درسنامه آموزشی دانش فنی پایه امور زراعی کلاس دهم امور زراعی

ضرورت و اهمیت بهداشت در محیط کار

کشاورزی به عنوان یکی از ارکان توسعه و خودکفایی ایران از اهمیت بسزایی برخوردار است. رویکرد جهانی کشاورزی استفاده بهینه از خاک، آب، نیروی انسانی، کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیایی در جهت تولید محصول سالم و حفظ محیط زیست می‌باشد که در مسیر رسیدن به این اهداف نیروی انسانی سالم و پویا نقش کلیدی را ایفا می‌کند.

در دنیای امروزی تقریبا نیمی از نیروی کار در بخش کشاورزی مشغول به کار هستند (حدود 1/3 میلیارد نفر). با این وجود، بخش کشاورزی به دلیل تمرکز نیروهای بهداشت حرف‌های بر روی صنایع مورد غفلت واقع شده است. بیشتر قربانیان بخش کشاورزی را کشاورزان کشورهای در حال توسعه در برمی‌گیرند. طبق برآورد سازمان بین‌المللی کار سالانه 170،000 نفر از کشاورزان به دلیل انجام کار کشته می‌شوند (حوادث در اثر ماشین‌آلات کشاورزی و مسمومیت‌ها). این بدان معناست که ریسک مرگ در کشاورزی دو برابر سایر مشاغل است. شغل کشاورزی بعد از کار در معادن و صنایع راه و ساختمان سومین شغل پر مخاطره دنیا محسوب می‌شود. به‌علاوه به دلیل عدم گزارش مرگ و میرها، آسیب‌ها و بیماری‌های ناشی از کشاورزی وضعیت ایمنی و بهداشت کشاورزان از آنچه بیان می‌شود، بدتر است.

تعریف بهداشت کشاورزی:

بهداشت کشاورزی علمی است که با شناسایی، ارزیابی و کنترل عوامل و شرایط زیان‌آور محیط کار و انجام مراقبت‌های بهداشتی و درمانی حافظ سلامتی کشاورزان باشد.

ضرورت بهداشت در کشاورزی:

1- آموزش و ارتقای سطح آگاهی کشاورزان در خصوص عوامل زیان‌آور این شغل
2- به‌سازی واحدهای کشاورزی
3- تعیین سطح سلامت شاغلین بخش کشاورزی

عوامل زیان‌آور محیط کار کشاورزان:

1- عوامل فیزیکی (گرما، سرما، سر و صدا، ارتعاش، نور و رطوبت)
2- عوامل شیمیایی (سموم کشاورزی، گردوغبار گیاهی و غلات، کودهای حیوانی و شیمیایی)
3- عوامل بیولوژیکی (بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان، گردوغبار با منشأ حیوانی، ویروس‌ها، باکتری‌ها، انگل‌ها و قارچ‌ها)
4- عوامل ارگونومیکی (عدم تناسب جسمی با کار، نحوه کارکردن، حمل اشیا و ابزارکار)
5- عوامل روانی (خستگی، استرس ناشی از خشکسالی، آفت‌زدگی محصولات، تلفات دام و طیور)

1- عوامل فیزیکی

سر و صدا:

اگر یک فرد سالم از نظر شنوایی در فاصله یک متری از گوینده قرار گیرد و نتواند صحبت معمولی طرف مقابل را بشنود در یک محیط پر سر و صدا قرار گرفته است. 

عوارض ناشی از سر و صدا:

- کاهش شنوایی
- بالا رفتن فشار خون و ضربان قلب
- ناراحتی‌های روانی مانند اثر بر خواب و روابط اجتماعی
- کاهش راندمان کاری
- افزایش ریسک حوادث

مشاغل در معرض:

- رانندگان تراکتور، کمباین و ...
- کارگرانی که با اره برقی چوب بری کار می‌کنند.
- متصدیان تلمبه خانه‌ها وموتورهای آب
- کشاورزان در معرض ماشین‌‌آلات کشاورزی

کنترل سر و صدا:

- بازدید مرتب و سرویس به موقع ماشین‌آلات
- جداکردن و یا محصور کردن عامل ایجاد صدا (اتاقک برای تراکتور)
- کاهش ساعت تماس با صدا
- انجام معاینات پزشکی و تست شنوایی‌سنجی
- استفاده از وسایل حفاظت فردی

ارتعاش:

ارتعاش عاملی است که به عضلات بدن فرصت کافی جهت استراحت نمی‌دهد و عضلات برای مدت طولانی در حال انقباض باقی می‌مانند.

عوارض ناشی از ارتعاش:

- اختلالات ستون فقرات
- اختلالات گوارشی
- اختلالات عصبی و روانی
- احساس ضعف و دیگر تغییرات در بازو و ساق پا
- افزایش نوسان بدن و لرزش دست

مشاغل در معرض:

- رانندگان تراکتور و کمباین و ماشین‌آلات کشاورزی ایجادکننده ارتعاش.
- کارگرانی که با اره برقی چوب بری کار می‌کنند.

کنترل ارتعاش:

- تغییر قطعات یا وسایلی که در دستگاه موجب لرزش می‌شود.
- تغییر صندلی ثابت تراکتور با پوشش نرم و قابل ارتجاع
- استفاده از دستکش و کفش‌های مخصوص

اشعۀ مضر:

نور خورشید به‌طور طبیعی دارای اشعۀ ماورای بنفش بوده که قرار گرفتن بلندمدت در معرض مستقیم نور آفتاب خطراتی برای انسان ایجاد می‌کند.

