی خواص مکانیکی آن از جمله چسبندگی و استحکام، اثر منفی می‌گذارد.
- ماستیک را نمی‌توان به عنوان بتونه درزگیر در ساختارهای خشک استفاده نمود.

واحد یادگیری 2: شایستگی اجرای تزیینات گچی ستون و سرستون

آیا تا به حال پی برده‌اید

1- از چه زمانی از تکنیک گچ‌بری در معماری ایران استفاده می‌شده است؟
2- گچ‌بری در دوره‌های مختلف تاریخی چه تغییراتی داشته است؟
3- در چه بناهایی آثار گچ‌بری ویژه‌ای وجود دارد؟
4- مراحل اجرای گچ‌بری با استفاده از ابزارهای آماده چگونه است؟

استاندارد عملکرد

پس از پایان این واحد یادگیری هنرجو می‌تواند با استفاده از ابزار، تجهیزات و مصالح مورد نیاز و بر اساس اصول اجرای گچ‌بری ستون و سرستون، اجرای تزیینات گچی یک ستون را به همراه سرستون آن با ابزار آمادۀ گچ‌بری انجام دهد.

تاریخچۀ گچ‌بری

نقش برجسته‌هایی که از گچ تشکیل می‌شوند معمولاً با بریدن، سر و کار دارند. بریدن گچ و کنده‌کاری کردن روی آن را از گذشته تا به حال، گچ‌بری می‌گویند.

گچبری در دوران‌های مختلف تاریخ، روند پیشرفت را طی کرده و در حال حاضر نیز آثار آن در فضاهای مختلف به‌صورت گسترده‌ای دیده می‌شود. از گچ‌بری در نمای درونی ساختمان‌ها از جمله بناهای عمومی و خصوصی با سبک‌های مختلف استفاده شده است. به همین دلیل گچ‌بری نشانگر سال‌ها تمدن و فرهنگ این مرز و بوم است که در کالبد معماری، ظاهر می‌شود و هر شکل از آن، معنا، مفهوم و پیامی خاص در بر دارد.

گچ‌بری از پدیده‌های هنری بی‌همتا در معماری سنتی ایران به شمار می‌رود. پیشینۀ هنر گچ‌بری در ایران، به 2500 سال پیش و قبل از ساخت آجر می‌رسد. گچ به سبب گیرایی و انعطاف‌پذیری در استحکام بخشیِ ساختار بنا و در تزیینات معماری دورۀ اسلامی نیز کاربرد ویژه‌ای دارد. ایرانیان، اقسام عملیات گچ‌بری را ابداع، تجربه و تکمیل کرده‌اند و یک سِلسله شاهکار در سبک‌های متوالی پدید آورده‌اند که در جای دیگر همتایشان را نمی‌توان یافت. به طور کلی گچ‌کاری و استفاده از گچ در ایران، سابقه‌ای طولانی دارد. به عنوان مثال می‌توان قدیمی‌ترین اثر گچ‌بری مکشوفه از کاوش‌های علمی انجام شده در هفت تپۀ خوزستان نام ببریم. این نمونه، از قدیمی‌ترین اثر گچ‌بری در دوران پیش از تاریخ ایران و متعلق به هنر و تمدن ایلامی است.

در دورۀ هخامنشی و اشکانی هم به طور ساده و گاه به صورت ترکیبی و تلفیقی از این هنر استفاده شده است. اما در دوران ساسانی، تکنیک‌ها و روش‌های خاصی به همراه نقوش و نمادهای مختلف حیوانی، گیاهی و انسانی و نیز در فرم‌های هندسی، به کار گرفته شده و در مجموع از به کارگیری روش‌ها و تلفیق عناصر و نمادها در روی گچ‌بری‌ها، مناظر جالب توجهی عرضه گردید که موجب تحولاتی در دیگر هنرهای عهد ساسانی و بعدها هنرهای دوران اولیۀ اسلام در ایران و خارج از مرزهای ایران شد. 

