درسنامه آموزشی تولید و عرضه قارچ‌های صدفی و دکمه‌ای کلاس دهم امور باغی

خرید و تهیه زمین برای تولید و پرورش محصولات کشاورزی ممکن است به عنوان عامل محدودکننده در بسیاری از مناطق باشد؛ ولی برای پرورش قارچ عامل محدود کننده به حساب نمی‌آید زیرا برای پرورش قارچ خوراکی، می‌توان از فضاهای کوچک و محدود نظیر پوشش‌های پلاستیکی، زمین‌های بلااستفاده برای کشاورزی، زیرزمین، آغل، معادن متروکه، تونل‌ها، غارها و هر مکان سربسته‌ای استفاده نمود و با کشت چند طبقه می‌توان از فضای محل کشت به نحو مطلوبی استفاده کرد. عمل پرورش قارچ در گذشته در معادن متروکه و غارها صورت می‌گرفت. امروزه نیز با تجهیز هر مکان دارای سقف می‌توان به کشت و پرورش قارچ به شرط ایجاد حرارت و رطوبت یکنواخت در طول سال به پرورش قارچ اقدام کرد در حالت کلی، فضای مورد نیاز برای پرورش قارچ در مقایسه با فضای مورد نیاز برای سایر محصولات کشاورزی بسیار کم می‌باشد.

واحد یادگیری 1: شایستگی تعیین محل پرورش قارچ خوراکی

 

مقدمه

قارچ به عنوان منبعی سرشار از پروتئین و اسیدهای آمینه، کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها، ویتامین‌ها، مواد معدنی (پتاسیم، مس، فسفر و آهن) و سایر موادغذایی ضروری، به علت طعم و بوی خاص و منحصر به فرد، در لیست غذای انسان‌ها قرار می‌گیرد؛ امروزه مصرف قارچ نه به علت عطر و طعم بلکه به عنوان یک منبع غذایی برای غنی‌سازی مورد توجه است. همچنین استفاده از پس ماندهای کشاورزی و ماهیت اشتغال‌زایی در پرورش قارچ و مزیت نسبی آن در مقایسه با دیگر محصولات کشاورزی، باعث شده که پرورش قارچ همواره رو به توسعه باشد؛ چرا که برای پرورش قارچ نیازمند تهیه زمین وسیع نخواهیم بود و کشت آن به‌صورت طبقاتی قابل انجام است، همچنین برگشت زود هنگام سرمایه درگردش از دیگر امتیازات این کار است.

استاندارد عملکرد

انتخاب محل پرورش قارچ براساس استاندارد

- آیا تاکنون بعد از مصرف قارچ دکمه‌ای یا قارچ صدفی به این مسئله فکر کرده‌اید که این قارچ‌ها چگونه تولید می‌شوند؟
- آیا دوست دارید این قارچ‌ها را خودتان پرورش دهید؟

شاید فکر کنید این کار مشکل است ولی شما می‌توانید با کمی دقت و تلاش این نوع قارچ‌ها را خودتان تولید کنید. دانستن ساختار و نحوه زندگی قارچ‌ها کمک خواهد کرد تا بهتر بتوانیم این محصول خوشمزه و مفید را پرورش دهیم.

هدف این درس آشنایی با قارچ و تعیین محل مناسب پرورش قارچ می‌باشد.

اهمیت پرورش قارچ خوراکی

قارچ‌های خوراکی در شمار بزرگ‌ترین و ارزشمندترین منابع طبیعی هستند که می‌توانند در مدت زمان کوتاه از مواد با ارزش غذایی کم، موادی با ارزش غذایی بالا تولید کنند. با محدودشدن زمین‌های قابل کشت و عملکرد زمین‌های کشاورزی در تولید موادغذایی به خصوص مواد پروتئینی، قارچ‌های خوراکی می‌توانند جایگاه خود را بیابند. براساس مطالعات انجام‌شده توسط کووک، از هر هکتار زمین طی یک دوره تولید، فقط 78 کیلوگرم پروتئین حیوانی (گوشت قرمز) و 678 کیلوگرم پروتئین آبزیان (ماهی و میگو) به دست می‌آید. این در حالی است که از هر هکتار زمین با احتساب قابلیت بهره‌گیری از حجم، در پرورش قارچ‌های خوراکی، 65 هزار کیلوگرم پروتئین قارچی در سطح راندمان جهانی و 14 تا 21 هزار کیلوگرم با راندمان تولید در ایران به دست می‌آید.