عوارض ناشی از اشعه:

- سوختگی پوست با درجات متفاوت
- آسیب به چشم
- ایجاد چین و چروک در صورت
- در تماس‌های طولانی مدت، سرطان پوست

مشاغل در معرض:

- کشاورزان در مناطق رو باز، ماهی‌گیران، دامداران، جنگل‌بانان و چوپانان

کنترل اشعه مضر:

- پوشش مناسب تمام قسمت‌های باز بدن
- استفاده از کلاه لبه‌دار و دستکش
- استفاده از سایبان در هنگام استراحت
- خودداری از کار در ساعت 12 تا 16 به دلیل اینکه بیشترین اشعه مضر در این ساعت به زمین می‌رسد.
- استفاده از عینک مخصوص
- استفاده از کرم‌های محافظ پوست (ضد آفتاب)

گرما:

اگر میزان حرارت و رطوبت محیط کار زیاد باشد عوارضی ایجاد می‌گردد.

عوارض ناشی از گرما:

- گرمازدگی (کار در محیط گرم و خشک)
• جوش‌های گرمایی (کارکردن در محیط گرم و مرطوب)
• اختلالات عصبی- روانی
• خستگی گرمایی (کارگرانی که در حین کار عرق زیادی می‌کنند)

مشاغل در معرض:

کشاورزان، دامداران، جنگل‌بانان، ماهی‌گیران و چوپانان

کنترل گرما:

- پوشش مناسب و استفاده از لباس‌های نخی و گشاد
- نوشیدن مایعات خنک به مقدار زیاد
- رعایت زمان استراحت وکار
- رعایت بهداشت فردی و استحمام مرتب
- خنک‌کردن بدن

سرما:

مطلوب‌ترین حرارت برای زندگی 21 درجه سانتی‌گراد با رطوبت 50 درصد و جریان هوایی در حدود 10 سانتی‌متر در ثانیه می‌باشد. وقتی بدن در معرض سرمای شدید قرار می‌گیرد، سیستم دفاعی دیگر قادر به مبارزه نمی‌باشد و به تدریج حرارت مرکزی بدن کاهش می‌یابد.

عوارض ناشی از سرما:

- سرمازدگی عمومی (لرز شدید، درد شدید عضلانی به خصوص در ناحیۀ پشت گردن، بالا رفتن فشارخون، افزایش تهویه ریوی)، کهیر و سرخ‌شدن پوست، مرگ در اثر سرمازدگی همراه بیهوشی
- سرمازدگی موضعی (یخزدگی اندام‌های دست و پا و قطع عضو)

مشاغل در معرض:

کشاورزان، دامداران، جنگل‌بانان، ماهی‌گیران و چوپانان

کنترل سرما:

- استفاده از پوشش مناسب و لباس گرم
- استفاده از غذا و نوشیدنی گرم در محیط گرم
- استفاده از چادرهای مخصوص برای گرم‌شدن
- رعایت فواصل استراحت و کار
- استفاده از کفش، کلاه و دستکش مناسب و عدم پوشیدن کفش یا دستکش تنگ و لباس خیس

گرد و غبار:

در ضمن فعالیت‌های مختلف کشاورزی نظیر برداشت محصول، شخم‌زدن، غربال‌کردن، کوددهی و غیره، ذراتی ایجاد می‌گردد که گرد و غبار نامیده می‌شوند. مثال‌های زیر برخی از گرد و غبارهایی هستند که ممکن است کشاورزان در معرض آن‌ها قرار گیرند.

گرد و غبارهای گیاهی: مانند گرد و غبار پنبه، تنباکو، چای، توتون، قهوه، کاکائو، نیشکر، سبوس غلات و... 

گرد و غبارهای حیوانی: گرد و غبارهای ناشی از مواد حیوانی نظیر استخوان، پر، شاخ، مو، پشم و غیره علاوه بر ایجاد آلرژی ممکن است به علت آلودگی میکروبی و یا قارچی بیماری ریوی ایجاد نمایند.

عوارض ناشی از گرد و غبار:

- تب، سرفه، کوتاه‌شدن نفس در اثر مواجهه با گرد و غبار
- احساس سوزش و خارش در گلو و بینی
- سرفه و حملات شبیه آسم در اثر مواجهه با گرد و غبار

مشاغل در معرض:

- رانندگان تراکتور، کمباین، خرمن‌کوب‌ها
- کارگران کودپاشی، کارگران چوب‌بری
- کارگران دامداری‌ها، مرغداری‌ها
- کارگران انبارهای غلات، علوفه و یونجه
- کارگرانی که در مزارع پنبه و نیشکر فعالیت می‌نمایند.

راه‌های کنترل گرد و غبار:

- استفاده از وسایل مکانیزه که مانع از تماس کارگران با منبع تولید گرد و غبار شود.
- استفاده از وسایل حفاظت فردی
- رعایت اصول صحیح حمل و نقل یونجه، علوفه و غلات به طوری‌که باعث کاهش گرد و غبار شود.

2- عوامل شیمیایی

گاز و بخار:

گاز و بخار جزء عوامل زیان‌آور شیمیایی بوده، بعضی از انواع آن ممکن است دارای رنگ مشخص و یا بوی خاص باشند؛ مانند گاز هیدروژن سولفید در مخازن فاضلاب و یا گاز کلر و برخی دیگر ممکن است فاقد رنگ و بوی مشخص باشند مانند گاز کربن دی‌اکسید و کربن مونواکسید که در اثر کار کردن با ماشین‌های کشاورزی مانند تراکتور ایجاد می‌گردد.

کودها:

کودها غنی از مواد نیترات معدنی و آلی هستند که به همراه فسفات‌ها و پتاسیم باعث پرورش و رشد گیاهان می‌شوند.

سموم:

سم، ماده یا موادی است که دارای منشأ گیاهی، حیوانی و یا شیمیایی بوده و از راه‌های مختلف (تنفس، پوستی، گوارشی) می‌تواند ایجاد مسمومیت نماید.