گچ‌بری یکی از پدیده‌ها و هنرهای ارزنده، بخصوص در عصر ساسانی و دارای الگوهای کامل‌تر و پیشرفته‌تری از سایر هنرها و بیان‌کنندۀ تاریخ هنر عهد ساسانی است. به گواهی آرایه‌های گچی که باستان‌شناسان آنها را در کاوش‌های مدائن (تیسفون) کشف کرده‌اند و همچنین به گواهی نقش‌های گچی که در نزدیکی ورامین به دست آمده، ایرانیان از روزگار ساسانی از گچ، برای نقش‌های تزیینی در معماری استفاده می‌کرده‌اند.

معماران ایرانی، در دورۀ اسلامی نیز به استفاده از گچ ادامه دادند. بهترین دلیل برای این ادعا نقش و نگارهای گچی دقیق در طاق‌های مسجد جامع نایین و محراب آن می‌باشد که یکی از کهن‌ترین مسجدهای ایرانی است و تاکنون بر جای مانده است. این مسجد، دارای نقش‌های گچی دقیقی مانند خود بنا است. برای تزیینات گچی آن از شکل‌های گیاهی و هندسی استفاده شده است که انسان را به یاد نقش و نگارهای دورۀ خلفای عباسی که در خرابه‌های سامرّا پیدا شده است می‌اندازد، اما از نظر کتیبه‌هایی که با خط خوش بر مسجد نایین نقش بسته است، با آن تفاوت دارد.

از گچ‌بری‌های ایرانی روزگار سلجوقیان، آثاری به دست ما رسیده است که اشکالی از انسان و حیوان در آنها مشاهده می‌شود و از نظر هنری بسیار گرانبها هستند. از سوی دیگر، کاوشگران در ساوه و ری به نمونه‌هایی از تزیینات گچی رنگی و زیبا، دست یافته‌اند. اوج هنر گچ‌بری‌ها و تزیینات گچی، در بناهای دورۀ اسلامی به قرن هشتم هجری برمی‌گردد که در آن زمان، محراب بسیاری از مسجدها از گچ ساخته می‌شد و دارای نقش‌های دقیقی بودند که نوشته‌های گچی، بر زیبایی و جذابیت آنها می‌افزود.

یکی از مهم‌ترین و گران‌بهاترین این محراب‌ها، محراب اولجاتیو، در مسجد جامع اصفهان است که تاریخ 710 هجری قمری و نام سازندۀ آن «بَدر» را در خود دارد.

هنرمندان ایرانی، در بیشتر موارد نقش‌ها را بر گچ می‌کندند و آنها را قالب نمی‌گرفتند. از همین رو آرایه‌های گچی ایران، تهی از حالت ساختگی و ملال‌آوری است که تزیینات گچی قالب‌ریزی شده در بیشتر موارد این نقص را دارند. موضوعات تزیینی برگرفته شده در گچ‌بری، انواع گوناگونی دارند. برخی از آنها برگرفته از اشکال هندسی مانند نقوش اسلیمی، الگوهای برگرفته از اشکال و برخی دیگر از کتیبه‌های خطی می‌باشد. از غنی‌ترین ساختمان‌های دارای گچ‌بری، مسجد حیدریه در قزوین، گنبد علویان در همدان، مسجد جامع اصفهان است. هنرمندان صنعتگر ایران در قرن‌های 10 و 12 هجری، به کاربرد تزیینات گچی در کاخ‌ها و خانه‌ها و رنگ‌آمیزی آنها با دقت و تنوع روی آوردند، به گونه‌ای که این نقش‌ها، بسیار به نقاشی‌ها و صفحات تذهیب شدۀ کتاب‌های خطی منسوب به آن دوره، شباهت دارند.

امروزه به دلیل اهمیت یافتن سرعت ساخت و ساز و کم کردن هزینه‌های ساختمان و تزیینات دستی، اجرای تزیینات گچی به صورت سنتی آن کمتر متداول بوده و از ابزارهای آماده (پیش‌ساخته) که دارای نقوشی مشابه نمونه‌های سنتی هستند، استفاده می‌شود. از متداول‌ترین ابزارهای پیش‌ساخته می‌توان به ابزارهایی از جنس گچ پلی‌استایرن و پلی‌یورتان اشاره کرد.

ابزارهای پیش‌ساخته برای تزیین فضاهای داخلی بر سه نوع‌اند:
1- گچی،
2- پلی‌استایرن؛
3- پلی‌یورتان.

