درسنامه آموزشی تولید و عرضه قارچ‌های صدفی و دکمه‌ای کلاس دهم امور باغی

واحد یادگیری 5: کنترل عوامل محیطی برای پرورش قارچ صدفی

تولید قارچ در مکان‌های بسته و ایزوله از محیط خارج صورت می‌گیرد، کنترل این عوامل در حد نیاز قارچ ضروری می‌باشد. برای اینکه بتوانیم تولید خوبی داشته باشیم باید این عوامل را خوب مدیریت کنیم. در جدول زیر این عوامل نمایش داده شده است. 

استاندارد عملکرد

ثبت کاربرگ عوامل محیطی سالن پرورش قارچ و تنظیم شرایط براساس استاندارد.

دما

گرما

در مراحل مختلف پرورش قارچ درجه‌های متفاوتی از گرما را نیاز داریم. گرم‌کردن سالن پرورش با روش‌های مختلفی انجام می‌شود. انتخاب نوع روش بسته به نوع تهویه سالن دارد. در تهویۀ طبیعی بهتر است از سیستم گرم‌کنندۀ شوفاژ استفاده کنیم. باید توجه داشته باشیم که دمای بستر کشت حداقل 2-1 درجه سانتی‌گراد از دمای هوای سالن بالاتر است این نکته را باید در زمان کنترل دمای سالن درنظر بگیریم. درضمن دمای سالن پرورش قارچ می‌تواند با باز و بسته‌کردن درب سالن به سرعت سرد یا گرم شود و یا دماسنج در اثر برخورد باد به دلیل مرطوب‌بودن سطح دماسنج، دمای نادرستی را نشان دهد. تولیدکنندگان با تجربه در تولید قارچ معیارشان دمای کمپوست است. دمای کمپوست با سرعت کمی تغییر می‌کند و تحت تأثیر نوسانات دمایی زودگذر سالن یا اتاق پرورش نیست.

چون قارچ برخلاف گیاهان اکسیژن مصرف می‌کند و دی‌اکسیدکربن پس می‌دهد، سالن قارچ نسبت به کاهش اکسیژن حساس است. استفاده از وسایل گرماساز سوختی (گازی، گازوئیلی، نفتی و…) در داخل سالن باعث سوختن اکسیژن محیط و تولید گازهای مضر می‌شود. لذا در صورت استفاده از این وسایل، لازم است آن‌ها در بیرون سالن، داخل یک اتاقک نصب کرد تا گرمای حاصله توسط فن به سالن پرورش انتقال یابد. این کار علاوه‌بر گرمای مطلوب، مانع ورود بو و دود به سالن می‌شود.

برای اندازه‌گیری دمای لحظه‌ای سالن و همچنین حداقل و حداکثر دمای محیط کشت، می‌توان از دماسنج ماکزیمم و مینیمم استفاده کرد. محل نصب این دماسنج نباید در نزدیکی وسایل گرماساز باشد تا بتواند دمای واقعی سالن را نشان دهد.

برای اندازه‌گیری دمای لحظه‌ای سالن و همچنین حداقل و حداکثر دمای محیط کشت، می‌توان از دماسنج ماکزیمم و مینیمم استفاده کرد. کلیدی روی این دماسنج وجود دارد که با فشار دادن آن، اطلاعات قبلی پاک‌شده و دماسنج از نو دمای حداقل و حداکثر را اندازه می‌گیرد. محل نصب این دماسنج نباید در نزدیکی وسایل گرماساز باشد تا بتواند دمای واقعی سالن را نشان دهد.

سرما

نیاز سرمایی پرورش قارچ خصوصاً در تابستان مهم‌تر از نیاز گرمایی آن است. برای خنک‌کردن سالن در فصول گرم و دوره شوک‌دهی و همچنین برای هوادهی سالن در تمام فصول سال از کولر آبی استفاده می‌شود. اندازه و قدرت کولر به مساحت سالن بستگی دارد. برای بازدهی بهتر کولر، باید در سالن راه خروجی هوا در نظر گرفته شود. در غیر این صورت، هوای محیط سالن به اصطلاح دم می‌کند و در این حالت کولر قادر به خنک‌کردن سالن نخواهد بود.

کولر باید در بیرون سالن نصب شود تا هوای تازه را به سالن هدایت کند؛ در غیر این صورت کولر فقط هوای مرطوب سالن را در جریان می‌اندازد. کانال خروجی باید طوری باشد که باد کولر مستقیم به کمپوست‌ها برخورد نکند. برخورد مستقیم باد کولر به کمپوست، موجب خشک‌شدن خاک و کلاهک قارچ می‌شود. برای حل این مشکل باید از کانال پلاستیکی استفاده شود. یک سر کانال پلاستیکی را به خروجی کولر و سر دیگرش را تا انتهای سالن امتداد می‌دهیم. کانال‌ها باید از وسط راهروها عبور داده شوند. انتهای کانال پلاستیکی را باید جمع کرده و بست. در وسط کانال به سمت کف سالن به فواصل حدود 1 متر از یکدیگر سوراخ‌هایی به قطر 10 سانتی‌متر ایجاد می‌کنند تا هوا از این منافذ به‌طور مستقیم به سمت کف سالن هدایت شود.

در سالن‌های بزرگ این نیاز توسط چیلر یا دستگاه خنک‌کننده تأمین می‌شود. بدیهی است، نوع این دستگاه متناسب با حجم سالن پرورش می‌تواند متفاوت باشد.

رطوبت نسبی هوای سالن

به نظر شما چرا تنظیم رطوبت نسبی محیط مهم است؟

یکی از عوامل محیطی مهم دیگر در پرورش قارچ رطوبت هواست. نیاز رطوبتی قارچ بسته به مرحله پرورش آن متفاوت است. برای مثال رطوبت سالن در طی دوره برداشت باید بین 85-80 درصد باشد. کاهش یا افزایش رطوبت خارج از حد مطلوب ناهنجاری‌هایی در قارچ پدید می‌آورد که باعث کاهش بازار پسندی آن می‌شوند. برای نمونه کاهش رطوبت از حد مطلوب باعث خشک‌شدن سطح بستر و در نتیجه توقف رشد میسلیوم می‌شود. در صورتی‌که رطوبت بیشتر از حد مطلوب باشد، قطرات آب در سطح بستر ایجاد می‌شود. این قطرات میسلیوم به قارچ صدمه می‌زند.

برای ایجاد رطوبت لازم، از دستگاه‌های رطوبت‌ساز یا مه‌پاش‌های آب سرد استفاده می‌شود. دو نوع از این دستگاه‌ها وجود دارند: مکانیکی و الکترونیکی. رطوبت‌ساز آب را توسط پروانه و فشارشکن موجود در آن به پودر تبدیل کرده و به سالن هدایت می‌کند. این دستگاه باید جایی نصب شود که قطرات پودر شده آب مستقیماً به روی کمپوست نریزد.

کار اصلی مه‌ساز الکترونیکی تبدیل آب به ذرات بسیار ریز در حد چند میکرون است و برخلاف رطوبت‌ساز مکانیکی فاقد هرگونه سر و صدا می‌باشد. مه‌پاش در مقایسه با رطوبت‌ساز قدرت کمتر اما کیفیت بالاتری دارد و برای سالن‌های کوچک مناسب می‌باشد. در پرورش خانگی قارچ در سطح کوچک‌تر می‌توان از رطوبت‌سازهای خانگی استفاده کرد.