مشاغل در معرض گاز، بخار و سموم:

- کارگرانی که در تهیه و آماده‌سازی سموم فعالیت می‌نمایند.
- کارگرانی که در امر نگه‌داری سموم و کود شیمیایی فعالیت می‌کنند.
- کارگران مرغداری‌ها و دامداری‌ها
- کشاورزان (زراعت و باغبانی)
- کشاورزانی که در انبارهای غلات و علوفه فعالیت می‌کنند.

اثرات گاز، بخار وسموم:

- انواع خاص بیماری‌های ریوی
- آسم
- مسمومیت ناشی از سموم آفت‌کش

درجۀ شدت عوامل زیان‌آور به عوامل زیر بستگی دارد:

- راه ورود به بدن
- نوع ماده شیمیایی
- مدت تماس با ماده شیمیایی

نکات ایمنی در سم‌پاشی:

اقدامات لازم قبل از سم‌پاشی:

- وسایل موردنیاز از قبیل لباس کار، دستکش لاستیکی، عینک ایمنی (دور دار) و ماسک، باید آماده گردد.
- بروشور سم مربوطه قبلاً مطالعه گردد و طبق دستورالعمل توصیه شده، از سم استفاده شود.
- موقع سم‌پاشی، صبح زود یا عصر و در هوای آرام انتخاب شود.

اقدامات لازم در موقع سم‌پاشی:

- از بوییدن سم در موقع سم‌پاشی پرهیز کند.
- از خوردن و آشامیدن و استعمال دخانیات، خودداری شود.
- در صورت وزیدن باد ملایم، پشت به باد، عمل سمپاشی صورت پذیرد.
- برای تهیه محلول سمی، هرگز نباید محلول را با دست به هم زد.
- از پاشیدن محلول سمی، به درختان و محصولاتی که احتیاج به سم‌پاشی ندارند، همچنین روی علوفۀ دام‌ها و چراگاه‌ها خودداری شود.
- در موقع سم‌پاشی باید از ریختن محلول سمی، در آب‌های جاری و محل آبشخور حیوانات و استخر و سایر منابع آبی اجتناب نمود.

اقدامات لازم بعد از عمل سم‌پاشی:

- کارگران سم‌پاشی باید بعد از پایان کار، برای استحمام و تعویض لباس اقدام کنند.
- ظروف خالی سم باید له شود و در محل مطمئنی مدفون گردد.
- از ورود اطفال و حیوانات اهلی و طیور، به منطقۀ سم‌پاشی شده باید جلوگیری کرد.
- مناطق سم‌پاشی شده، باید به وسیله نصب تابلو مشخص شود.

3- عوامل بیولوژیکی

ویروس‌ها:

ویروس‌ها یکی‌ از کوچک‌ترین عوامل بیماری‌زا در جانداران هستند که اندازۀ آن‌ها بین 300- 200 نانومتر است. ویروس‌ها انگل داخل سلولی هستند (خارج از بدن موجودات و سلول‌ها غیرفعال هستند) که این خصوصیت مهم‌ترین تفاوت ویروس‌ها با بقیه میکروارگانیسم‌هاست.

راه‌های کنترل و پیشگیری از ویروس‌ها:

- رعایت بهداشت فردی و مراقبت‌های بهداشتی به هنگام کار
- استفاده از وسایل حفاظت فردی مناسب
- معدوم‌نمودن دام بیمار
- عدم تماس با پرندگان
- انجام معاینات پزشکی

باکتری‌ها:

باکتری‌ها، موجودات زنده ریز تک‌سلولی با طول چند میکرون هستند که آن‌ها را فقط به کمک میکروسکوپ می‌توان دید و در محیط و داخل بدن حیوانات و گیاهان وجود دارند.

راه‌های کنترل و پیشگیری از باکتری‌ها:

- انجام واکسیناسیون
- ضدعفونی اماکن آلوده به فضولات و ترشحات حیوانات بیمار
- جداسازی حیوانات آلوده
- آموزش بهداشت به افراد در معرض خطر و آشنانمودن آن‌ها با بیماری
- گندزدایی مرتب اصطبل
- پاستوریزه‌کردن شیر و فراورده‌های آن

قارچ‌ها:

قارچ‌ها شامل مخمرها و کپک‌ها می‌باشند. این گروه از موجودات زنده می‌توانند باعث بیماری‌های تنفسی شوند و هم می‌توانند با تولید سم‌های قوی باعث ایجاد مسمومیت و بیماری شوند.

مشاغل در معرض قارچ‌ها:

- کشاورزانی که در انبارهای علوفه و یونجه فعالیت می‌کنند.
- کشاورزانی که در بریدن درختان و انبار هیزم و شاخ و برگ فعالیت دارند.
- کارگرانی که در توزیع و نگه‌داری خوراک دام و طیور فعالیت می‌کنند.
- کشاورزانی که در امر کودپاشی فعالیت می‌کنند.
- کشاورزان و دامدارانی که در اصطبل‌ها کار می‌کنند.

راه‌های کنترل و پیشگیری قارچ‌ها:

- رعایت بهداشت فردی
- استفاده از کودهای حیوانی و اجتناب از مصرف کودهای انسانی
- استفاده از وسایل حفاظت فردی
- استحمام مرتب

انگل‌ها:

به جهت بیماری‌زایی در داخل بدن انسان یا خارج آن (پوست) به دو دسته انگل‌های داخلی و خارجی تقسیم می‌شوند.

