درسنامه آموزشی تولید و عرضه قارچ‌های صدفی و دکمه‌ای کلاس دهم امور باغی

واحد یادگیری 7: خراش‌دهی خاک پوششی

مقدمه

قارچ‌ها بعد از جوانه‌زنی اسپورها، تولید رشته‌های باریک و ظریفی به نام هیف می‌کنند. هیف‌ها مسئول جذب آب و املاح از بستر بوده، یعنی وظیفه ریشه در گیاهان را انجام می‌دهند.

استاندارد عملکرد

خراش دهی- خاک پوششی سالن- پرورش قارچ دکمه‌ای بر اساس استاندارد.

شرایط رشد و توسعه هیف‌ها

رشد و توسعه هیف‌ها نیاز به شرایطی دارد که ما باید در سالن آن‌ها را فراهم کنیم. آن شرایط عبارت‌اند از :

1- حفظ دمای کمپوست در حدود 24- 22 درجه سانتی‌گراد
2- حفظ رطوبت سالن بالای 80 درصد
3- انجام تهویه مناسب برای جلوگیری از بالا رفتن غلظت دی‌اکسیدکربن در سالن
4- انجام آبیاری متوسط

با توجه به نوع رده قارچ‌ها هیف‌ها در دو گروه کلی دارای دیواره عرضی و بدون دیواره عرضی قرار می‌گیرند. هیف‌ها در حین رشد درهم فرورفته تشکیل مجموعه درهم پیچیده میسلیوم را می‌دهند.

خراش‌دهی خاک پوششی

شرایط تولید ته سنجاقی قارچ:

ته سنجاقی‌شدن (Pinning) یا میوه‌دهی قارچ به مرحله‌ای اطلاق می‌شود که حالت رویشی قارچ به پایان رسیده و وارد مرحله تولید سلول‌های زایشی شود. ته سنجاقی‌ها (Pinhead) در واقع همان گره‌های میسلیومی هستند که در ادامه به قارچ‌های کوچکی تبدیل می‌شوند. شرایط محیطی لازم برای رشد ته سنجاقی‌ها کاملاً با شرایط محیطی رویش میسلیوم‌ها متفاوت است و باید برای تولید محصول این شرایط را شناخت.

تشکیل سلول‌های زایشی اغلب تحت تأثیر تغییرات آب و هوایی فصول سال قرار دارد. در مناطق معتدل اکثر قارچ‌ها طی فصل مرطوب و خنک پاییز میوه می‌دهند؛ درحالی که در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر این حالت در طول فصل بارانی رخ می‌دهد. چنانچه آب و هوای منطقه بیش از حد گرم، سرد و یا بیش از حد خشک شود، مدت میوه‌دهی طبیعی خاتمه می‌یابد.

اکثر قارچ‌ها در دماهای کمتر از دمای مطلوب رشد میسلیوم‌ها به بار می‌نشینند. در طبیعت نیز همراه با افت جزئی حرارتی و افزایش رطوبت در هنگام بارندگی، قارچ‌ها از دل خاک سر بر می‌آورند. میزان تحمل سلول‌های پریموردیا نسبت به غلظت دی‌اکسیدکربن بسیار اندک است و به هوای تازه فراوانی نیاز دارند. تمامی قارچ‌ها در مرحله رویشی میسلیوم‌ها نیازی به نور ندارند؛ اما در مرحله زایشی بسیاری از گونه‌ها، برای تولید ته سنجاقی به نور مناسب و کافی احتیاج دارند. تنها زمانی قارچ‌ها محصول می‌دهند که تمامی این عوامل مهیا باشد.