با پوشاندن بستر با پلاستیک می‌توان تا حدی مانع خشک‌شدن آن شد. در زمان اوج فعالیت میسلیوم و سوخت و ساز درون کمپوست که موجب افزایش شدید دمای آن می‌شود، باید پلاستیک را از روی بستر بردارید. برای سنجش میزان نسبی هوا دستگاه‌های مختلفی به نام رطوبت‌سنج یا هیگرومتر (Hygrometer) ساخته شده است که نمونه‌ای از آن را در شکل زیر مشاهده می‌کنید.

کنترل از راه دور سالن پرورش قارچ

یکی از شیوه‌های جدید کنترل سالن قارچ کنترل از راه دور آن است. در این روش، توسط موبایل و ارسال پیامک می‌توان از مقادیر دما و رطوبت سالن مطلع شده و دستگاه‌های برودتی و حرارتی و رطوبت ساز را روشن و خاموش کرد.

در این شیوه جدید نیازی به نصب یک دستگاه گیرنده و فرستنده پیامک در سالن می‌باشد. با ارسال یک پیامک on یا off (روشن- خاموش) از هر نقطه به این دستگاه که به تأسیسات سالن فرمان می‌دهد، می‌توان دستگاه موردنظر را خاموش و روشن کرد. نمونه‌ای از دستگاه را در شکل زیر مشاهده می‌کنید.

به چه روش‌هایی مقدار رطوبت نسبی سالن را می‌سنجند؟

میزان رطوبت سالن به دو روش یکی به‌وسیلۀ دستگاه‌های مکانیکی مثل سایکرومتر و سنسورهای داخل سالن و دیگر تجربی تشخیص داده می‌شود که در حالت دوم نیاز به کار تجربی دارد.

به چه روش‌هایی می‌توان در سالن پرورش تولید رطوبت کرد؟

برای ایجاد رطوبت در سالن‌های با تهویۀ طبیعی می‌توان از پاشیدن آب به کف و دیوارهای سالن بهره گرفت. همچنین می‌توان کیسه گونی مرطوبی در جلوی دریچه‌ی ورودی هوا قرار داد، قراردادن لوله‌های آب گرم در کف سالن (سیستم گرمایشی از کف) و آب‌پاشی کف برای تولید رطوبت می‌توان از سیستم‌های طراحی شده در این زمینه استفاده کرد.

گاز کربنیک

یکی دیگر از عوامل محیطی مؤثر بر رشد قارچ میزان گاز کربنیک $(C{O_2})$ است. در طول مدت پنجه دوانی میسلیوم‌های قارچ مقدار زیادی $(C{O_2})$ تولید می‌کنند. البته میسلیوم‌های قارچ می‌توانند این گاز را جذب و تثبیت کنند. از این نظر غلظت ppm 5000-6000 گاز کربنیک در هوای اتاق مفید است. اما در صورت تجمع گاز $(C{O_2})$ در محیط و سنگین تر شدن آن در هوا، این گاز به کف اتاق رفته و موجب صدمه به قارچ‌ها و میسلیوم‌ها می‌شود. در این صورت با تهویه مناسب و یکنواخت باید از بروز این خسارت جلوگیری کرد. گردش هوا در سالن باید همه قسمت‌های سطح بستر را شامل گردد تا دی‌اکسیدکربن به وجود آمده برطرف شود.

کنترل دی اکسید کربن توسط سنسور

در روش مدرن و تولید صنعتی قارچ بسیاری از عوامل محیطی به‌طور اتوماتیک کنترل می‌شوند. مثلاً برای کنترل گاز کربنیک از سنسورهای (حسگر) مخصوص استفاده می‌کنند. سنسورهای دی‌اکسیدکربن با توجه به مقدار گاز کربنیک موجود در سالن پرورش قارچ که بر حسب ppm (قسمت در میلیون) اندازه‌گیری می‌شود، با فرمان‌دادن به دستگاه کنترل هواساز مقدار هوای تازه ورودی به سالن را تأمین می‌کنند. چنانچه میزان دی‌اکسیدکربن سالن در حد مطلوب باشد، اما همچنان به هوادهی جهت کنترل دما و گردش هوا نیاز باشد، این سنسورها با فرمان‌دادن به دریچه سیر کوله هواساز و باز و بسته‌کردن آن مانع از اتلاف انرژی در سالن پرورش قارچ می‌شوند.

بازدید کنید

از یک تولیدی بازدید کرده وسایل سنجش و تولید رطوبت را ببینید گزارش آن را به کلاس ارائه دهید.

تهویه سالن کشت

تهویه در اکثر مواقع در بین پرورش‌دهندگان، به اشتباه تعبیر می‌شود؛ به این معنی که هم جریان هوا و هم وجود هوای تازه را به عنوان تهویه در نظر می‌گیرند. در حالی که این دو موضوع کاملاً با هم متفاوت هستند.

در تهویه سالن باید هر دوی این نکات مهم را مورد توجه قرار داد:

- چرخش یا جریان هوا در داخل سالن و بستر کشت که آن را سیرکولاسیون (Circulation) هم می‌نامند.
- جریان هوای تازه از بیرون به داخل سالن و بالعکس.

چرخش هوا در داخل سالن

چرخش هوا در داخل سالن بدین معنی است که هوای موجود در درون محیط بسته مطابق شکل زیر به چرخش درآید و میزان تبخیر و دما متعادل گردد. چرخش یا سیرکولاسیون هوا روی بستر رشد قارچ، سبب افزایش تبخیر آب می‌شود و در صورتی‌که این جریان یکنواخت نباشد، بعضی از بسترهای کشت بیش از حد خشک خواهند شد.

جریان هوای تازه

جریان هوای تازه به این معنی است که هوای تازه از بیرون سالن به داخل آن واردشده و هوای داخل به بیرون هدایت شود تا شرایط محیطی بهبود یافته و اکسیژن هوا در داخل سالن افزایش یابد.

اهداف جریان هوای تازه در سالن کشت عبارت‌اند از:

- کاهش میزان دی‌اکسیدکربن
- افزایش میزان اکسیژن
- تنظیم دمای مطلوب در داخل اتاق پرورش
- تنظیم رطوبت مطلوب در داخل اتاق پرورش
- حذف بوهای نامطبوع

اگر تفاوت بین شرایط محیط بیرون و داخل سالن زیاد باشد، باید هوای تازه وارد شده به داخل سالن را باتوجه به عوامل خاص تغییر داد. در صورتی‌که هوای بیرون خیلی سرد باشد، لازم است که در فواصل معین و قبل از ورود هوای تازه، رطوبت بسترها را افزایش داد. واردکردن هوای تازه توسط هواکش‌هایی که در سالن نصب شده است، انجام می‌گیرد.

تهویه مصنوعی

در این نوع تهویه برای ورود و خروج هوا از وسایل مکانیکی استفاده می‌شود که ممکن است با استفاده از بادبزن‌های برقی، گریز از مرکز و یا به روش تهویه مطبوع انجام یابد. در تهویه مطبوع به‌طور هم‌زمان همه عوامل مؤثر بر شرایط فیزیکی و شیمیایی جو؛ یعنی گرما، رطوبت، جریان هوا، توزیع هوا، گرد و غبار، میکروب‌ها، بوها و گازهای سمی کنترل می‌شوند. در تهویه مطبوع، هوا نخست پالایش یافته و سپس از بخار آب اشباع می‌شود. رطوبت اضافی گرفته شده و هوا تا میزان مطلوب گرم و سپس به درون اتاق دمیده می‌شود. اختلاف گرمای هوای بیرون و هوای تهویه مطبوع نباید از 7 درجه سانتی‌گراد بیشتر باشد، در غیر این صورت ناراحت کننده خواهد بود.