کشاورزان در معرض انگل‌ها:

- شالیکاران
- کشاورزانی که با آب و خاک آلوده و کودهای حیوانی سر و کار دارند.
- کشاورزان مزارع نیشکر و توتون و چای
- کارگران مرغداری‌ها و اصطبل‌داران

راه‌های کنترل و پیشگیری از انگل‌ها:

- احداث توالت‌های بهداشتی به خصوص در مزارع بزرگ
- استفاده از وسایل حفاظت فردی
- رعایت بهداشت فردی و مراقبت‌های بهداشتی هنگام کار
- استفاده از سبزیجات سالم

علم ارگونومی:

ارگونومی دانشی است که به رابطه میان انسان، ماشین و محیط پیرامون او می‌پردازد و طراحی وسایل و دستگاه‌های مورد استفاده را به گونه‌ای پیشنهاد می‌کند که راحتی، دسترسی، ایمنی و بازدهی را بالا برده و دشواری، خطر، خستگی و هزینه‌ها را کاهش می‌دهد.

ارگونومی دانش مطالعه ویژگی‌ها و خصوصیات انسان (ساختاری و رفتاری) به منظور طراحی مناسب محیط کار و زندگی می‌باشد.

ارگونومی در دو زمینۀ عمده به کار گرفته می‌شود:

- تناسب فرد با شغل (انتخاب افراد از نظر توانایی آن‌ها برای انجام وظایف)
- تناسب شغل با فرد (تجهیزات، وظایف و تشکیلات طوری طراحی شوند که با قابلیت‌ها و محدودیت‌های افراد متناسب باشد(.

هدف ارگونومی:

- کم‌کردن فشارهای کار، خستگی و فرسودگی که در اثر کارکردن ایجاد می‌شود.
- تطبیق و تغییر دستگاه‌ها با وضع صحیح بدن
- حمایت و حفاظت از کارگر نه ازدیاد محصول و بازدهی

در ارگونومی برای بهتر کارکردن سعی می‌شود که کارهای خسته‌کننده اصلاح شوند و ابزار کار بهبود یابند تا در نتیجه کارگر راحت و آسوده کار کند. مثلاً در کار با ماشین‌های کشاورزی عقربه‌ها، فرمان، دنده، کلیدها و پدال‌ها همگی باید به گونه‌ای جاسازی و طراحی‌شده باشند که به سرعت و راحت در دسترس باشند و سلامت و رفاه و رضایت انسان را حین کار فراهم آورند.

عوامل ارگونومیک در کشاورزی:

الف) حالات غیراستاندارد بدن حین کار (زانو زدن، انجام کار به‌صورت خمیده)
ب) فشارها و پیچ‌خوردگی اعضا
ج) حمل بار

بیماری‌های ناشی از عوامل ارگونومیک در کشاورزان:

- فشار بر اعضای بدن
- پیچ‌خوردگی اعضای بدن
- دردهای اسکلتی عضلانی

وضعیت قرارگیری صحیح ستون فقرات و اندام‌ها:

وضعیت بدنی نقش مهمی در بروز آسیب‌های ضربه‌ای تجمعی دارد، خم‌شدن ستون فقرات یا سر، بدن را از حالت تعادل خارج می‌کند و سبب کشیده‌شدن اندام یا خمیدگی آ‌ن‌ها به‌طور نامناسب می‌شود. در حالت طبیعی ستون فقرات دارای سه انحنا است. این سه انحنا شامل انحنای گردنی به طرف جلو، انحنای سینه‌ای به‌طرف پشت و انحنای کمری به طرف جلو می‌باشد. خمیدگی بیش از حد و یا راست‌شدن بیش از حد ستون فقرات گردنی یا کمری، مهره‌ها را از وضعیت خنثی خارج می‌کند و احتمال آسیب به ستون فقرات را افزایش می‌دهد.

برای حفظ وضعیت طبیعی بدن باید:

- به جای خم‌کردن سر، تنه خود را از محل مفصل ران به سمت جلو بچرخانید.
- به جای خم‌شدن، تنه خود را از محل مفصل ران به سمت جلو بچرخانید.
- به جای خم‌شدن یا بلند کردن با کمر خمیده، بدن را از ناحیه مفصل ران به جلو بچرخانید.

وضعیت صحیح نشستن:

در هنگام نشستن روی صندلی وضعیت ران‌ها نسبت به تنه باید تقریباً عمود باشد. یعنی بدن مستقیم بوده و کمر راست باشد و انحنای کمر باید کاملاً حفظ شود. در وضعیت نشسته فشار بیشتری به مهره‌های کمری نسبت به حالت ایستاده وارد می‌شود. پس اگر شاغلی سابقه درد کمر دارد باید ترکیبی از حالت نشسته و ایستاده را برای او در نظر گرفت.

وضعیت صحیح ایستادن:

سر خود را بالا نگه‌دارید، قفسه سینه را بالا نگه‌دارید، شانه‌ها را در حالت طبیعی و راحت حفظ نمایید، زانوها را صاف نگه‌دارید، وزن بدن را در حالت ایستاده به‌طور مساوی روی پاها تقسیم کنید، در کارهای ایستادنی طولانی مدت یکی از پاها را روی چهار پایه‌ای قرار داده و سپس جای آن‌ها را عوض کنید.

ایستادن‌های طولانی مدت سبب خستگی عضلات مهره‌ها و عضلات ران و افزایش فشار بر دیسک‌های بین مهره‌ای می‌شود که با نشستن روی صندلی این حالت تخفیف می‌یابد.

پیشگیری از آسیب‌های کمر:

- اجتناب از بلندکردن و چرخش هم زمان تا حد ممکن
- اجتناب از بالابردن اجسام سنگین به بالای سر
- استفاده از گاری و چرخ‌های مخصوص حمل بار
- استفاده از جرثقیل، بالابر و دیگر وسایل کمکی
- محک‌زدن وزن شیء موردنظر قبل از بلندکردن
- گرفتن کمک از دیگران وقتی جسم موردنظر سنگین است.

جهت کنترل یا حذف شرایط و عوامل زیان‌آور محیط کار نکات زیر در مورد ساختمان کارگاه قابل توجه است:

کارگاه شامل ساختمان، تأسیسات و محل نگه‌داری علوفه، ماشین‌آلات، موادغذایی لازم، سیستم تهویه، حرارت، روشنایی آب و غیره می‌گردد.