تولید پروتئین بسیار گران است. راندمان تولید بالا و دوره کشت کوتاه قارچ‌های خوراکی، دال بر جنبه اقتصادی بسیار مهم آن است. محصولی غنی از پروتئین، کلسیم و اسیدهای آمینه ضروری است.

میزان پروتئین قارچ صدفی حدود 22 تا 27 درصد وزن خشک و 3 تا 4 درصد وزن‌تر آن است.

میزان چربی موجود در قارچ 1 درصد وزن خشک و 0/1 تا 0/3 درصد وزن تر آن می‌باشد، که این چربی شامل اسیدهای چرب ضروری و غیراشباع است. میزان املاح در قارچ‌ها 1 درصد وزن تر آن می‌باشد، که شامل پتاسیم، فسفر، منیزیم، کلسیم، آهن و مقداری روی است.

قارچ‌ها این قابلیت را دارند که با فعالیت آنزیمی خود از مواد با ارزش غذایی کم، نظیر کاه و کلش، ماده غذایی با ارزش بالاتر تهیه کنند.

کشت قارچ

کشت قارچ بهترین راه برای مشاهده چرخه زندگی آن است.

چرخه زندگی قارچ با پخش‌شدن اسپورها آغاز می‌شود، که با قرار گرفتن اسپور در شرایط محیطی مناسب و فراهم‌بودن عوامل مناسب شروع به رشد می‌کند. از منفذی که در انتهای اسپور وجود دارد جوانه‌زده و تبدیل به هیف می‌شود و میسلیوم اولیه را به وجود می‌آورند.

چرخه رشد قارچ خوراکی

مقایسه قارچ‌ها با گیاهان و جانوران

بیشتر قسمت اندام قارچ‌ها، از توده رشته‌های نازکی به نام میسلیوم یا رشته رشدکننده قارچ تشکیل یافته است. این موجودات به علت نداشتن کلروفیل (سبزینه) قادر به تأمین غذای خود نیستند، در نتیجه ناگزیرند به‌صورت ساپروفیت (گندرو) بر روی مواد آلی گیاهی و جانوری و یا به‌صورت انگل بر روی یاخته‌های زنده و یا داخل آن‌ها زندگی کنند. قارچ‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل پوسیدگی بقایای گیاهان و جانوران در خاک و تبدیل آن‌ها به موادمغذی مورد نیاز گیاهان محسوب می‌شوند. قارچ‌ها در مناطق نسبتاً گرم و مرطوب زندگی می‌کنند، آن‌ها در آب و هوای خشک نمی‌توانند زنده بمانند.

انواع قارچ‌ها

قارچ‌های کاذب:

قارچ‌هایی که در مرحله رویشی برای رشد و تغذیه مشابه جانوران می‌باشند (تغذیه به‌صورت بلعیدن انجام می‌گیرد) و در مرحله زایشی مشابه قارچ‌ها می‌باشند (تولید هاگ).

قارچ‌های حقیقی:

قارچ‌هایی که از لحاظ نوع تغذیه‌شان به دو دسته تجزیه‌کننده‌های اولیه و تجزیه‌کننده‌های ثانویه تقسیم می‌شوند: تجزیه‌کننده‌های اولیه به دسته‌ای از قارچ‌ها اطلاق می‌گردد که توانایی تجزیه سلولز و بقایای مرده گیاهی را دارند؛ اما تجزیه‌کننده‌های ثانویه برای رشد و تغذیه به محیطی احتیاج دارند که قبلاً توسط میکروب‌ها تجزیه شده باشند.

قارچ‌ها را می‌توان از ابعاد مختلف طبقه‌بندی نمود.

به‌طور کلی قارچ‌ها به دو شکل وجود دارند:

قارچ‌های میکروسکوپی

قابل مشاهده با چشم غیر مسلح نیستند. مانند انواع کپک‌ها و مخمرها

قارچ‌های ماکروسکوپی

در مراحلی از زندگی خود با چشم غیرمسلح قابل مشاهده‌اند. مانند انواع قارچ‌های کلاهک‌دار

طبقه‌بندی قارچ‌ها بر اساس شکل تغذیه‌ای

1- قارچ‌های خوراکی-دارویی

مانند قارچ‌های صدفی، دکمه‌ای، شیتاکه، ولواریلاو

2- قارچ‌های دارویی

به علت دارا بودن نوعی بافت خاصیت خوراکی ندارند، ولی عصاره آن‌ها خواص دارویی دارد، مانند گنودرمالوسیدیم