راهکار تولید ته سنجاقی یا پین:

امروزه روش‌ها و شرایط متعددی برای تحریک تشکیل سلول‌های پریموردیومی تعریف کرده‌اند. این روش‌ها از نظر نحوه اجرا با هم یکی بوده؛ اما در برخی از نیازهای محیطی کمی با هم اختلاف دارند. در تولید ته سنجاقی‌ها، به خصوص در گونه‌هایی که از لایه پوششی استفاده می‌شود، باید از نقش عوامل محیطی به عنوان الگو بهره جست. در اینجا عملیاتی که برای تولید ته سنجاقی‌های قارچ انجام می‌گیرد، شرح داده می‌شوند.

خراش‌دهی یا رافلینگ:

بعد از گذشت 5 تا 7 روز از مرحله خاک‌دهی، وقتی مقدار میسلیوم در خاک به حدی رسید که احتمال اختلال در انتقال آب آبیاری از خاک به کمپوست وجود داشته و یا تخلخل آن به هم خورده باشد، اقدام به خراش‌دادن خاک می‌کنیم.

هدف از خراش‌دهی

1- ایجاد منافذ و بهبود تخلخل و ساختمان خاک که احتمالاً بعد از آبیاری‌های مکرر در روزهای قبل سفت و بسته شده است.
2- تخلیه دی‌اکسیدکربن اضافی که در داخل خاک به دلیل مسدودشدن منافذ موجود در آن تجمع یافته است.
3- پخش یک دست میسلیوم در روی خاک برای به دست‌آوردن محصولی یک دست و تمیز.
4- انتقال میسلیوم‌های رشد کرده در لایه بین خاک پوششی و سطح کمپوست به سطح فوقانی خاک که با این کار باعث می‌شویم محصولی تمیز از خاک داشته باشیم.
5- ایجاد سطحی با مناطق دما و رطوبت خاص روی خاک پوششی که در مراحل بعدی در هوادهی و تأمین رطوبت موردنیاز دچار مشکل نشویم.
6- تنظیم زمان به بار نشستن محصول که با توجه به زمان و نحوه انجام رافلینگ می‌توان آن را 3 تا 6 روز به جلو یا به تعویق انداخت.

چگونگی انجام خراش‌دهی:

رافلینگ در تولید و پرورش قارچ خوراکی یکی از گزینه‌های تقریباً اختیاری به حساب می‌آید؛ یعنی انجام دادن این کار اختیاری است.

پس از رشد میسلیوم‌ها در خاک، آن‌ها به صورتی تقریباً ناهماهنگ در کمپوست دیده می‌شوند. این میسلیوم‌ها در آینده با سردکردن سالن به یکدیگر نزدیک‌شده و تبدیل به گره و سپس به اصطلاح ته سنجاقی شکل و در نهایت نیز به شکل دکمه‌های کوچک تبدیل می‌شوند و نام قارچ دکمه‌ای هم به دلیل شباهت این قارچ‌های تازه متولد شده به دکمه است.

اگر این میسلیوم‌ها به همان صورت رشد کنند، در یک جا از کمپوست شاهد تعداد زیادی قارچ خواهیم بود و در جای دیگر خاک خالی از قارچ دیده می‌شود و یا در روز اول باردهی بار بسیار زیادی در فلش اول خواهیم دید که فروش آن با مشکل روبه‌رو می‌شود.

برای رفع این مشکل در روز ششم یا هفتم، خاک روی کمپوست‌ها را زیرورو می‌کنند تا این گره‌ها یکنواخت شوند. به دو روش عمل رافلینگ صورت می‌گیرد:

الف) رافلینگ سطحی:

در این روش، با نوک انگشتان دست تنها خاک روی کمپوست به عمق یک سانتی‌متر را جابه‌جا می‌کنیم. بدین صورت که با نوک انگشتان سطح بستر را خراش می‌دهیم به گونه‌ای که یک تا دو سانتی‌متر از خاک جابه‌جا شود و سطح آن یکنواخت گردد. این کار در روز پنجم یا ششم خاک‌دهی، زمانی که 60 تا 70 درصد سطح بستر سفید شده است، انجام می‌گیرد.