1- ساختمان کارگاه باید متناسب با وضع آب و هوای محل ساخته شده‌باشد.
2-  ارتفاع کارگاه نباید از 3 متر کمتر باشد. برای هر کارگر در کارگاه باید حداقل سه متر مربع سطح منظور گردد و سطح اشغال شده به وسیلۀ ماشین‌آلات یا ابزار و اثاثیه مربوط به کار و فاصله آن‌ها از هم و مسیر عبور و مرور وسایل نقلیه جزء سطح مزبور محسوب نمی‌شود.
3- دیوارها و سقف کارگاه طوری ساخته شود که از نفوذ عوامل زیان‌آور از قبیل گرما، سرما، رطوبت، صدا و غیره به داخل کارگاه و بالعکس جلوگیری کند.
4- کف کارگاه باید همواره، بدون حفره و شکاف بوده و لغزنده نباشد و در صورت لزوم قابل شست‌وشو باشد و دارای شیب مناسب به‌طرف کف شوی باشد.
5- دیوارها باید صاف، بدون ترک‌خوردگی و به رنگ روشن و متناسب باشد.
6- در کارگاه‌هایی که با مواد شیمیایی سر و کار دارند و یا طبیعت کار طوری است که باعث آلودگی و روغنی شدن دیوارها می‌شود (کارگاه ماشین‌آلات)، دیوارها باید صاف و قابل شست‌وشو باشد.
7- در کارگاه باید به تناسب وسعت محل، نوع کار (دقت کار) و شرایط اقلیمی به اندازۀ کافی در و پنجره برای ورود نور و هوا موجود باشد.
8- شیشۀ در و پنجره باید بدون شکستگی بوده و همیشه تمیز باشد.
9- درصورت لزوم در و پنجره‌ها باید مجهز به توری بوده و درها دارای فنر یا در بند بادی (پنوماتیک) باشند.
10- انباشتن کالا در جلوی پنجره ممنوع می‌باشد.
11- مساحت پنجره باید متناسب با مساحت کف کارگاه و نوع کار باشد.
12- در کارگاه بایستی میزان صدا، ارتعاش، روشنایی (طبیعی و مصنوعی) پرتوهای یون‌ساز (آلفا، بتا، گاما، ایکس،...) و غیر یون‌ساز (ماورای بنفش، مادون قرمز، رادیویی، ماکروویو، میدان‌های مغناطیسی و میدان‌های الکتریکی پایا) منطبق با استاندارد مصوب وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی متناسب با نوع کار و محل تأمین شود.
13- منابع روشنایی مصنوعی باید همواره سالم و تمیز باشد.
14- هوای کارگاه‌های بدون آلودگی شیمیایی باید متناسب با فصل و جمعیت شاغل تهویه گردد.
15- وسایل سرمایشی و گرمایشی کارگاه باید ضمن استاندارد بودن، دما و رطوبت محیط کار را مطابق با حد مواجهه مجاز مصوب وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تأمین نماید.
16- کلیه کارگاه‌ها به تناسب کار و تولید خود باید دارای محل مناسب جهت انبار مواد اولیه و محصول نهایی باشند.
17- کلیه استانداردهای ارگونومی در ارتباط با چیدمان و ویژگی‌های وسایل، ابزار و ماشین‌آلات مورداستفاده در فرایند رعایت شوند.

تسهیلات بهداشتی محیط کار:

تسهیلات بهداشتی وابسته به کارگاه شامل خانه کارگری (محل اسکان نیروی کار، استراحت، تهیه و گرم‌کردن و پخش و صرف غذا توسط آنان)، حمام، رختکن، دست‌شویی، توالت، جعبه کمک‌های اولیه و غیره می‌باشد.

دست‌شویی:

کلیه کارگاه‌ها بایستی حداقل دارای یک دست‌شویی با رعایت شرایط و ضوابط بهداشتی به قرار زیر باشند:

- محل احداث دست‌شویی به گونه‌ای باشد که برای کلیه افراد قابل دسترس باشد.
- دست‌شویی باید دارای آب گرم و سرد، سیستم دفع فاضلاب، متصل به چاه جاذب و یا شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری باشند.
- صابون مایع باید در تمام اوقات در محل دست‌شویی وجود داشته باشد.
- جهت خشک‌کردن دست، وجود وسیله خشک‌کن مناسب الزامی است.
- دست‌شویی باید به‌طور مرتب شست‌وشو و گندزدایی شود.

آب آشامیدنی و بهداشتی:

1- باید منطبق بر استانداردهای بهداشتی و مورد تأ یید مراجع ذی صلاح باشد.
2- کارگاه‌هایی که از شبکه لوله‌کشی آب شهر استفاده نمی‌نمایند باید جهت نمونه‌برداری و آزمایش‌های لازم برای اطمینان از سالم‌بودن آب اقدام نمایند، علاوه بر این در این نوع کارگاه‌ها، کلرزنی باید به شیوه‌ای انجام پذیرد که کلر باقی‌مانده (ppm) 0/8- 0/2 قسمت در میلیون باشد.
3- در کارگاه‌هایی که از آب چاه استفاده می‌نمایند. ساخت، بهره‌برداری و لوله‌کشی آب باید منطبق بر ضوابط بهداشتی باشد.
4- در هر کارگاه ترجیحاً یک آب سردکن برای تأمین آب آشامیدنی افراد وجود داشته باشد. در کارگاه‌هایی که آب سردکن ندارند وجود یک شیر آبخوری الزامی است. شیر آبخوری باید از نوع فواره‌ای و دارای سپر محافظ باشد تا آبی که از دهان فرد بر می‌گردد به آن نرسد و لب فرد نیز با آن تماس پیدا نکند.
5- آبخوری نباید در مجاورت توالت، دست‌شویی و دوش باشد و حتی المقدور نزدیک محل کار کارگر باشد.
6- کارگاه‌های فاقد شیر برداشت آب آشامیدنی بهداشتی، بایستی دارای مخازن بهداشتی آب بوده و از لیوان انفرادی یا لیوان‌های یکبار مصرف استفاده شود.