3- قارچ‌های غیرخوراکی

قارچ‌هایی که نه خاصیت خوراکی دارند و نه سمی هستند مانند قارچ‌های جنگلی

4- قارچ‌های سمی

این قارچ‌ها به علت دارابودن مواد خاصی در بافت خود خاصیت سمی داشته و قابل مصرف نیستند. این نوع قارچ‌ها ایجاد مسمومیت و در نهایت باعث مرگ می‌شوند. مانند آمانتیای سفید یا قرمز

قارچ‌ها شامل انواع گوناگونی می‌شوند زیرا بیش از 38 هزار نوع قارچ وجود دارد که بعضی از آن‌ها سمی و بعضی دیگر قابل خوردن می‌باشند. رنگ، شکل و اندازۀ قارچ‌ها می‌تواند خیلی متنوع و مختلف باشد. شماری از قارچ‌ها برای مصارف خوراکی، کشت می‌شوند. برخی از قارچ‌ها انگل هستند و روی گیاهان و جانوران و یا سایر قارچ‌ها زندگی می‌کنند. برخی از آن‌ها بیماری‌زا و مضرند و برخی نیز سودمند هستند. زندگی قارچ و گیاه را هم‌زیستی می‌گویند زیرا گیاه مواد قندی موردنیاز قارچ را تأمین می‌کند و در عوض، مواد معدنی موردنیاز خود را از قارچ دریافت می‌کند. بسیاری از قارچ‌ها، به‌صورت هم‌زیستی با درختان به سر می‌برند به همین دلیل است که در جنگل‌ها می‌توان بسیاری از قارچ‌های خوراکی را یافت.

امروزه محبوب‌ترین قارچی که در دنیا مصرف می‌شود، قارچ دکمه‌ای سفید هستند. عده‌ای دیگر دکمه‌ای قهوه‌ای (پورتابلا) را به‌عنوان محبوب‌ترین و مرغوب‌ترین قارچ می‌شناسند. این قارچ، نژاد قهوه‌ای قارچ دکمه‌ای سفید است. از انواع دیگر قارچ‌های خوراکی پرطرفدار می‌توان به قارچ صدفی، قهوه‌ای، قارچ طلایی و قارچ سیاه اشاره کرد.

ساختار قارچ‌ها

در این قسمت شما به‌طور خلاصه با ساختار قارچ‌ها آشنا می‌شوید و به دلیل آنکه در این کتاب پرورش قارچ دکمه‌ای و صدفی را دنبال می‌کنیم، توضیح در مورد ساختار قارچ دکمه‌ای و صدفی را در اولویت قرار خواهیم داد. ساختار اغلب قارچ‌ها از رشته‌ها و یا ریسه‌های نخی شکل به‌نام هیف تشکیل شده است. انشعابات هیف‌ها یا ریسه‌ها شبکه‌ای به نام میسلیوم را به وجود می‌آورند. شبکه میسلیوم را می‌توان به‌صورت کپک بر روی مواد آلی مختلف مشاهده کرد. آنزیم‌هایی که توسط قارچ‌های مختلف به وجود می‌آیند، می‌توانند انواع مواد آلی را تجزیه کرده و به مواد ساده‌تری تبدیل کنند.

نام قارچ دکمه‌ای از فرم ظاهری آن در هنگام رشد اولیه گرفته شده است، هرچند این شکل ناپایدار بوده و در مرحله بلوغ به حالت چتری در می‌آید.

برای مصرف بیشتر کلاهک و قسمتی از ساقه که کلاهک به آن متصل است مورد مصرف قرار می‌گیرد ساقه اندامی است محکم و استوانه‌ای شکل معمولاً به رنگ کلاهک می‌باشد. قسمت پایه این نوع قارچ‌های خوراکی ضخیم بوده و به تدریج که بالا می‌آید ظریف‌تر می‌شود. ساقه، نگه دارنده کلاهک پهن و چتری شکل قارچ می‌باشد. کلاهک قارچ‌ها ممکن است دارای رنگ سفید، کرم یا قهوه‌ای بوده که سطح آن نرم می‌باشد. سطح کلاهک به‌صورت محدب است که به مرور کاملاً پهن می‌شود. در ضمن بافت کلاهک گوشتی بوده و دارای تیغه‌های ظریف و آزاد است که در ابتدا صورتی رنگ بوده که به تدریج که از سن آن می‌گذرد به رنگ قهوه‌ای در می‌آیند. در قسمت زیرین کلاهک تیغه‌های متعددی وجود دارد. هنگامی‌که قارچ جوان است توسط پرده غشاء به نام ویل که از انتهای کلاهک به پایه وصل می‌شود، پوشیده می‌گردد. قسمتی از این غشاء پس از پاره‌شدن اطراف ساقه قارچ را فرا می‌گیرد که حلقه یا آنالوس نام دارد.