در تهویه مصنوعی باید دقت کرد که نسبت بین هوای تازه و هوای مخلوط تابع زمان یا فصل سال و میزان رطوبت موردنظر در داخل سالن می‌باشد. در مرحلۀ رشد و شروع تناوب‌های برداشت در سالن باید بوی قارچ را استشمام کرد و اگر بو استشمام نشد معلوم است که میزان تهویه زیاد است، البته این نکته به تنهایی تعیین‌کننده نیست. از روی وضع ظاهری قارچ نیز می‌توان کیفیت هوا را تشخیص داد.

ضرورت تهویه مصنوعی و میزان آن از روی نسبت کمپوست به حجم سالن پرورش تعیین می‌گردد. در سیستم کیسه‌ای این نسبت بزرگ‌تر از سیستم زمینی است. همچنین در تهویه مصنوعی برای کل مقدار هوای تعویض‌شده، عدد تعویض هوا را باید مشخص کرد. این عدد نشان می‌دهد که در واحد زمان (یک ساعت) چند مرتبه باید حجم مشخصی از هوای یک فضای تعریف‌شده، مثل یک اتاق را جایگزین کنیم. عدد تعویض هوا با توجه به نوع، گونه قارچ و همچنین نوع سیستم پرورش متغیر است. هرچه سیستم فشرده‌تر باشد؛ یعنی نسبت مواد آلی بستر (کمپوست) به حجم سالن بیشتر باشد به تهویه بیشتری نیاز خواهد بود و به‌طور کلی باید 30- 20٪ حجم هوای خالص سالن در هر ساعت تعویض شود. اختلاف گرمای هوای بیرون و هوای تهویه مطبوع نباید از 7 درجه سانتی‌گراد بیشتر باشد.

طبق تجربیات موجود، سرعت باد در سالن‌های برداشت قارچ نباید از 10 سانتی‌متر در ثانیه بیشتر باشد. سرعت‌های زیاد مانند کوران هوا موجب خشک‌شدن ناخواسته بسترها می‌شود. با فوت‌کردن دود سیگار به روی بسترها می‌توان سرعت هوا را به درستی تخمین زد. این دود باید به‌طور خیلی ملایم با یک حرکت هوا دور شود و ندرتاً قابل رؤیت باشد.

برای سنجش سرعت جریان هوا در سالن پرورش قارچ، از دستگاهی به نام میکرومانومتر (Micromanometer) نیز می‌توان استفاده کرد که فشار و سرعت جریان و حجم هوا را اندازه‌گیری می‌کند. نمونه‌ای از آن را در شکل زیر مشاهده می‌کنید.

تصفیه هوا

با جریان یافتن هوا در سالن، ذرات گرد و غبار جابه‌جا می‌شوند. این ذرات اگر حاوی عوامل بیماری‌زا یا حشرات باشند، خطری جدی برای پرورش قارچ هستند. مخصوصاً اسپور خود قارچ خوراکی نیز ممکن است حامل ویروس قارچ باشد و در نتیجه بر گسترش آلودگی کمک کند. به همین دلیل، علاوه‌بر سایر اقدامات بهداشتی در داخل سالن پرورش، پاکی هوا نیز از اهمیت خاصی برخوردار است. برای این منظور باید قبل از ورود هوا به داخل سالن، آن را از یک فیلتر مخصوص تصفیه هوا عبور داد. جنس فیلتر باید طوری باشد که رطوبت و گازهای مهاجم روی آن اثر نگذارد و توسط میکروارگانیسم‌ها نیز تجزیه نشوند.

تهویه محل به دو روش انجام می‌گیرد:
1- سیستم رقیق‌سازی هوا (Dilution systems): این روش به دو صورت طبیعی و مصنوعی انجام می‌گیرد. در این روش هوا از بیرون به درون سالن جریان می‌یابد.
2- سیستم خروج هوا که محدود به یک نقطه می‌شود (Local exhaust ventilation (LEV)) در این سیستم مواد آلاینده قبل از ورود به محل کار در مبدأ گرفته می‌شود.

تهویۀ طبیعی (natural ventilation)

تهویه طبیعی، فرایند تهیه و بهبودبخشیدن به کیفیت هوا، در سرتاسر فضای داخلی اتاق بدون استفاده از سیستم‌های مصنوعی می‌باشد، به عبارتی دیگر تهویه طبیعی یعنی واردکردن و جایگزینی هوای تازه به درون فضای داخلی ساختمان می‌باشد که به دو روش انجام می‌گیرد:

1- مستقیماً توسط باد

2- اختلاف دما بین خارج و داخل ساختمان. در این حالت جریان هوای خارجی به درون سالن به دلیل اختلاف دما (فشار) بین هوای بیرون و درون ساختمان صورت می‌گیرد که نتیجه آن به جریان افتادن هوا در سراسر ساختمان می‌گردد. درشومینه‌های سنتی این نوع تهویه صورت می‌گیرد.

تهویه طبیعی از طریق دریچه‌هایی که به‌صورت متقابل در 2 طرف سالن با مساحت مشخص نصب شده‌اند انجام می‌گیرد. دریچه‌های کوچک با تعداد بیشتر بهتر از دریچه‌های بزرگ‌تر با تعداد کمتر عمل می‌کنند. اگر دمای هوای درون ساختمان بالاتر باشد به دلیل کمتربودن چگالی آن از هوای بیرون به بخش‌های بالایی ساختمان انتقال‌یافته و از ساختمان خارج می‌گردد و هوای سرد نیز از بخش‌های پایینی ساختمان به درون جریان می‌یابد و برعکس.

نکته‌ای که باید مورد توجه قرار گیرد سرعت جریان هوای سیر کوله در سالن از 10cm/s بیشتر نباشد. به همان نسبتی که هوای تازه وارد سالن می‌شود، هوای آلوده از سالن برداشت خارج شود.

کنترل عوامل محیطی پرورش قارچ صدفی

عوامل محیطی مهم در پرورش قارچ صدفی

1- درجه حرارت 2- رطوبت 3- تهویه 4- نور

عوامل یادشده روی هم اثر متقابل دارند به طوری که اگر درجه حرارت سالن پرورش افزایش یابد، رطوبت نسبی کاهش پیدا می‌کند، در دمای زیاد سوخت و ساز در اندام‌های باردهی افزایش‌یافته در نتیجه تنفس زیاد شده، باعث افزایش تولید دی‌اکسیدکربن می‌شود.

برای قارچ صدفی نیز کلیه مراحل کنترل عوامل محیطی برای قارچ دکمه‌ای را به عمل می‌آوریم.

تنظیم حرارت سالن پرورش قارچ صدفی.

وسایل مورد استفاده برای گرم کردن سالن

1- دستگاه بخور برقی 2- بخاری گازی، نفتی یا گازوئیلی 3- هیتر هوای گرم 4- شوفاژ (سیستم حرارت مرکزی با آب گرم)

وسایل مورد استفاده برای خنک‌کردن سالن

1- کولرآبی، 2- فن، 3- چیلر.

روش‌های مختلفی برای تأمین رطوبت سالن‌های پرورش قارچ وجود دارد.

1- روش سنتی

در این روش با آب پاشی مداوم کف، دیوارها و سقف سالن، رطوبت داخل سالن را بالا می‌برند. گاهی به دیوارها گونی کنفی یا چتایی آویزان کرده، آن‌ها را خیس می‌کنند. این کار در واحدهای کوچک و به‌صورت موقت قابل اجرا است. می‌توان با تعبیه لوله‌های پلاستیکی باریک مثل شیلنگ تأمین آب کولر آبی، در زیر سقف کنار دیوارها، ایجاد منافذ ریز در آن‌ها رطوبت موردنیاز را تأمین نمود. آب از این منافذ ریز روی سطح دیوار سیمانی سالن سرازیر شده و دیوار را خیس نگه می‌دارد. با خیس نگه‌داشتن دیوار رطوبت سالن را تأمین می‌کند.