توالت:

1- در کارگاه‌هایی که تعداد کارکنان آن 3 نفر و کمتر می‌باشد و کارگران با 15 دقیقه پیاده‌روی به توالت بهداشتی دسترسی دارند، داشتن توالت در محل کارگاه الزامی نیست.
2- در کارگاه‌هایی که تعداد کارکنان آن بیش از 3 نفر می‌باشد، وجود حداقل یک توالت بهداشتی در محل کارگاه الزامی می‌باشد.

حمام:

در کلیه کارگاه‌ها چنانچه افراد با مواد شیمیایی، سموم، موادغذایی و گرد و غبار و مانند آن‌ها سر و کار دارند و نیز برای کارگران نظافتچی و کارگاه‌های زیرزمینی مانند معادن حداقل یک دوش آب گرم و سرد در نظر گرفته شود. در سایر کارگاه‌ها که دارای آلودگی معمولی می‌باشند وجود حمام الزامی است.

شرایط و ضوابط بهداشتی حمام به قرار زیر است:

1- کف حمام باید مقاوم، قابل شست‌وشو بوده و لغزنده نباشد و دارای شیب کافی به سمت کف شوی باشد.
2- دیوارها تا سقف کاشی، به رنگ روشن و سقف حمام باید صاف با رنگ روشن و بدون ترک‌خوردگی باشد.
3- حمام باید به‌طور مرتب تمیز و با مواد مناسب گندزدایی گردد.
4- محوطه حمام باید دارای هواکش متناسب با فضای آن باشد.
5- حمام باید مجهز به سطل زباله دردار و قابل شست‌وشو باشد.
6- در صورتی که برای گرم‌کردن آب از منابع حرارتی غیر مرکزی استفاده می‌شود این قبیل منابع حرارتی باید در خارج از محوطه حمام در محل مناسب قرار داده شود.
7- برای رعایت موازین ایمنی ضروری است در داخل حمام از لامپ ایمنی با حباب شیشه‌ای استفاده شود و تمام کلید و پریزهای برق باید خارج از محوطه حمام قرار داده شود.
8- محل حمام باید دارای جایگاهی مناسب به عنوان رختکن برای تعویض لباس باشد.
9- شست‌وشوی هر نوع لباس در محل حمام ممنوع است.

قفسه انفرادی نگه‌داری لوازم و لباس‌های کارگران:

در کارگاه‌ها باید متناسب با تعداد کارگران، قفسه‌های انفرادی برای تعویض لباس شخصی آنان در نظر گرفته شود.

شرایط و ضوابط بهداشتی قفسه‌های لباس و لوازم شخصی:

1- هر قفسه باید به گونه‌ای ساخته شده باشد که دارای محل نگه‌داری مجزا برای لباس بیرون، وسایل حفاظت فردی و کفش ایمنی باشد. قفسه‌ها باید دارای سقف شیب‌دار، قابل شست‌وشو و دارای کرکره ثابت ورود و خروج هوا بوده و قفل داشته باشد.
2- سطل زباله دردار قابل شست‌وشو به تعداد کافی در محل نگه‌داری قفسه‌ها باید در نظر گرفته شود.
3 محل نگه‌داری قفسه لباس‌ها و لوازم شخصی باید به‌طور منظم پاکیزه و تمیز نگه‌داری شود.

گرم‌کردن، آماده‌سازی غذا در محل کارگاه‌ها ممنوع می‌باشد و باید نسبت به تأمین محلی مستقل جهت صرف غذا برای کارگران مطابق با شرایط و ضوابط زیر اقدام شود:

1- وسعت محل غذاخوری و تعداد میز و صندلی باید متناسب با تعداد کارگرانی باشد که در یک موقع با کیدیگر غذا می‌خورند.
2- سقف محل غذاخوری باید صاف، بدون ترک‌خوردگی و به رنگ روشن باشد.
3- دیوارها بایستی مقاوم، صاف، به رنگ روشن و قابل شست‌وشو باشند.
4- کف محل غذاخوری باید قابل شست‌وشو و دارای شیب مناسب به سمت کف شوی بوده و لغزنده نباشد.
5- میزها و صندلی‌ها باید از جنس مقاوم، قابل شست‌وشو، بدون ترک‌خوردگی و درز باشند.
6- زباله‌دان دردار به تعداد کافی و در محل‌های مناسب قرار داده شود.
7- محل غذاخوری باید دارای تهویه مناسب و مجهز به وسایل گرمایشی و سرمایشی، متناسب با فصل باشد.
8- محل غذاخوری باید دارای روشنایی کافی باشد و منابع روشنایی پاکیزه و تمیز نگه‌داری شود.
9- در صورت امکان در مسیر ورود کارکنان به سالن غذاخوری، دست‌شویی مجهز به آب گرم و سرد و صابون و امکانات لازم جهت خشک‌کردن دست و صورت فراهم گردد.
10- کارگران کارگاه‌ها باید قبل از ورود به محل غذاخوری لباس کار خود را تعویض نمایند.
11- در و پنجره محل غذاخوری مجهز به توری باشد و درهای محل غذاخوری مجهز به فنر یا در بند پنوماتیک باشند.

مواد زاید:

زباله و فاضلاب کارگاه‌ها باید طبق ضوابط بهداشتی جمع‌آوری و دفع گردد. جمع‌آوری و دفع فاضلاب و مواد زاید صنعتی باید به گونه‌ای انجام گیرد که ضمن رعایت کلیه استانداردهای محیط زیستی، سلامت افراد در این گونه کارگاه‌ها به خطر نیفتد.