ملزومات مورد نیاز پرورش قارچ در محیط بسته

اتاق پرورش- رطوبت‌ساز یا مه‌پاش- کولر- فن‌های ورودی و خروجی هوا- دماسنج میله‌ای و مینیمم، ماکزیمم- رطوبت‌سنج- محلی برای خروج آب‌های اضافه در سالن پرورش- با توجه به اینکه سالن به آب پاشی جهت بالا رفتن و حفظ رطوبت و همچنین شست‌وشو نیاز دارد وجود شیر آب در سالن بسیار به راحتی کار کمک می‌کند- هیتر یا بخاری- موارد ضدعفونی‌کننده اتاق پرورش

ویژگی‌های اتاق پرورش قارچ

1- اتاق پرورش قارچ برای نگهداری بیشتر رطوبت باید دیوارهای سیمانی داشته باشد.
2- اتاق باید حتماً جایی برای خروج آب داشته باشد.
3- اتاق پرورش باید امکان نصب تجهیزاتی برای تهویه و هوادهی را داشته باشد.
4- اتاق پرورش باید کاملاً بدون درز باشد.
5- امکان نصب وسایل گرمایشی را داشته باشد.
6- دارای لوله‌کشی آب برای آب‌پاشی و ایجاد رطوبت باشد.
7- ارتفاع مناسب برای ایجاد طبقات را داشته باشد (ارتفاع 4 متر مناسب است).

رطوبت‌ساز و مه‌پاش سالن‌های پرورش قارچ خوراکی:

از جمله مهم‌ترین دستگاه‌های تولید و پرورش قارچ در سالن‌های صنعتی و همچنین در سالن‌های سنتی دستگاه‌های رطوبت‌ساز و مه‌پاش می‌باشد.

هواساز مخصوص سالن قارچ دکمه‌ای

هواساز سالن قارچ از مهم‌ترین و اصلی‌ترین دستگاه در صنعت پرورش قارچ دکمه‌ای بوده و در تنظیم میزان دما و رطوبت و حجم اکسیژن موجود در هوا در داخل سالن تأثیر مستقیم دارد.

دیگ بخار و دیگ آب گرم:

دیگ بخار در پاستوریزه‌کردن خاک پوششی و همچنین دیگ آب گرم در گرم‌کردن سالن‌های پرورش قارچ نقش مهم و اساسی دارد.

سموم و آفت‌کش‌های مرتبط با صنعت پرورش قارچ خوراکی:

انواع قارچ‌کش، حشره‌کش، سموم مخصوص مبارزه با آفت‌های سالن‌های پرورش قارچ خوراکی جهت مقابله با کپک سبز، کپک مارتیکی، مارکوگون، و سایر بیماری‌ها به همراه روش و نحوه استفاده از آن‌ها.

برای راه‌اندازی یک سالن پرورش قارچ عوامل زیادی دخالت دارند از جمله برنامه‌ریزی میزان تولید موردنظر مقدار سرمایه‌گذاری- نیروی انسانی- کشش بازار- میزان کمپوست. سالن تولید قارچ می‌تواند انبار اتاق زیرزمین و یا محلی سرپوشیده باشد و همیشه برای یک کار تولیدی معمولاً یک حداقل‌هایی مطرح است. بنابراین در اینجا برای شروع سالنی به مساحت 72 متر مربع در نظر گرفته می‌شود. برای سالن 72 متر مربعی بهترین ابعاد 12 متر طول و 6 متر عرض می‌باشد ارتفاع نیز مهم می‌باشد بهتر است ارتفاع 4 متر در نظر گرفته شود این اندازه‌ها به خاطر چیدمان قفسه‌ها می‌باشد که از فضا بیشترین استفاده شود. در چنین سالنی می‌توان حدود 9/5 تن کمپوست را جا داد به شرط آنکه دو ردیف قفسه به‌صورت پنج طبقه را آماده نمود هر سالنی دارای منافذی است که راه ورود حشرات به شمار می‌آیند. این روزنه‌ها را باید مسدود کنیم تا شرایط ایزوله و بسته‌بودن در سالن فراهم آید. سالن پرورش قارچ می‌بایست از هر لحاظ عایق باشد.