ب) رافلینگ عمقی:

کل سطح خاک روی قالب کمپوست را برمی‌گردانیم. رافلینگ عمیق باعث می‌شود مقداری از انرژی کمپوست کاهش یابد.

این کار در روز سوم یا چهارم از زمان خاک‌دهی انجام می‌شود. بهتر است روز قبل از رافلینگ رطوبت خاک را با آبیاری دقیق تأمین کنیم. بایستی مراقب باشیم که خاک را زیاد مرطوب نکنیم چرا که در ایجاد ساختمان و میکروکلیما دچار مشکل می‌شویم. رافلینگ در سالن‌های سنتی توسط دست انجام می‌شود و یا از ابزاری مخصوص که بین قارچ کاران به نام شن‌کش معروف شده استفاده می‌کنند. در سیستم پیشرفته و قفسه‌ای از دستگاه مخصوصی به نام رافلر استفاده می‌شود.

تشخیص زمان دقیق رافلینگ باید به درستی انجام گیرد؛ چرا که کیفیت محصول در مراحل بعدی بیش از همه چیز به رافلینگ بستگی دارد.

باید در زمان رافلینگ موارد بهداشتی را با دقت تمام اجرا کرد؛ زیرا که این مرحله حساس‌ترین زمان مرحله پرورش از نظر آسیب‌پذیری به عوامل بیماری‌زا می‌باشد. به همین خاطر بهتر است گروه عملیات با لباس کاملاً تمیز و ضدعفونی‌شده وارد سالن شوند و در صورت امکان درب سالن در طول عملیات فقط یک بار برای ورود و یک بار برای خروج بعد از اتمام کار باز و بسته شود. وسایل و ابزارهای کاری با فرمالین 1٪ ضدعفونی شوند.

بهتر است بعد از اتمام عملیات رافلینگ برای قوی‌شدن میسلیوم‌ها و داشتن محصولی یکدست و با کیفیت سطح خاک پوششی را آبیاری کنید.

این آبیاری باید به گونه‌ای انجام گیرد که آب وارد کمپوست نشود. سپس مجدداً روزنامه‌ها را پهن و رطوبت آن را حفظ کنید. دمای کمپوست را نیز همانند قبل تا رسیدن به مرحله شوک‌دهی بین 25- 24 درجه سانتی‌گراد تنظیم نمایید.

بازیابی (Recovery)

بعد از رافلینگ ریسه‌های قارچ دکمه‌ای دوباره به همدیگر متصل می‌شوند. این حالت را بازیابی یا ریکاوری می‌نامند. این مرحله 3 روز به طول می‌انجامد.

دمای کمپوست در این مدت باید 25 درجه سانتی‌گراد، رطوبت نسبی 97٪ درصد و غلظت دی‌اکسیدکربن در حدود 6000 پی‌پی‌ام باشد.

بازدید کنید

ضمن بازدید از یک سالن پرورش قارچ، مشاهدات خود در مورد روش رافلینگ را به‌طور مشروح به هنرآموز خود گزارش کنید.

به نظر شما خراش‌دهی چگونه صورت می‌گیرد؟

تقریباً 5 روز پس از خاک‌دهی به روش‌های مختلفی خاک پوششی را خراش می‌دهند. این عمل می‌تواند با پنجه‌های دست یا با چنگک، زمانی که رطوبت خاک تقریباً 50- 45 درصد یا در حد گاورو شده باشد، صورت بگیرد. با خراش‌دهی تا عمق تقریباً 2 سانتی‌متر خاک زیرورو می‌شود.

واحد یادگیری 8: هوادهی به خاک پوششی

مقدمه

تقریباً دو هفته بعد از خاک‌دهی زمانی که میسلیوم 70- 65 درصد سطح خاک را سفید کرد، لازم است شرایط محیطی را برای رشد رویشی میسلیوم ساخت و آن را وادار به رشد زایشی کرد. به طوری‌که بتوان کلاهک‌های قارچ را که بخش خوراکی آن می‌باشد را تولید کرد. هر تولیدکننده‌ای بتواند بهتر این شرایط را برای میسلیوم فراهم کند عملکرد خوبی از تولید خواهد داشت.