در سالن روشن می‌توان بر روی بستر و حتی قارچ‌ها عمل آب‌پاشی را به‌صورت مه‌پاشی انجام داد تا در مواقع کاهش شدید رطوبت سالن، از خشک‌شدن بسترها، ته سنجاقی‌ها، قارچ‌ها و نابودی ریسه‌ها جلوگیری شود. اما در سالن تاریک به هیچ عنوان نباید بر روی بسترها عمل آب‌پاشی را انجام داد، زیرا باعث لزج‌شدن بسترها، قرار گرفتن بسترها در معرض انواع آلودگی و انجام‌نشدن فرایند ریسه دوانی می‌گردد.

2- روش مکانیزه

در این روش تأمین رطوبت با استفاده از بخار آب داغ و دستگاه‌های رطوبت‌ساز امکان‌پذیر است.

1-2- استفاده از بخار آب داغ:

در مناطق سردسیر و یا در فصول سرد سال می‌توان با هدایت بخار آب به داخل سالن‌ها، رطوبت لازم را برای قارچ‌ها فراهم نمود. در این روش یک دیگ بخار استاندارد در خارج از سالن کشت تعبیه می‌شود و به وسیله لوله‌هایی بخار آب را به سالن منتقل می‌کنند.

2-2- استفاده از دستگاه رطوبت ساز:

دستگاه رطوبت‌ساز برای تأمین رطوبت و ایجاد تهویه در سالن‌های پرورش قارچ استفاده می‌شود که با توجه به شرایط می‌تواند رطوبت گرم یا سرد تولید کند و نیز دارای ابعاد مختلفی است که بر اساس ظرفیت هوادهی، دبی آب و اندازه سالن در چندین مدل ساخته شده است. رطوبت‌سازها تجهیزاتی هستند که آب را به‌صورت ذرات ریز درآورده و در فضای سالن رها می‌سازند.

3- تهویه:

گیاهان در طی روز دی‌اکسیدکربن و شب‌ها اکسیژن مصرف می‌کنند ولی قارچ‌ها همیشه اکسیژن مصرف کرده و دی‌اکسیدکربن تولید می‌کنند. بنابراین به هوادهی زیادی نیاز داشته زیرا تهویه مناسب سالن تأثیر بسیار مثبتی بر رشد قارچ و جلوگیری از بد شکل‌شدن و خفگی آن دارد. کنترل وضعیت تهویه‌ای سالن، بیشتر به تجربه پرورش‌دهنده بستگی دارد. علائم زیر می‌تواند نشان‌دهنده کمبود اکسیژن و بدی تهویه سالن باشد:

- رشد کند قارچ
- تجمع هاگ‌های آزادشده از قارچ

برای تعیین میزان تهویه مناسب سالن پرورش قارچ صدفی می‌توان از یک تناسب خاص استفاده کرد:

ابتدا لازم است بدانید که به ازای هر 1000 کیلوگرم بستر خیس، حداقل 500 و حداکثر 1000 مترمکعب در ساعت هوادهی لازم است.

1000- 500	1000
حداقل یا حداکثر میزان هوادهی سالن (متر مکعب بر ساعت)	وزن بستر قارچ (کیلوگرم)

بر روی کلیه فن‌ها برچسبی شامل اطلاعات فنی دستگاه، میزان مصرف، قدرت، میزان چرخش پره‌ها و میزان عبور هوا نصب شده است که با توجه به این اطلاعات می‌توان دستگاه مناسب را انتخاب کرد. اگر دستگاه قدرت بیشتری نسبت به نیاز سالن داشته باشد، می‌توان با تنظیم دریچه‌ها میزان هوای ورودی به سالن را به اندازه زیادی کاهش داد و یا با استفاده از تایمر، میزان هوادهی سالن را با خاموش و روشن‌کردن فن تنظیم کرد.

افزایش غلظت دی‌اکسیدکربن تا 28 درصد در گونه‌های مختلف قارچ صدفی، بر شدت رشد میسلیوم می‌افزاید. اما وقتی غلظت دی‌اکسیدکربن به بالاتر از 37/5 درصد برسد، رشد میسلیوم متوقف می‌شود. همچنین از آنجا که میسلیوم قارچ صدفی در شرایط نیمه هوازی نیز قادر به رشد می‌باشد، افزایش غلظت دی‌اکسیدکربن در سالن پرورش قارچ، توان رقابتی آن را در مقابل بیماری‌های مختلف بالا می‌برد. هوادهی در این مرحله تنها برای جلوگیری از ازدیاد حرارت کمپوست‌ها و رفع بوی نامطبوع سالن که جاذب حشرات است، انجام می‌شود.

مرحله رویش:

از آغاز مرحله رویش، کم کم نیاز به هوادهی شدت می‌یابد. در این مرحله برای هرتن کمپوست در هر ساعت 200-100 متر مکعب هوای تازه لازم است. تهویه باید حالتی ملایم و دائمی داشته باشد تا جریان شدید باد به کمپوست‌ها آسیب نزند و باعث خشکی آن‌ها نگردد.

مرحله قارچ‌دهی:

قارچ‌ها در مرحله باردهی برای هرتن کمپوست در هر ساعت 1000- 500 متر مکعب هوا نیاز دارند. در این مرحله اگر تهویه مناسب انجام نشود قارچ‌های تولیدی بد شکل شده و کلاهک‌ها کوچک می‌شود.

اگزوزها (دریچه‌ها):

ابعاد اگزوزها باید با سطح زیر کشت سالن متناسب باشد به طوری‌که به ازای هر 100 متر مربع سطح زیر کشت سالن یک دریچه به ابعاد $60 \times 60$ سانتی‌متر تعبیه شود. به‌طور معمول کانال‌های هوای خروجی به تعداد دو عدد در انتهای سالن و به ارتفاع یک متر از کف سالن پرورش و یا روی درهای تخلیه سالن در نظر گرفته می‌شود. به منظور جلوگیری از ورود حشرات و گرد و غبار بر روی اگزوزها فیلتر نصب می‌شود. بهتر است بر روی اگزوزها لوور (louver) نصب شود. لوورها به‌صورت وزنی عمل می‌کنند و در صورتی‌که فشار هوای داخل سالن بیش از 750- 500 پاسکال باشد، باز شده و هوای اضافی را تخلیه می‌کنند.

فن‌ها:

به کمک فن‌ها اکسیژن‌رسانی به قارچ‌ها و خارج‌کردن دی‌اکسیدکربن، سایر گازهای زیان‌آور و بوهای نامطلوب انجام می‌شود. در مناطق بسیار گرم، بهتر است هواکش‌ها در سقف و فن‌های ورود هوا در دو دیوار جانبی سالن نصب شوند تا هوای گرم سالن که به علت سبکی در زیر سقف تجمع کرده، به‌راحتی از سالن خارج گردد. برعکس، در مناطق بسیار سرد، فن‌های ورود هوا در مرکز سقف و هواکش‌ها در دو دیوار جانبی سالن نصب شوند تا هوای گرم زیر سقف بر اثر کشش هوا به سمت کف سالن جریان یابد.

مقدار هوایی که در سالن جابه‌جا می‌شود، اندازه و تعداد هواکش‌ها را تعیین می‌کند و مقدار آن باتوجه به حجم کمپوست، مرحله رویش و دمای هوای محیط، محاسبه می‌شود. مقدار هوای ورودی سالن، باید اندکی بیشتر از هوای خارج شده از آن باشد تا کمبود اکسیژن رخ ندهد.