مسئله عایق‌بودن از نکات کلیدی پرورش قارچ می‌باشد عایق از نظر رطوبت- حرارت- نور- هوا می‌باشد. به همین منظور در شرایط پرورش قارچ به‌صورت صنعتی از سالن‌های دو جداره استفاده می‌شود اما به‌طور کلی پرورش قارچ را در هر مکانی البته با شرایط خاصی می‌توان انجام داد. از سوله گرفته تا گلخانه و یا حتی در محلی مثل زیرزمین منزل. (پرورش سنتی و آموزشی) که همین مکان‌ها باید دارای ویژگی‌های دیگری نیز باشد به بعضی از آن‌ها اشاره می‌نماییم. مکان موردنظر باید ویژگی‌هایی همچون نزدیکی به بازار فروش، دارای امتیاز آب برق و ترجیحاً گاز باشد. برای ساخت و راه‌اندازی یک سالن قارچ باید نکات زیر را رعایت نمایید. باید نسبت به دریچه‌های ورود و خروج محدودیت
وجود داشته باشد حتی تاجایی که ممکن باشد هیچ‌گونه دریچه و درز ورودی و خروجی به جز محل‌های رفت و آمد نباید در سالن وجود داشته باشد. همچنین نور و روشنایی کاملاً تحت کنترل باشد. هوای ورودی نیز توسط کانال‌کشی از اتاق تأسیسات وارد سالن شود بنابراین هیچ هوایی به‌صورت مستقیم و یا حتی توسط کولر یا هواساز به سالن وارد نمی‌شود! در سالن قارچ یک دریچه خروجی به نام اگزوز وجود دارد که بهتر است در عرض سالن در پایین دیوار در وسط عرض به فاصله یک متر از کف قرار گیرد.

مسئله بعدی لوله‌کشی تأسیسات سالن می‌باشد در هر سالن یک شیر آب باید تعبیه شود و خروجی آب کف سالن بایستی در نظر گرفته شود.

برای استفاده حداکثری از فضای سالن آن را قفسه‌بندی می‌کنیم قفسه‌ها از جنس‌های مختلفی ساخته می‌شوند در سالن‌های مدرن از قفسه‌های آلومینیومی استفاده می‌شود.

سالن قارچ در 4 تا 7 طبقه قفسه‌بندی می‌شود اما بهترین نوع قفسه‌بندی در 5 طبقه است. بین هر طبقه بایستی 65 تا 70 سانتی‌متر فاصله باشد. فاصله اولین طبقه از کف 15 سانتی‌متر و آخرین طبقه از سقف یک متر در نظر گرفته می‌شود.

در یک سالن با عرض 6 متر فاصله هر قفسه از دیوار را 75 سانتی‌متر و فاصله بین قفسه‌ها (عرض راهروی میانی) را یک متر در نظر می‌گیریم. عرض هر قفسه را 1/5 متر در نظر گرفته و طول آن نیز بنا به طول و ظرفیت سالن ساخته می‌شود.

بهتر است به ازای هر سالن یک اتاق تأسیسات جداگانه تعبیه شود که هواساز، رطوبت‌ساز و گرماساز در آن قرار می‌گیرند اما روش معمول‌تر این است که سالن‌هایی که پهلو به پهلوی هم قرار دارند دارای یک راهروی مشترک برای نصب تأسیسات می‌باشند. دیگر امکاناتی که برای طراحی یک مجموعه پرورش قارچ باید مدنظر قرار داد عبارت‌اند از اتاقک مخصوص برای دیگ بخار، تونل پاستوریزاسیون خاک پوششی، اتاق آماده‌سازی خاک پوششی، سردخانه، اتاق بسته‌بندی قارچ، انباری و اتاق استراحت کارگران. همچنین اگر خود مایل به تولید کمپوست موردنیازتان باشید باید امکانات مورد نیاز آن از قبیل تونل پاستوریزاسیون کمپوست، پیست قالب‌زنی و استخر آب را در طراحی خود مد نظر قرار دهید.

آب

میزان آب مصرفی برای تولید هر کیلو قارچ خوراکی در واحدهای مدرن 20-16 لیتر و در واحدهای نیمه مدرن 30-23 لیتر است. آب موردنیاز برای یک واحد 200 تنی بدون تولید کمپوست، 25 متر مکعب در شبانه روز ( سه لیتر بر ثانیه) است.

کیفیت آب مورد استفاده در پرورش قارچ باید در حد آب آشامیدنی باشد.

پاک‌سازی سالن

1- خارج‌کردن اشیای اضافی 2- شست‌وشو با آب 3- شست‌وشو با محلول آب و مواد شیمیایی

آماده‌سازی سالن را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

- عایق‌کاری سالن برای جلوگیری از اتلاف گرما و سرما
- قفسه‌بندی
- تهیه، آماده‌سازی و نصب تجهیزات
- مواد اولیه شامل کمپوست و خاک و سموم

برای عایق‌کردن سالن می‌توان به چند روش و با مواد مختلف که هر روش و ماده دارای معایب و مزایای مربوط به خود می‌باشد انجام داد اما شاید آسان‌ترین روش استفاده از انواع فوم‌ها باشد.