استاندارد عملکرد

هوادهی خاک پوششی بر اساس استاندارد.

چه تغییراتی برای تولید کلاهک قارچ در محیط پرورش باید ایجاد کرد؟

همانطوری که می‌دانیم هر موجود زنده‌ای وقتی شرایط را برای ادامه حیاتش سخت ببیند سعی می‌کند برای حفظ بقای خودش یا با آن تغییرات سازگاری پیدا کند یا اینکه وارد فاز تولیدمثلی شده و از انقراض نسلش جلوگیری کند. در قارچ نیز همین اتفاق را درون سالن به‌طور مصنوعی ایجاد کرده و میسلیوم‌ها را وادار به تولید کلاهک می‌کنیم. در نمودار زیر عواملی که باید تغییر پیدا کنند نشان داده شده است:

هوادهی و شوک‌دهی دمایی خاک پوششی

هوادهی (Ventilation)

این مرحله حدود 3 روز بعد از رافلینگ انجام می‌شود. برای این کار تمامی روزنامه‌های موجود بر روی کمپوست‌ها را برداشته و اقدام به هوادهی و تهویه می‌کنیم. با این عمل ریسه قارچ دکمه‌ای را تحریک می‌کنیم که از رشد رویشی به رشد زایشی تبدیل شود.

دمای هوا را طی 3 روز به 18 درجه سانتی‌گراد می‌رسانیم و اختلاف دمای هوا و کمپوست باید 2 درجه باشد. دمای کمپوست باید 20 درجه سانتی‌گراد، رطوبت نسبی 85 درصد و غلظت دی‌اکسیدکربن در حدود از 4 تا 5 هزار به 1200- ppm 800 کاهش داده شود.

زمان تولید ته سنجاقی‌ها

زمان دقیق تولید ته سنجاقی‌ها بسته به رقم قارچ و میزان تجربه تولیدکننده از یک محیط به محیط دیگر فرق می‌کند. بعضی ارقام تا یک ماه بعد از یک شوک دمایی اولیه به رشد رویشی خود ادامه می‌دهند؛ در حالی که ارقام دیگر بلافاصله بعد از شوک دمایی از رشد می‌افتند. به این دلیل، بعضی از تولیدکنندگان زمانی که 20 درصد شیارهای سطحی حاصل از خراش‌دهی از میسلیوم سفید شد، شروع به تولید ته سنجاقی می‌کنند.

معمولاً ظرف مدت 18- 12 ساعت بعد از مشاهده اولین میسلیوم‌ها در ته شیارها تولید ته سنجاقی‌ها شروع می‌شود.

استفاده از شوک دمایی

اولین قدم در فرایند تولید ته سنجاقی کاهش دمای بستر و هوای اطراف آن است؛ که به آن شوک دمایی می‌گویند. برای شوک‌دهی قارچ دکمه‌ای باید دما را طی 2 روز به تدریج ${3^ \circ }C$ کم کرده و به حدود 17 تا 18 درجه برسانیم. اگر دمای سالن به یک باره پایین آورده شود باعث می‌شود پین زیادی در فلش یک ظاهر شود که این امر باعث افت ناگهانی انرژی کمپوست شده و علاوه بر این مشکلاتی در برداشت و فروش قارچ به وجود می‌آورد. توجه داشته باشید که میزان رطوبت بسترها هرگز نباید به کمتر از 90 درصد برسد. خشکی هوا را می‌توان با مه‌پاشی ملایم آب در 2 تا 5 نوبت در هر روز، محیط بستر کاشت را مرطوب نگه داشت. بعضی از تولیدکنندگان ناآگاهانه با آبپاشی تحت فشار و شدید در روز اول پیدایش ته سنجاقی‌ها به تخریب میسلیوم اقدام می‌کنند. بعد از شروع ایجاد ته سنجاقی‌ها هرگونه آبیاری شدید منجر به نابودی شماری از آن‌ها خواهد شد. در صورتی‌که رطوبت لایه پوششی کافی باشد، این‌گونه آبیاری‌ها عملاً ضرورتی نخواهد داشت.