پیشگیری از وقوع حوادث محیط کار کشاورزی:

از دیر باز سالیانه هزاران حادثه کوچک و بزرگ در محیط‌های کار در جهان به وقوع می‌پیوندد و ضمن ایجاد خسارت‌های مالی و جانی و محیطی، در برخی موارد صدمات جبران‌ناپذیری را بر انسان‌ها وارد می‌سازد. به منظور پیشگیری از وقوع حوادث، بایستی داده‌ها و اطلاعات مربوط به حوادث را جمع‌آوری نموده و با تجزیه و تحلیل آن، علل ریشه‌ای حوادث را تعیین نموده و بر مبنای آن اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه را انجام داد.

در مزارع کشاورزی، دامپروری و صنایع غذایی با وجود ماشین‌آلات و ابزار فراوان، غالباً افراد در معرض مخاطرات مختلف قرار دارند. با توسعه تکنولوژی و افزایش کاربرد ماشین در امر تولید کشاورزی نیز احتمال مخاطرات و حوادث در این گونه محیط‌ها افزایش یافته است.

کشاورزان و دامداران به دلیل اینکه کار و فعالیت خود را در محیط باز و بدون حصار انجام می‌دهند. در معرض خطراتی از جمله حمله حیوانات وحشی چون گرگ، سگ‌های ولگرد و سگ‌های گله، شغال، مارگزیدگی، عقرب گزیدگی و غیره می‌باشند.

همچنین به دلیل استفاده از وسایل نقلیه و ماشین‌ها و ابزارهای کشاورزی در معرض خطراتی از جمله تصادف و برخورد با آن‌ها می‌باشند. علاوه‌بر این برخورد بدن با قسمت‌های متحرک و تیز و برنده این ماشین‌ها (مانند کمباین، خرمن‌کوب، تراکتور و موتور چاه) به دلیل نداشتن حفاظ، معیوب‌بودن ماشین، استفاده نادرست و یا عجله در استفاده از آن‌ها نیز خطرساز می‌باشد. سقوط به داخل چاه، چاله‌ها، استخرها، کانال‌های آب و پرتاب از صخره و کوه از جمله خطرات دیگری است که کشاورزان را به دلیل محیط کاری باز و بدون حصار تهدید می‌کند. هدف از اجرای مقررات ایمنی و دستورالعمل‌های مربوطه، امکان ایجاد محیطی سالم است به نحوی که کارگران بدون ترس از خطرات بخش کشاورزی به کار خود ادامه دهند.

حادثه:

حادثه عبارت است از یک اتفاق یا رویداد ناخواسته که ممکن است سبب مرگ، بیماری، جراحت، صدمه و یا سایر خسارات شود.

ایمنی:

ایمنی به عنوان حفاظت انسان و کارآیی او، از صدمات و پیشگیری از صدمه دیدن انسان تعریف می‌شود یا رهایی از ریسک غیرقابل قبول (منجر به آسیب) را ایمنی می‌گویند.

عوامل مؤثر در بروز حوادث:

مهم‌ترین جنبۀ کنترل بیماری‌های شغلی تشخیص به موقع آن‌ها است تا بتوان نسبت به درمان به موقع آن‌ها اقدام نمود. بیماری‌های شغلی در اثر تماس (مستقیم) با عوامل مضر شیمیایی، بیولوژیکی و ارگونومیکی و خطرات فیزیکی محیط کار به وجود می‌آیند. در بسیاری از موارد بیماری‌های شغلی به حدی شدید هستند که فرد مبتلا را ناتوان از انجام کار می‌سازد.

شکل 27- ایمنی بیشتر خطر کمتر

رعایت دو عامل، پیشگیری از آن‌ها را آسان می‌سازد:

- عامل مولد این‌گونه بیماری‌ها قابل شناسایی، اندازه‌گیری و کنترل باشد.
- افراد در معرض خطر، در دسترس باشند تا بتوان آن‌ها را تحت معاینه و درمان قرار داد.

معاینات دوره‌ای باید در فواصل معینی (حداکثر یکساله) انجام گیرد و این معاینات بر روی آن دسته از اندام‌ها و سیستم‌های بدن که تأثیرپذیری بیشتری در مقابل عوامل زیان‌آور شغلی دارند متمرکز شود.

بی‌تجربگی = حادثه

افرادی که در انجام کارهای جدید کمتر از 12 ماه تجربه دارند عامل ایجاد 80٪ حوادث هستند.

علل بروز حوادث

1- علل مستقیم:

الف) اعمال ناایمن: انجام کار بدون مجوز، شوخی، سهل‌انگاری، عدم استفاده از تجهیزات ایمنی، ترک‌کردن تجهیزات در وضعیت خطرناک.

ب) شرایط ناایمن: نقص فنی دستگاه، معیوب‌بودن ابزار، عدم وجود حفاظ، لغزندگی کف کارگاه، نامناسب‌بودن فضای کاری.

2- علل پایه‌ای:

فقدان یا ضعف برنامۀ پیشگیرانه، نظارت و سرپرستی ضعیف، ارجاع کار با روش غلط، عدم ارائه آموزش ایمنی به کارکنان، انجام کار فوریتی و انجام کار تحقیقاتی.

بیشترین دلایل رخداد حوادث:

- شرایط خطرناک عامل رخداد 3٪ حوادث در محیط کار هستند.
- رفتارها و اعمال غیرایمن 95٪ علت حوادث ناشی از کار می‌باشند.
- اعمال کنترل نشده 2٪ علت حوادث را شامل می‌شوند.
- مدیریت هر سازمانی می‌تواند 98٪ مخاطرات را کنترل نماید.

جهت کاهش احتمال حوادث باید:

- اقدامات پیشگیرانه انجام دهیم.