عایق‌کاری سالن

در سالن پرورش قارچ، مهم‌ترین عامل، حفظ دمای ثابت است. لذا عایق‌بندی دیوارها و سقف از اهمیت بالایی برخوردار می‌باشند. بهتر است برای عایق‌بندی سالن قارچ چند مرحله را به‌طور متوالی مورد توجه قرار داد.

مرحله اول:

بررسی میزان اتلاف انرژی از بدنه:

در مرحله اول لازم است میزان عایق‌بودن سالن موجود و نقاط ضعیف سالن از نظر اتلاف انرژی را مورد بررسی قرار دهیم. یعنی در زمانی که کلیه درب‌ها و روزنه‌ها بسته است تغییر حرارت داخل سالن باید خیلی به کندی انجام گیرد برای اینکه تعیین جاهایی که حرارت از آن خارج یا داخل می‌شود مشخص گردد. بهترین روش استفاده از دوربین‌های حرارتی فروسرخ (مادون قرمز) می‌باشد. بعضی از گوشی‌های تلفن همراه مجهز به این نرم‌افزار هستند. در این روش با ایجاد اختلاف دمایی مناسبی بین هوای داخل سالن و محیط بیرون شرایط انتقال حرارت از نقاط ضعف عایق‌بندی را فراهم کرده و با تصویربرداری حرارتی از فضای داخل سالن و یا بیرون سالن می‌توان این نقاط را به‌دست آورده و اصلاح نمود. در غیر این صورت تا جایی که امکان دارد باید در عایق‌بندی دقت نمود.

مرحله دوم:

تشخیص محلی که عایق نیست:

پس از معلوم‌شدن نقاطی که از آن قسمت تلفات حرارت زیاد است با انتخاب روش مناسب جهت عایق‌بندی و جلوگیری از هدررفت حرارت اقدام عملی و مقرون‌به‌صرفه را انجام می‌دهیم.

روش‌هایی که برای جلوگیری از هدر رفت حرارت وجود دارد بسیار است ولی باید همیشه به بهره‌وری توجه خاص داشته باشیم. به بعضی از این روش‌ها در زیر اشاره می‌شود.

1- عایق‌بندی درز درب‌ها و دریچه‌ها
2- عایق‌بندی دیوارها
3- عایق‌بندی کف و سقف سالن

برای عایق‌بندی هر یک از موارد بالا نیز ممکن است راه‌های مختلفی وجود داشته باشد. برای عایق‌بندی و درزبندی درب‌ها و دریچه‌ها از درزگیرها و نوارهای مخصوص می‌توان استفاده نمود.

برای عایق‌بندی دیوارها از پانل‌هایی نظیر ساندویچ پانل می‌توان استفاده کرد.

برای عایق‌بندی کف و سقف سالن از سقف‌های کاذب استفاده می‌شود.

ساندویچ پانل (Sandwich panel) یا پنل کمپوزیت آلومینیوم:

از ترکیبات سبک و مرکبی تشکیل شده است که از دو طرف به دو لایه محدود شده است و در میان آن یک لایه عایق قرار دارد این عایق نرم و انعطاف‌پذیر است. ساندویچ پانل‌ها از موادی مانند پلی‌اورتان، پلی‌استایرن، پشم سنگ و پشم شیشه تولید می‌شوند.

نصب تجهیزات و وسایل

تجهیزات و وسایلی نظیر قفسه‌ها و هر چه که به داخل سالن آورده می‌شود. باید قبل از استفاده ضدعفونی شود برای جلوگیری از ورود حشرات به داخل سالن باید توری‌های مخصوص در جلوی درب ورودی و پنجره‌ها، نصب گردد. تجهیزاتی که در سالن‌های کوچک و بزرگ پرورش قارچ صدفی و دکمه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد تا حدود زیادی مشترک هستند، این وسایل باید از ابتدا در سالن نصب شوند و قبل از آنکه پرورش قارچ آغاز گردد، بایستی کارکرد آن‌ها مورد آزمایش قرار گیرد. به این ترتیب که شرایط حرارتی، رطوبتی، تهویه‌ای و نوری سالن با استانداردهای موردنیاز تطبیق داده شود.

چون پرورش قارچ دکمه‌ای و صدفی در محیط بسته انجام می‌شود، بنابراین در هر منطقه جغرافیایی و با هر نوع آب‌وهوایی در تمام فصول قابل کشت است.