بعد از اینکه ته سنجاقی‌ها به اندازه نخود (5- 3 میلی‌متر) رسیدند، رشد ثانویه آن‌ها عمدتاً به میزان رطوبت نسبی و مقدار دمای بستر و محیط کشت بستگی خواهد داشت. برای اینکه این ته سنجاقی‌ها به قارچ‌های بالغ و سالمی تبدیل شوند، باید نکات زیر را در محیط اعمال کرد:

1- ثابت نگه‌داشتن دمای هوا در حد دمای باردهی (حداقل ${18^ \circ }C$)
2- کاستن از میزان رطوبت و رساندن آن در حد 92- 85 درصد.
3- تهویه هوای تازه و نگه‌داشتن مقدار دی‌اکسیدکربن در حد کمتر از 2000 پی‌پی‌ام
4- تاریک و روشن کردن سالن هر 12 ساعت به 12 ساعت (12 ساعت روشن و 12 ساعت تاریک)

مطالعات دانشمندان نشان داده که مدت زمان تبدیل یک ته سنجاقی به قطر 2 میلی‌متر، به یک قارچ کاملاً رسیده در دمای ${10^ \circ }C$ حدود 22 روز، با دمای ${16^ \circ }C$ و 10 روز و در ${17^ \circ }C$ و 6 روز بوده است؛ اما به‌طور کلی، دمای مناسب برای محصول‌دهی مطلوب قارچ دکمه‌ای 18- 17 درجه سانتی‌گراد است.

رابطه بین تشکیل سلول‌های ته سنجاقی و میزان عملکرد

بین عملکرد و فرایند سنجاق‌زنی روابط خاصی برقرار است که عمده‌ترین آن‌ها به شرح زیر است:

- طی مدت تشکیل سلول‌های پریموردیومی، ته سنجاقی‌های لازم برای چین (فلاش) اول و دوم تشکیل می‌شوند.
- هرچه تعداد ته سنجاقی‌های چین اول بیشتر باشد، میزان عملکرد بیشتر خواهد بود.
- بستر کاشت در هر چین، ظرفیت تنها تعداد کمی از سلول‌های پریموردیومی را دارد.
- ته سنجاقی‌هایی که زود تشکیل می‌شوند، رشد سلول‌های پریموردیومی مجاور را به تأخیر می‌اندازند.

علت رشد کپه‌ای قارچ یا کلنی‌شدن قارچ دکمه‌ای

با توجه به مطالبی که در این بخش مطرح گردید، می‌توان پی برد که علل رشد کپه‌ای قارچ دکمه‌ای بدین شرح می‌تواند باشد: عدم انجام رافلینگ و یا رافلینگ غیراصولی بستر قارچ دکمه‌ای، شوک‌دهی غیراصولی که باعث تشکیل پین‌های پیوسته می‌شود، جریان نامنظم هوا در تمامی نقاط سالن به سبب طراحی نامناسب کانال‌ها، رطوبت نامنظم خاک به سبب یکدست‌نبودن خاک پوششی، عدم آبیاری یکنواخت خاک پوششی و خیس و خشک‌بودن جاهای مختلف بستر، در معرض وزش شدید هوا قرار داشتن قسمتی از خاک پوششی، عدم خاک‌دهی یکنواخت روی کمپوست از نظر ارتفاع.

بازدید کنید

در یک تولیدی کمپوست از انجام عملیات هوادهی و شوک‌دهی بستر قارچ بازدید کرده و گزارش کاملی از چگونگی این عملیات را به هنرآموزتان ارائه دهید.