زمان‌سنج‌ها (تایمرها):

تایمرها برای تنظیم ساعت کار فن‌ها و در نتیجه تهویه سالن است، اگر از تایمر استفاده نشود، گاهی فن‌ها تمام وقت کار می‌کنند و گاهی اصلاً کار نمی‌کنند، به این ترتیب در کار پرورش مشکل بروز خواهد کرد. با نصب یک دستگاه تایمر می‌توانیم فن‌ها را در هر زمانی که می‌خواهیم، روشن و بعد خاموش کنیم، برای مثال، می‌توان آن‌ها را برای نیم ساعت روشن و برای مدت یک ساعت خاموش گذاشت.

دستگاه هواساز:

از اصلی‌ترین دستگاه‌های سالن پرورش قارچ در کشت مدرن است. تنظیم دما، رطوبت، دی‌اکسیدکربن و اکسیژن، جلوگیری از ورود هوای آلوده به سالن، ایجاد هوای تازه و گردش هوای داخل سالن همگی از جمله عملکردهای هواساز است. هر سالن باید دارای یک هواساز باشد و ظرفیت هوادهی آن متناسب با سطح زیر کشت و فضای سالن تعیین می‌شود. فن‌های هواساز باید دارای کوئل‌های سرمایشی و گرمایشی مجزا بوده، ظرفیت آن‌ها بستگی به شرایط آب و هوایی مناطق مختلف دارد.

به ازای هر دستگاه هواساز در سالن پرورش قارچ به یک دستگاه اینورتر (Inverter) نیاز است. این دستگاه با افزایش و کاهش دور موتور، مقدار هوای ورودی را تنظیم واز اتلاف انرژی جلوگیری می‌کند.

هواسازهای موجود با روش‌های رایج کشت قارچ در ایران سازگار هستند و موجب کاهش بیماری، افزایش ضریب تبدیل و بازدهی و درنتیجه افزایش سوددهی تولیدکننده می‌گردند.

4- نور

مرحله پنجه دوانی:

قارچ صدفی در این مرحله نیازی به نور ندارد.

مرحله رویش

در این مرحله نیز مانند مرحله قبلی، نیازی به نور ندارد، ولی بد نیست که در یکی دو روز آخر این مرحله، برای تحریک کمپوست‌ها به قارچ‌دهی، به آن‌ها شوک نوری وارد کرد، به این صورت که برای 48-24 ساعت به آن‌ها نور غیر منقطع بدهیم.

مرحله قارچ دهی:

قارچ صدفی برخلاف قارچ دکمه‌ای، برای تولید اندام باردهی نیاز به نور دارد. 8-6 ساعت نور و تاریکی در بقیه ساعات، برای پرورش قارچ صدفی کافی است، ولی در حال حاضر در سالن‌های پرورش قارچ، برنامه زمان‌بندی 12 ساعت نور و 12 ساعت تاریکی اجرا می‌شود. نور جنگل آبی است، لذا استفاده از لامپ‌های برق رشته‌ای توصیه نمی‌شود چون نور این لامپ‌ها زرد است. لامپ‌های فلورسنت با رنگ سفید (مهتابی) با 8 ساعت روشنایی در شبانه روز می‌تواند نور کافی برای تولید قارچ را تأمین کند. هریک عدد لامپ مهتابی برای تأمین نور 20 متر مربع فضای سالن کافی خواهد بود.

نیاز نوری گونه‌های مختلف قارچ صدفی متفاوت است. همچنین شدت نور لازم از 500 تا 1500 لوکس متغیر است.

مواد ضدعفونی کننده و سموم

در پرورش قارچ نیز همانند تولید سایر محصولات کشاورزی از مواد مختلف شیمیایی استفاده می‌شود. این مواد از الکل، وایتکس و مواد شوینده‌ای مانند صابون شروع و به سموم شیمیایی نظیر مالاتیون و دیازینون ختم می‌شود. هر کدام از این مواد روش استفادۀ مخصوص به خود دارند. در هنگام استفاده از آن‌ها به نکات زیر توجه کنید.

1- سعی کنید از موادی که اطلاعات درستی در مورد آن‌ها ندارید، استفاده نکنید. چراکه این مواد ممکن است بر کار شما اثر منفی بگذارند یا اینکه سلامت جامعه را به خطر اندازند.

2- در هنگام استفاده از سموم تدخینی  سمومی که به حالت گاز متصاعد می‌شوند  حداکثر دقت را به عمل آورید.

3- به خاطر حساس‌بودن قارچ، تا آنجا که ممکن است از سموم استفاده نکنید و در صورت نیاز، به اندازه توصیه شده مصرف نمایید.

4- به دوره کارنس سموم مورد استفاده توجه نمایید. دوره کارنس، یعنی حداقل فاصله زمانی که باید بین آخرین سم‌پاشی و برداشت محصول رعایت شود. توجه داشته باشید که دوره کارنس سموم در شرایط محیطی بسته افزایش می‌یابد.

5- به $L{D_{50}}$ یا درجه سمیت سموم توجه کنید. $L{D_{50}}$ یعنی مقدار مادۀ مؤثره سم برحسب میلی گرم بر کیلوگرم که موجب مرگ 50 درصد آفات شود.

6- گروه خطر یا کلاس سم؛ تقسیم‌بندی سازمان بهداشت جهانی در مورد احتمال خطر برای مصرف‌کننده است که I خطرناک‌ترین و IV کم خطرترین سم و گروه‌های II و III بین دو گروه یاد شده قرار می‌گیرند.

واحد یادگیری 6: واحد کار خاک پوششی

مقدمه

یکی از مراحلی که در روند تولید قارچ خوراکی دکمه‌ای باید انجام گیرد پوشاندن سطح کمپوست‌ها بعد از یک دوره مشخص با خاک می‌باشد. تولیدکنندگان متوجه شدند که با پوشاندن سطح کمپوست، عملکرد و سطح تولید افزایش می‌یابد. با پیشرفت صنعت تولید قارچ پوشش‌های متفاوتی را تولیدکنندگان برای این منظور بکار بردند. خاک پوششی به موادی گفته می‌شود، که با آن روی کمپوست پوشیده شده از میسلیوم را می‌پوشانند و اثر تعیین‌کننده‌ای روی عملکرد قارچ دارد. هیچ‌گونه نقش تغذیه‌ای از نظر منبع ازت و کربن ندارد، هدف از کاربرد خاک پوششی تغییر فاز رویشی به فاز زایشی می‌باشد. اثر فیزیکی خاک پوششی کاملاً مشخص نیست ولی بدون آن عملکرد کاهش می‌یابد.

استاندارد عملکرد

پوشاندن سطوح براساس استاندارد

رشد بذر قارچ دکمه‌ای در کمپوست قارچ، در سطح بستر لایه‌ای سفید رنگ شکل می‌گیرد. با گذشت زمان این لایه سفید به‌صورت یک پوشش کاملاً سفید و یک دست در سطح بستر قارچ دیده می‌شود. هم زمان با ایجاد این لایه سفید در بستر قارچ دکمه‌ای باید سطح بستر را با خاک کاملاً پوشاند. درواقع پوشاندن خاک بستر یکی از مراحل اصلی و مهم در پرورش قارچ دکمه‌ای محسوب می‌شود. این کار برای اولین بار توسط گروهی از تولیدکنندگان قارچ دکمه‌ای ابداع گردید. دربارۀ این موضوع و نقش آن بر تشکیل اندام زایشی قارچ طی چند دهه بحث شده است ولی هنوز به نتیجۀ قاطعی نرسیده است. به نظر می‌رسد که اضافه‌کردن چنین لایه‌ای موجب افزایش عملکرد محصول می‌شود؛ اما عوامل متعددی دربارۀ چگونگی تأثیر آن دخالت دارند که در این فصل به شرح آن‌ها خواهیم پرداخت.