برای راه‌اندازی سالن جهت پرورش قارچ دکمه‌ای طبق دیاگرام زیر عمل می‌کنیم.

مزایای پرورش قارچ صدفی

1- عدم نیاز به زمین با مساحت زیاد و مرغوب
2- عدم فصلی‌بودن کشت
3- عدم وابستگی ارزی
4- عدم نیاز نسبی به آب
5- استفاده از پسماندهای زراعی برای تهیه بستر کشت
6- معمولاً قیمت محصول در حد توان و تمایل خرید مصرف‌کننده است.

واحد یادگیری 2: شایستگی تهیه مواد بستری قارچ

مقدمه

بستر رویش قارچ خوراکی دکمه‌ای فقط برای پرورش قارچ خوراکی دکمه‌ای تولید و مصرف می‌شود. این ماده که به آن کمپوست قارچ نیز گفته می‌شود ترکیبی از مواد اولیه پسماند محصولات کشاورزی مانند (کلش گندم، کود مرغی و سنگ گچ) با نسبت‌های معین تحت شرایط خاص (دما- رطوبت- اکسیژن) که بعد از ترکیب، مرطوب و مخلوط‌کردن، ضدعفونی، بذر استریل قارچ به آن اضافه و برای مراحل پرورش و تولید آماده می‌شود. هدف تولید بستر رویش قارچ دکمه‌ای، تبدیل مواد آلی پوسیده شده به بستر کشت مناسب برای رشد قارچ است. قارچ خوراکی دکمه‌ای مستقیماً نمی‌تواند از مواد آلی تغذیه نماید بلکه باید مواد آلی توسط موجودات میکروسکوپی نظیر باکتری‌ها و بعضی از قارچ‌ها تجزیه شده و به‌صورت کمپوست در آید. کمپوست تأمین‌کننده مواد موردنیاز قارچ است، پس باید در انتخاب اجزا و روش تهیه آن دقت کافی انجام گیرد.

استاندارد عملکرد

تهیه مواد بستری قارچ براساس استاندارد

نظر خود را در رابطه با یک گروه از تصاویر زیر در دو سطر بنویسید.

گروه اول

گروه دوم

مواد لازم برای تهیه کمپوست:
- کاه و کلش غلات
- کود مرغی
- ملاس چغندر + ملاس نیشکر
- سنگ گچ
- اوره
- مکمل‌های غذایی 

با توجه به اینکه قارچ خوراکی دکمه‌ای جزء گروه تجزیه‌کننده‌های ثانویه محسوب می‌شوند به اجبار باید بتوانیم یک بستر تقریباً تجزیه‌شده و آماده‌ای را تحویل قارچ دهیم. در این رابطه فعالیت میکرواورگانیسم‌های موجود در بستر بسیار چشمگیر است. برای اینکه بتوانیم نیازهای غذایی این موجودات را برآورده کنیم نیاز است از مواد مختلفی که تأمین‌کننده نیتروژن و کربوهیدرات‌ها هستند را استفاده کنیم.

خصوصیات مواد اولیه تولید بستر رویش قارچ دکمه‌ای (بستر کشت)

منابع سلولزی از جمله کلش گندم و باگاس، باید دارای ویژگی‌های زیر باشد:

کاه و کلش غلات

ویژگی‌ کاه و کلش

- به طور تقریبی 0/5 درصد نیتروژن داشته باشد.
- باران نخورده باشد.
- عاری از هرگونه آلودگی باشد.
- رنگ طلایی داشته باشد
- از مواد شیمیایی کمتری در طول دوره داشت استفاده شده باشد.
- طول کاه 8-6 سانتیمتر باشد.
- از غله همان سال تهیه شده باشد.

کاه و کلش منبع غنی از الیاف که بعد از تجزیه‌شدن تأمین‌کننده کربوهیدرات برای رشد قارچ می‌باشد البته مواد آلی دیگری نیز وجود دارد که در صورت تجزیه‌شدن می‌توانند قندهای لازم برای پرورش قارچ خوراکی دکمه‌ای را تأمین کنند. باید در نظر داشت مواد دیگری نیز هستند که به تأمین قندهای مفید می‌توانند کمک کنند.

کلش را می‌توان مستقیماً از کشاورزان گندم کار یا محل‌های علوفه فروشی‌ها تهیه نمود.

نیتروژن نقش اصلی برای ساخته‌شدن پروتئین را دارد بنابراین کمبود آن در کمپوست ممکن است باعث خسارت شود. به همین خاطر باید غنی‌نمودن کمپوست از نظر نیتروژن دقت کافی نمود. نیتروژن موردنیاز از منابع مختلف می‌تواند تأمین شود ولی بنابر اصل بهره‌وری، از راحت‌ترین روش و در دسترس‌ترین روش استفاده می‌شود.