جهت کاهش احتمال حوادث باید:

- اقدامات حفاظتی و اصلاحی انجام دهیم.

تراکتورها

تراکتورها پر مصرف‌ترین ماشین‌ها در تمام مزارع هستند و بیشتر از هر عامل دیگری باعث صدمات کشنده در مزارع می‌شوند. گردش تراکتور و حرکت محور آن باعث بیشترین حوادث کشنده در کشاورزی می‌گردد. دلایل ایجاد چنین تصادفاتی عبارت‌اند از:

شاخه‌ها، مجراهای آب، سوراخ‌ها یا کنده‌های درخت، هدایت تراکتور در سطوح لغزنده، حمل بارهای سنگین، دورزدن با سرعت بالا، تکان‌های نامناسب از دست‌دادن کنترل در اثر کشیدن بار به دنبال تراکتور یا تصادفات در خیابان.

به نظر شما مهم‌ترین راه برای پیشگیری از تصادف با تراکتور چیست؟

سقوط از روی تراکتورها دومین دلیل ایجاد تصادفات است (شکل 28) چه کسانی در هنگام کار با تراکتور در معرض خطر هستند؟

- کودکان
- ناظرینی که دیدن آن‌ها برای راننده تراکتور مشکل است.

به همین دلیل آگاهی از موقعیت تمامی ناظرین و دور نگهداشتن کودکان از محل‌های کار نیز باید رعایت شود.

تراکتورها و سایر ماشین‌های کاربردی در کشاورزی همیشه باید مجهز به چراغ‌ها و ابزار روشنایی مناسب باشند.

برای جلوگیری از وقوع حوادث باید:

1- توانایی‌ها و محدودیت‌های خود را بشناسید.

هر انسانی قدرت محدودی دارد

تمامی انسان‌ها نیاز به استراحت دارند

اگر بار در یک مدار الکتریکی زیاد شود قبل از آسیب رسیدن به سیستم فیوز آن عمل می‌کند. ماشین‌ها برای جلوگیری از بیش باری دارای کلاچ ایمنی هستند. بدن انسان نیز وسایل ایمنی زیادی دارد وقتی بیش باری دست می‌دهد بدن علائمی را به‌صورت درد، افزایش ضربان قلب و تنفس ظاهر می‌کند. اگر بیش باری برای مدت‌ها ادامه پیدا کند اشتباهات ما نیز شروع می‌شود. افراد مختلف محدودیت‌های متفاوتی دارند. دانستن محدودیت‌های افراد حائز اهمیت است.

در هنگام خستگی به دلیل از دست‌دادن کنترل و قدرت عضلات، کم‌توجهی، پایین‌آمدن واکنش‌ها و امکان از دست‌دادن میزان حساسیت، احتمال وقوع حادثه بیشتر می‌شود. پاهای خسته برای گرفتن ترمز ممکن است بلرزد و باری که به‌طور معمول می‌شد آن را به آسانی بلند کرد بسیار سنگین جلوه خواهد کرد. برای اجتناب از خستگی عمومی و خستگی عضلات به‌طور منظم استراحت نمایید. استراحت‌های کوتاه مدت مؤثرتر از استراحت‌های طولانی در فواصل زمانی طولانی‌تر است.

2- مفهوم علائم و برچسب‌های ایمنی را بیاموزید.

علائم ایمنی تابلوهای اخطار کتابچه‌های اپراتور و برچسب‌های دستورالعمل به انتقال اطلاعات ایمنی کمک می‌کند. هرکجا که بنگرید علائمی وجود دارد که ارتباط برقرار می‌کند آیا همه علائم را می‌شناسید؟ به علائم زیر دقت کنید آیا می‌دانید آن‌ها چه معنی دارند؟ علائم زیر را با عبارات جدول مقایسه کنید:

علائم	کد	علائم	کد	علائم	کد	علائم	کد
راه اجباری برای عابر پیاده		پیچ خطرناک		مواظب حیوانات باشید		دورزدن ممنوع
توقف ممنوع		عبور ممنوع		جاده لغزنده است		جاده باریک می‌شود
سرعت حداقل اجباری				محدودیت سرعت برای خودروهای سبک و سنگین

برچسب‌های روی ماشین‌ها از مهم‌ترین علائم ارتباطی می‌باشند.

مطالعۀ برچسب روی یک قوطی می‌تواند اطلاعاتی را به شما بدهد که از آسیب جدی جلوگیری کند.

کسی که بدون مطالعه برچسب مواد شیمیایی از آن‌ها استفاده می‌کند به پیشواز خطر رفته است. وی می‌تواند باعث آسیب‌رساندن دائمی به سلامتی خود و دیگران، و همچنین موجب آسیب‌دیدگی محصولات و دام‌ها شود و به نتیجه‌ای که از خرید مواد شیمیایی انتظار داشت دست نیابد. برای جلوگیری از عواقب خطر، زمانی را برای مطالعۀ برچسب صرف کنید.

این علائم واژه‌ای را بیاموزید و آویزه گوش کنید:

خطر: بدان معنی است که یکی از پرمخاطره‌ترین وضعیت‌ها موجود است. در صورت عدم احتیاط کافی، در معرض این نوع مخاطرات قرارگرفتن می‌تواند مرگ یا آسیب جدی را به دنبال داشته باشد.

اخطار: بدان معنی است که درجه احتمال آسیب‌دیدن یا مرگ کمتر از نوع خطر است.

احتیاط: برای یادآوری دستورالعمل‌های ایمنی به اپراتور است که باید برای تشخیص بعضی از مخاطرات کمتر، آن را به کار برد.

3- کتابچه راهنمای کاربرد مواد، تجهیزات و ماشین‌ها را مطالعه و از آن پیروی کنید.

4- از وسایل حفاظت فردی مناسب استفاده کنید.