نقش لایه پوششی

برای اینکه یک لایۀ پوششی اثر مثبتی را در افزایش عملکرد داشته باشد، باید ویژگی‌هایی را به شرح زیر دارا باشد:

1- ممانعت از خشکیدن بستر کاشت:

میسلیوم قارچ نسبت به خشکی هوا شدیداً حساس است. اگر احیاناً سطح کشت خشک شود، میسلیوم‌ها مرده و به‌صورت یک توده سخت و غیر قابل نفوذ سلولی در می‌آیند. با پوشاندن سطح بستر با یک لایه مرطوب می‌توان از میسلیوم‌ها در برابر صدمات ناشی از خشک‌شدن و همچنین از هدر رفتن رطوبت بستر تا حد زیادی جلوگیری کرد.

2- ایجاد محیط مناسب برای رشد میسلیوم

لایه پوششی ترکیبی از مواد لازم برای رشد و گسترش شبکه میسلیومی هستند. محیط مرطوب ایجادشده درون لایه پوششی، موجب تقویت و رشد میسلیوم‌ها می‌شود.

3- ذخیره‌کردن آب لازم برای رشد قارچ:

رشد اولیۀ قارچ و تبدیل آن به یک قارچ بالغ، شدیداً تحت تأثیر آب قرار دارد. بدون آب، قارچ کوچک مانده و رشد نخواهد کرد. پس باید لایه پوششی مقدار زیادی آب در خود ذخیره کند تا در موقع لزوم در دسترس میسلیوم‌ها قرار دهد. این امر خصوصاً (در چین‌های سنگین) که رقابت قارچ بر سر آب بالاست، از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد. تقریباً 40 درصد حجم لایه پوششی را باید منافذی تشکیل دهند که بتواند 80 درصد وزن خود را آب ذخیره کند.

4- فعال‌کردن میکرو ارگانیسم‌های موجود:

عوامل متعددی در تشکیل و رشد میسلیوم‌ها دخالت دارند که یکی از آن‌ها نقش و فعالیت میکروارگانیسم‌های موجود در لایه پوششی است. با انتخاب و تهیه صحیح لایه پوششی، می‌توان فعالیت این موجودات و نقش آن‌ها در افزایش تولید را تقویت نمود. مطالعات اخیر نشان داده‌اند که باکتری‌های مفید موجود در لایه پوششی، مانند باکتری Pseudomonas Putida می‌تواند به افزایش تشکیل سلول‌های پریموردیوم 115 (توده سلولی درونی رویان)، برداشت زودتر و عملکرد بیشتر کمک کنند. در طی کلونیزه‌شدن (استقرار و توسعه باکتری‌ها) لایه پوششی، این باکتری‌ها تحت تأثیر گازهای متابولیکی قرار می‌گیرند. در واقع، هرچه لایه پوششی متراکم‌تر و عمیق‌تر باشد، به علت انتشار و توزیع کندتر گازهای متابولیکی در آن، عملکرد بیشتر می‌شود. این باکتری‌ها باعث ایجاد مقاومتی طبیعی در لایه پوششی نسبت به عوامل مضر می‌شوند. از این نظر یک لایه پوششی استریل فاقد میکروارگانیسم‌های مفید بوده و در نتیجه فاقد مقاومت مطلوب نسبت به آلاینده‌ها می‌باشد.

ساختار خاک پوششی

قارچ در سطح خاک پوششی تشکیل می‌شود. ساختار سطح خاک سبب تبادل گازها (اکسیژن، دی‌اکسیدکربن و بخار آب) می‌شود. منافذ ریز خاک پوششی سبب تعیین میزان میسلیوم موجود در خاک پوششی می‌شود. هرچه خاک متراکم‌تر و سنگین‌تر باشد، میزان تشکیل میسلیوم در آن کمتر خواهد بود. خاک‌های به شدت متراکم و سنگین، شرایط بی‌هوازی را در پروسه پرورش به وجود می‌آورند که سبب کاهش اکسیژن و توقف رشد میسلیوم می‌شود.

ترکیبات عمومی خاک پوششی:

خاک‌های پوششی که در پرورش قارچ استفاده می‌شوند از مواد مختلفی تشکیل شده‌اند که مهم‌ترین اجزای آن به شرح زیر است:

پیت

با توجه به اینکه خاک پوششی نقش چندانی در تغذیه ندارد، لذا کیفیت و خصوصیات فیزیکی خاک پوششی بر جنبه‌های غذایی آن برتری دارد. در کشورهای اروپایی از مخلوط پیت و آهک به عنوان خاک پوششی استاندارد استفاده می‌شود. خاک پیت در واقع ماده گیاهی کاملاً تجزیه شده‌ای است که تحت شرایط بی‌هوازی به وجود آمده است. به دلیل اسیدی‌بودن خاک پیت و در نتیجه استریل‌بودن و عدم امکان رشد و نمو بسیاری از آلاینده‌ها در آن، به عنوان یک ماده مناسب پوششی استفاده می‌شود. نوع پیت مقدار ظرفیت نگهداری آب را در خاک تعیین می‌کند. پیت‌های سیاه دارای خلل و فرج فراوانی هستند و در مقایسه با پیت‌های قهوه‌ای آب بیشتری جذب می‌کنند. مخلوط 80 درصد پیت سیاه و 20 درصد پیت قهوه‌ای ترکیب مناسبی را برای خاک پوششی فراهم می‌آورد. خاصیت موئینگی خاک که سبب بالاآمدن آب در خاک پوششی می‌شود به پیت و میزان خلل و فرج ریز آن بستگی دارد هرچه مقدار این خلل و فرج ریز بیشتر باشد، خاصیت موئینگی خاک بیشتر خواهد بود.

آهک مرده:

قارچ‌ها و میسلیوم‌ها در خاک‌هایی که اسیدیته نزدیک خنثی دارند، به خوبی رشد می‌کنند. پیت خالص به علت اسیدیته پایین شرایط لازم رشد و نمو قارچ را فراهم نمی‌کند، به همین خاطر از آهک مرده (کربنات کلسیم $(CaC{O_3})$ جهت متعادل‌کردن اسیدیته خاک پوششی استفاده می‌شود. اهمیت دیگر کربنات کلسیم ایجاد چسبندگی عناصر خاک پوششی و تشکیل دانه‌بندی درشت و کلوخه‌ای در سطح خاک است.

خرده سنگ:

می‌تواند جایگزین مناسبی برای آهک مرده باشد و همانند آهک مرده خاصیت چسبندگی دارد.

نمک:

جهت حفظ مقدار هدایت الکتریکی خاک (EC) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سنگ گچ:

به جای آهک مرده از آن استفاده می‌شود.

فرمول‌های خاک پوششی:

دربسیاری از واحدهای کشت قارچ دکمه‌ای از دو فرمول زیر استفاده می‌شود. به‌صورت تنظیم فرمول‌ها در مورد بسیاری از گونه‌های دیگر نیز می‌توان استفاده نمود. مواد و ترکیبات به کار رفته به‌صورت حجمی اندازه‌گیری می‌شوند.