ابزار پیش‌ساخته گچی:

با توجه به نیاز معماران امروز، متعلقات پیش ساخته به صورت انبوه تولید می‌شوند. گچ‌بری پیش‌ساخته در کشورهای دیگر نیز به صورت سنتی رشد کرد و با گذر زمان این هنر به صورت صنعتی درآمد. این روند در کشور ما نیز طی شده است و در حال حاضر با توسعه صنعت ساختمان و خانه‌سازی به صورت انبوه، تزیینات داخلی مربوط به گچ‌بری با استفاده از این روش سرعت گرفته است. طرح بیشتر ابزارهای پیش‌ساخته گچی تولید شده متناسب با فرهنگ، سلیقه و براساس نقوش غنی گذشتۀ ما می‌باشد.

انواع گچ‌بری

به طور کلی گچ‌بری‌های انجام شده با استفاده از ابزارهای آماده را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

الف) طرح‌های زمینه و سطوح: 

یک سطح را به طور کلی و یا تکه‌تکه با نظمی خاص زیر پوشش طرحی مانند طرح‌هایی که در سقف، دیوار، در و یا قابی گچی که بر روی دیوار است قرار می‌دهند. در اجرا، قطعات پیش‌ساختۀ یک طرح را به صورت کلی یا تکه‌تکه با الگویی خاص در کنار هم قرار می‌دهند.

ب) طرح‌های حاشیه:

در این نوع گچ‌بری، یک طرح به صورت ممتد یا تکه‌تکه با الگویی خاص در کناره‌های سقف،راه پله و... قرار می‌گیرد.

ج) طرح‌های تک و ویژه :

این طرح‌ها در جاهای خاص به صورت تکی اجرا می‌شوند و در جاهایی مانند سرستون، سر قاب، شومینه، سردر و … قرار می‌گیرند.

ابزارهای پیش‌ساخته از پلی‌استایرن

پلی‌استایرن یک پلیمر مصنوعی از مونومر استایرن (یک ماده پتروشیمی) است که به سه نوع معمولی، مقاوم و انبساطی وجود دارد.

الف) پلی‌استایرن معمولی:

پلی‌استایرنی با نام اختصاری GPPS که جهت مصارف عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولاً باید دارای خواصی نظیر مقاومت خوب در برابر حرارت، قدرت ضربه‌پذیری مناسب و سیّالیت خوب در هنگام فرایند باشد. این نوع پلی‌استایرن عایق بوده و استحکام بالایی دارد و به همین دلیل در مصارف الکتریکی به کار برده می‌شود.

ب) پلی‌استایرن مقاوم:

این نوع پلی‌استایرن با نام اختصاری (high-impact polystyrene) HIPS مقاوم به ضربه است و به همین دلیل در ساخت ظروف و بدنۀ لوازم خانگی کاربرد دارد.

ج) پلی‌استایرن انبساطی (یونولیت)

این نوع پلی استایرن با نام اختصاری (Expanded polystyrene) EPS، نوعی پلیمر سفید رنگ است که به آن یک عامل حجم‌دهنده اضافه شده است. پلی‌استایرن انبساطی در ایران با نام یونولیت شناخته می‌شود.

صفحات فوم فشردۀ پلی‌استایرن:

صفحات فوم فشردۀ پلی‌استایرن، متشکل از ساختار پلی‌استایرن معمولی بوده که دارای بافت تو در توی به هم فشرده و خالی از حفره می‌باشند که به صورت تزریقی تولید می‌گردند. این صفحات دارای ویژگی‌هایی چون قیمت مناسب، عدم انتشار گاز سمی در هنگام آتش‌سوزی، جذب آب پایین، قدرت عایق‌بندی و استحکام بالا می‌باشند.

ابزارهای پیش‌ساختۀ پلی‌یورتان

پلی‌یورتان‌ها به شکل‌های مختلف از جمله فوم‌های نرم، فوم‌های سخت؛ الاستومرها، ترموپلاستیک الاستومرها، رزین، پوشش و… در دنیا کاربرد دارند. یکی از کاربردهای پلی‌یورتان‌ها، استفاده به عنوان ابزار پیش‌ساخته دکوراتیو با هدف ایجاد طرح‌ها و جلوه‌های زیبای دکوراتیو در فضای داخلی و نمای خارجی ساختمان می‌باشد. 