ضدعفونی خاک پوششی:

با توجه به اینکه خاک پوششی از منابع مختلفی تهیه می‌شود، می‌تواند عوامل بیماری‌زای متعددی را به همراه داشته باشد. خاک می‌تواند محل زندگی لارو بسیاری از مگس‌ها و پشه‌هایی باشد که منبع تغذیه‌ای آن‌ها میسلیوم یا کلاهک قارچ می‌باشد. همچنین با خاک پوششی اسپور قارچ‌های بسیار خطرناک بیماری‌زایی مثل مایکوگون و انواع کپک‌ها می‌تواند منتقل شود. به منظور جلوگیری و پیشگیری‌کردن از خسارات ناشی از عوامل بیماری‌زا ناچاریم خاک را قبل از استفاده با روش‌ها و مواد مختلفی ضدعفونی کرده سپس آن را استفاده کنیم. به منظور از بین‌بردن عوامل زنده زیان‌آور از قبیل آفات، قارچ‌ها، نماتُدها، باکتری‌ها و غیره در مراکزی که استفاده از بخار آب گرم وجود دارد، معمولاً خاک پوششی را به مدت 24 ساعت با بخار آب در دمای 65- 60 درجه سانتی‌گراد پاستوریزه می‌کنند. وقتی که دمای خاک پوششی به 30- 25 درجه سانتی‌گراد تنزل کرد، می‌توان از آن برای پوشاندن خاک بستر استفاده نمود. در بعضی موارد برای ضدعفونی و استریل‌کردن خاک پوششی قارچ دکمه‌ای از فرمالین و کلروپی کربن استفاده می‌شود.

بخار دادن خاک پوششی در سالنی که به همین منظور مجهز شده است، انجام می‌گیرد. اندازه سالن به مقدار خاک پوششی موردنیاز بستگی دارد. خاک پوششی اضافی مصرف نشده را باید در سالن بخار باقی گذاشت، زیرا در آنجا از آلوده‌شدن خاک جلوگیری می‌شود.

طرز تهیه خاک پوششی:

برای آماده‌سازی یک لایه پوششی، اجزای آن را جمع‌آوری و به‌صورت مرطوب یا نیمه مرطوب با هم مخلوط می‌کنند. مواد آهکی را باید به‌طور یکنواخت در تمام لایه پوششی پخش کرد تا در نهایت ترکیبی یکدست حاصل آید. بعد از مخلوط و زیر و رو کردن ترکیب، به آرامی و به‌طور یکنواخت مقداری آب به آن اضافه کنید تا رطوبت آن به حدود 90 درصد برسد. اکنون لایه پوششی آماده ریختن روی بسترهای کشت است. برای ریختن یکنواخت لایه پوششی می‌توان از یک پیمانه مدرج استفاده نمود. لازم به یادآوری است که امروزه شرکت‌های خصوصی متعددی تأسیس شده‌اند و خاک پوششی مرغوب تولید می‌کنند. بسیاری از تولیدکنندگان قارچ ترجیح می‌دهند که خاک پوششی موردنیاز خود را به صورت آماده از این شرکت‌ها خریداری نمایند.

زمان اضافه‌کردن خاک پوششی:

زمانی عمل خاک‌دهی روی بستر انجام می‌شود که مرحله میسلیوم دوانی قارچ کامل شده و میسلیوم قارچ حداقل 75٪ سطح بستر را اِشغال نموده باشد. مدت زمان میسلیوم دوانی بستگی به نوع، مقدار، کیفیت بذر مصرفی، کیفیت کمپوست و شرایط محیطی موجود متفاوت می‌باشد و معمولاً 12 تا 14 روز طول می‌کشد؛ لذا حدود 14- 12 روز پس از عمل تلقیح بسترها می‌توان از خاک پوششی استفاده نمود.

عمق لایه پوششی:

به طور کلی هرچه عمق لایه پوششی بیشتر باشد، به همان نسبت مقدار میکروارگانیسم‌های فعال بیشتر شده و در نهایت عملکرد در واحد سطح بستر نیز افزایش می‌یابد. اکثر تولیدکنندگان قارچ دکمه‌ای، عمق لایه پوششی را حداقل 2/5 تا حداکثر 5 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند. مقدار خاک موردنیاز بستگی به مساحت سطح بستر دارد. به‌طور مثال به ازای هر 110 عدد بلوک کمپوست یا به ازای هر 2 تن کمپوست یک متر مکعب خاک موردنیاز است. چنانچه رطوبت محیط را نتوان در حد لازم تأمین نمود، قطر خاک پوششی را ضخیم‌تر در نظر می‌گیرند. در شکل صفحه بعد عمق لایه کمپوست و لایه پوششی بستر کشت قارچ را در مقایسه باهم مشاهده می‌کنید.

روش پوشاندن بستر:

در این مرحله با آماده‌شدن خاک پوششی استریل‌شده، پوک و منفذدار با رطوبت مناسب، سطح کشت را به وسیله یک لایه 3 تا 4 سانتی‌متری خاک پوششی پوشانده و کاملاً آن را مسطح و یکنواخت کنید. چنانچه رطوبت محیط را نمی‌توانید در حد لازم تأمین نمایید، قطر خاک پوششی را ضخیم‌تر در نظر بگیرید. برای یکسانی قطر خاک پوششی در تمام سطح بستر ضروری است قبل از مصرف خاک پوششی سطح بستر کاملاً صاف و فشرده شود. به هنگام دادن خاک پوششی بایستی کمپوست کاملاً با میسلیوم قارچ پوشیده شده باشد.

هنگام پوشاندن سطح بستر با خاک پوششی دقت کنید به هیچ‌وجه بستر کشت تکان نخورد و جابه‌جا نشود خصوصاً اگر تخته کف و طبقات شکم داده و یا قدرت نگهداری بستر خاک را نداشته باشد، میسلیوم قارچ‌ها پاره شده و تمام محصول از بین می‌رود.

بعد از خاک‌دهی سطح روی کمپوست را با روزنامه پوشانده و در شبانه روز 3 یا 4 بار روزنامه‌ها را خیس کنید. مراقب باشید روزنامه‌ها خشک نشوند. البته سعی کنید بیش از حد آب را روی روزنامه نگیرید تا آب به کمپوست نفوذ نکند. در این مرحله هم رطوبت موردنیاز کمپوست از طریق روزنامه‌ها تأمین‌شده و نیازی به رطوبت‌دهی سالن نمی‌باشد. دمای کمپوست هم باید مثل مرحله قبل تنظیم شود. باید مواظب بود دمای داخل کمپوست از 28 درجه سانتی‌گراد بیشتر و از 24 درجه سانتی‌گراد کمتر نشود.

چنانچه خاک پوششی را از بیرون به صورت پاستوریزه درون کیسه‌های مخصوص خریداری کرده‌اید، باید دو یا سه روز قبل از خاک‌دهی آن را از کیسه‌ها خارج و درون اتاقی که کف سیمانی زهکشی شده شیب داری داشته باشد، انباشته نمایید. سپس روی آن را با محلول کار بندازیم (200 گرم کار بندازیم در 200 لیتر آب) آبیاری کنید و کاملاً خاک را مخلوط کنید. سپس روی توده خاک را با نایلون پوشانده و دو روز صبر کنید تا آب اضافی آن خارج شود. در روز خاک‌دهی آن را با وسیله‌ای به سالن منتقل می‌کنید. اگر چنین اتاقی در اختیار ندارید، می‌توانید سر کیسه‌ها را باز کرده و در ته آن‌ها تعدادی سوراخ ایجاد کنید. سپس محلول گفته شده را به کیسه‌ها اضافه کنید. بهتر است آب اضافه شده به هر کیسه حدود 3 تا 4 لیتر باشد. آب اضافی از طریق سوراخ‌ها خارج شده و بعد از 2 روز آماده پخش روی کمپوست می‌باشد. مقدار آب در خاک باید به نحوی باشد که اگر مقداری از آن را در مشت خود فشار دهید، تنها دو یا سه قطره آب از دست شما بچکد. اگر رطوبت خاک بیش از حد باشد در زمان خاک‌دهی با مشکل مواجه می‌شوید و نمی‌توانید به خوبی خاک را در سطح کمپوست پخش کنید. رطوبت کم نیز مشکل‌ساز است و باعث رشد ضعیف میسلیوم‌ها و ریسه‌ها به درون خاک می‌شود.

یکنواختی پوشش:

حتی‌الامکان لایه پوششی را باید کاملاً یکنواخت روی بستری با سطح صاف پخش نمود. در صورت یکنواخت‌نبودن لایه پوششی اولاً مناطقی با عمق پوشش کمتر سریع‌تر پرآب شده و در نتیجه میسلیوم‌ها خفه‌شده و از رشد باز می‌مانند و ثانیاً میسلیوم‌ها در زمان‌های متفاوتی از لابه‌لای لایه پوششی سردرآورده و ته سنجاقی‌ها به‌طور نامنظمی ظاهر می‌شوند. در سیستم کشت کیسه‌ای سطح بستر به‌وسیله دست با خاک پوشانیده می‌شود. در سیستم جعبه‌ای به‌صورت خودکار و با حرکت جعبه‌ها روی نوار متحرک انجام می‌شود.

هرچند که لایه پوششی باید یکنواخت و هم سطح باشد؛ اما در نهایت ساختمان لایه بایستی متخلخل و زبر بوده و جوی پشته‌های کوچکی ایجاد شود. ساختمان لایه پوششی عامل اصلی تشکیل ته سنجاقی‌های مطلوب می‌باشد.

میزان رطوبت لایه خاک پوششی:

همان‌طور که قبلاً گفته شد، میزان رطوبت و نیز ظرفیت نگهداری آب در خاک پوششی حائز اهمیت زیادی است. جهت بهبود ظرفیت نگهداری آب لایه پوششی، می‌توان مقداری «ورمی کمپوست (Vermicompost)» درشت بافت به آن اضافه کرد. در این صورت باید قبل از مصرف کمی آن را خیس نمود. ورمی کمپوست از دو کلمه ورمی، یعنی کرم خاکی و کمپوست، به معنی نوعی کود آلی تشکیل شده و در واقع نوعی کود آلی است که از فعالیت کرم خاکی تولید می‌شود.

در صورت خشک‌بودن خاک لازم است با احتیاط کامل آب‌پاشی روی خاک پوششی صورت گیرد تا شرایط لازم برای رشد قارچ فراهم شود. معمولاً برای اندازه‌گیری مقدار رطوبت خاک پوششی قبل از مصرف، آن را با دست آزمایش می‌کنند، به این صورت که مقداری خاک را بین دو انگشت شست و سبابه فشار می‌دهند. اگر خاک در اثر فشار دو انگشت به هم چسبیده، ولی هیچ‌گونه آبی از آن خارج نشد، رطوبت مناسب است.

کلونی‌شدن (Colonization) لایه پوششی:

پس از پوشش‌دادن سطح بستر بایستی شرایط محیطی مطابق شرایط مرحله پنچه دوانی باشد. تا امکان رشد و نفوذ میسلیوم قارچ در خاک پوششی فراهم شود. بدین ترتیب دمای بستر در حد 25- 23 درجه سانتی‌گراد، رطوبت نسبی در حدود 100- 90 درصد و مقدار تهویه هوای تازه در حداقل ممکن (فقط برای پراکنده ساختن گرمای اضافی تولید شده، گاهی می‌توان هوای تازه وارد سالن کرد) قرار گیرد. افزایش میزان دی‌اکسیدکربن اتاق برای رشد میسلیومی مفید است و می‌توان با بستن و درزبندی کامل اتاق‌ها و استفاده از دریچه‌های تنظیم هوا که راه هوای تازه را بسته و صرفاً هوای اتاق را باز چرخش کند، مانع از ورود هرگونه هوای تازه به درون اتاق شد. در صورتی که به هیچ‌وجه نتوان مانع ورود هوای تازه به درون اتاق شد، می‌توانید روی لایه پوششی را با ورقه نایلونی تمیزی پوشانده و بدین وسیله تا حد زیادی مانع تبخیر زیاد آب از طریق لایه پوششی نیز شد.

ظرف مدت 3 روز بعد از مرحله خاک‌دهی باید میسلیوم‌ها به درون لایه پوششی نفوذ کنند. پس از استقرار کامل میسلیوم‌ها، به تدریج اقدام به آبیاری لایه پوششی می‌کنند تا رطوبت مطلوبی را به دست آورد. به مدت 2 تا 4 روز بسته به عمق لایه پوششی می‌توان با آب پاشی ملایم توسط نازل‌های مه‌پاش به این مهم دست یافت. باید یادآور شویم که نباید با آب پاشی‌های مکرر صدمه‌ای به سطح لایه پوششی وارد آید. آبپاشی سنگین و مستقیم باعث تخریب سطح روی لایه شده و ایجاد سله می‌کند و تمام منافذ و خلل و فرج آن را مسدود می‌نماید که در نتیجه میسلیوم رویان درون لایه پوششی گیر افتاده و امکان نفوذ به درون لایه از آن سلب می‌شود.

خاک پوششی مطلوب باید خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی مطلوبی را داشته باشد.

برخی از این ویژگی‌ها به شرح زیر می‌باشد:

- ظرفیت نگهداری آب بالایی داشته باشد.
- فاقد هرگونه آلودگی قارچی، باکتریایی، تخم و لارو حشرات باشد.
- مواد آلی کاملاً پوسیده باشد.
- pH آن مناسب و در حدود 8- 7 (خنثی) باشد.
- بافت لومی و اسفنجی داشته باشد به‌طوری که حجم منافذ در آن 40٪ باشد.
- میزان نمک‌های آن بالا نباشد.
- خاصیت بافری خوبی داشته باشد.
- در زمان آب‌پاشی گل آلود نشود و تخلخل آن حفظ شود.

به نظر شما چه زمان و چه مقدار آب به خاک باید اضافه کنیم؟

تأمین آب موردنیاز میسلیوم قارچ، اثر خیلی زیادی روی عملکرد دارد، چون آب توسعه میسلیوم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دانستن زمان و مقدار آبیاری از زمان کاشت تا انتهای برداشت بسیار مهم است. آبیاری باید به‌طور منظم و مساوی با استفاده از یک آبپاش انجام شود. خاک نباید خشک باشد بلکه همواره نم‌دار بوده و رطوبت داشته باشد و این آبیاری تا زمان اتمام برداشت باید ادامه داشته باشد. آب دادن زیاد از روی ضخیم‌شدن میسلیوم‌ها مشخص می‌شود. برخی از پرورش‌دهندگان یک یا دو روز بعد از خاک‌دهی (هفته دوم کشت) و برخی دیگر بلافاصله بعد از خاک‌دهی دو سوم آب موردنیاز را مصرف می‌کنند یک سوم مابقی را زمانی می‌دهند که میسلیوم در قسمتی از خاک پوششی نفوذ کرده باشد.

چند نکته مهم در آبیاری:

از روز 14 تا روز 20 هر دوازده ساعت یک بار و در هر بار 2 1 لیتر آب را به ازای هر متر مربع سطح کمپوست به‌صورت اسپری باید بر روی خاک پاشید. از روز بیستم به بعد تا زمانی که اندام زایشی مشاهده نشده است هر زمانی که خشکی ظهور نمود نیز می‌توان آب پاشی نمود، به ازای هر تن از برداشت، همان مقدار آب در طول یک هفته باید به کمپوست‌ها داده شود. زمانی که قارچ‌ها به اندازۀ یک نخود شدند (قطر کلاهک 2- 1 سانتی‌متر) خاک پوششی را آبیاری کرد. یک روز قبل از برداشت قارچ آبیاری متوقف شود، بعد از دادن شوک سرمایی و تشکیل ته سنجاقی‌ها باید رطوبت سالن 90 درصد باشد و آبیاری کمتری صورت گیرد.