ابزار پیش‌ساختۀ دکوراتیو پلی‌یورتان در انواع ابزار مختلف از جمله گلویی، نور مخفی، پروفیل‌های قاب، قرنیز، قاب‌های پیرامونی در و پنجره، طاقچه‌ها، گل‌ها و گنبدهای زیبای سقفی، قطعات تزیینی و چراغدان‌های دیواری، ستون و سر ستون تهیه می‌شود. این انواع متنوع امکان ایجاد طرح‌ها و جلوه‌های زیبای تزیینی را درانواع سبک‌ها برای طراحان فراهم می‌آورد.

مهم‌ترین ویژگی‌های ابزارهای پیش‌ساختۀ پلی‌یورتان عبارت است از:

1- دانسیته و استحکام بالا؛
2- مقاوم در برابر رطوبت، کپک، محیط‌ های اسیدی و قلیایی؛
3- تنوع در طرح، ماندگاری طولانی و دوام بالا؛
4- برش و نصب آسان و سریع (با چسب مخصوص یا میخ)؛
5- قابلیت نصب به روی کلیه سطوح گچ، درای وال، سیمان، سنگ، کاشی، فلز، چوب، کابینت، مبلمان و سقف‌های کاذب؛
6- رنگ‌پذیری بالا با انواع رنگ‌های ساختمانی و قابلیت پتینه‌کاری،
7- سبکی.

اجرای ابزار گچی بر روی دیوار

مراحل اجرا

1- آماده‌سازی کارگاه
2- رولوۀ محل نصب ابزارها
3- برش ابزارها متناسب با ابعاد مورد نظر
4- اجرای بتونۀ درزگیر بر روی دیوار
5- اجرای ابزار گچی بر روی لایۀ بتونۀ خشک شده
6- جدا کردن اضافات چسب پس از اتصال کامل ابزار به سطح زیر آن

اجرای ابزار گچی به روش تر (سنتی)

برای اجرای ابزار گچی (به روش تر)، به روش زیر عمل می‌شود:

از آنجایی که اجرا بر روی سقف و دیوار از جنس صفحات گچی روکش‌دار انجام می‌شود، ابتدا نوار چسب جداکننده ترن‌فیکس (در یک یا چند ردیف) بر روی سطح سقف کاذب اجرا شده، به نحوی که کل سطح تماس ابزار با سقف کاذب پوشیده شده و میان ابزار و سقف انفصال ایجاد شود.

با استفاده از ماله یا کاردک دندانه‌دار، یک لایه بتونه درزگیر به صورت شانه‌ای بر روی سطح دیوارجداکننده درای وال (در محدوده اجرای ابزار) اجرا می‌شود.

پس از خشک شدن لایه بتونه، ابزار گچی به روش متداول بر روی آن اجرا می‌شود.
پس از خشک شدن ابزار، اضافات نوارچسب جداکننده به وسیله تیغ برش جدا می‌شود.

تذکر: در این روش، ابزار تنها به دیوار متصل است؛ لذا اجرای ابزار با اندازه و وزن غیرمتعارف توصیه نمی‌شود. در صورت نیاز، برای ایجاد استحکام بیشتر می‌توان در محل استادها پیچ‌های TN اضافی را به عنوان گل میخ اجرا نمود. در این صورت باید از پیچ TN بلند استفاده نمود، به نحوی که ضمن عبور از لایه‌های پوششی و نفوذ در سازه، بخشی از پیچ از سطح پنل بیرون بماند.

اجرای ابزارهای پیش‌ساختۀ پلی‌یورتان یا پلی‌استایرن

این ابزارها از جنس پلی‌یورتان یا پلی‌استایرن بوده که با چسب مناسب (نظیر چسب چوب) بر روی ساختار درای وال نصب می‌شوند. به واسطۀ تولید صنعتی این قطعات، سطح زیر کار باید صاف و گونیا باشد.

در تصاویر زیر مراحل اجرای یک سرستون از جنس پلی‌یورتان نشان داده شده است.