سنگ گچ چیست؟

سنگ گچ سولفات دو کلسیم آبدار طبیعی است و در چندین فرم بلوری یافت می‌شود که در تشکیلات خاکی پوسته جامد کره زمین به‌صورت قشرهای نسبتاً ضخیم به فراوان یافت می‌شود که آن را استخراج می‌کنند.

ملاس چیست؟

ملاس به عصاره‌ای غلیظ، تیره و چسبناک، و یک محصول جانبی در روند تهیه شکر از چغندر قند و یا نیشکر است. واژه فرانسوی (mel asse) ملاس از واژه لاتین mel به معنی عسل می‌آید. کیفیت ملاس به رسیدگی نیشکر یا چغندر، مقدار شکر استخراجی، و روش استخراج بستگی دارد.

کود مرغی

کود مرغی از کودهای پر ارزش با مصارف مختلف می‌باشد. که در کمپوست‌سازی برای قارچ خوراکی، نقش اساسی دارد. ترکیب شیمیایی و موادغذایی کود خشک‌شده مرغ طبق منابع موجود به قرار زیر می‌باشد:

ارزش کود مرغی بستگی به نوع و ترکیب غذایی و نوع نگهداری مرغ و نوع ماده‌ای که برای بستر مورد استفاده قرار می‌گیرد دارد. طبق بررسی و تحقیقاتی که صورت گرفت نشان می‌دهد اگر کود مرغی حاوی 50 درصد آب باشد در هر تن حاوی 20 کیلوگرم ازت، 13 کیلوگرم پتاسیم، 25 کیلوگرم فسفر و 42 کیلوگرم آهک و منیزیم است.

بر اساس مقایسه‌ای که بین کود مرغ و کود گاو انجام گرفته نشان می‌دهد اگر کود مرغ فراوری شود ارزش آن به مراتب بیشتر از کودهای دیگر است. جدول صفحه بعد نسبت ترکیب این کودها را در ترکیب 1000 گالن کود نشان می‌دهد.

نوع کود	ازت	فسفات	پتاس
کود مرغی	68	49/5	32/4
کود گاو	21/2	8/9	26/5

انواع کود مرغ:

کود مرغ بسته به پرورش دارای انواع زیر می‌باشد:

کود بستر جوجه‌های گوشتی:

این کود دارای پروتئین بالا بوده و حاوی 30-18 درصد اسید اوریک، 17-12 درصد آمونیاک، 4-2 درصد کراتین و دیگر ترکیبات ازته می‌باشد و انرژی آن نیز بالاتر از انواع دیگر کودهای مرغی می‌باشد.

کود نیمچه‌های تخم‌گذار یا مادر:

این کود از پرورش نیمچه‌های جانشین شونده تخم‌گذار یا مادر به‌دست می‌آید. ارزش این کودها که حاوی فضولات و بستر هستند کمتر از کود جوجه‌های گوشتی است زیرا در پرورش نیمچه‌ها از مقدار بیشتر مواد بستر استفاده می‌شود. همچنین غذای این مرحله پرنده حاوی انرژی و پروتئین خام کمتر و الیاف بیشتر از غذای جوجه‌های گوشتی است.

کود مرغ‌های تخم‌گذار یا مادر در روش بستر:

این نوع کود از لانه‌هایی که در آن مرغ تخم‌گذار و یا مادرهای گوشتی یا تخم‌گذار در روی بستر نگهداری می‌شوند جمع‌آوری می‌گردد و نسبت بستر به فضولات در آن کمتر از کود جوجه‌های گوشتی است از این رو الیاف خام آن کمتر می‌باشد. به‌طور کلی ترکیبات آن حاوی 22-16 درصد پروتئین، کلسیم آن در حدود 6 درصد فسفر در مقایسه با کلسیم کم و در حدود 2/4- 1/8 می‌باشد.

فضولات یا کود سیستم قفس:

کود طیوری که در قفس نگهداری می‌شوند خالص و بدون بستر می‌باشد از این‌رو ارزش آن برای کمپوست قارچ کمتر است.

مواد لازم برای تهیه کمپوست

همیشه برای خرید و تهیه مواد لازم باید به میزان موردنیاز توجه کافی داشت تا در امر مدیریت منابع موفق بود و همچنین از درگیرکردن سرمایه با مواد بیش از نیاز پرهیز نمود.

به ازای مصرف هر 1000 کیلوگرم کلش گندم خشک 60 تا 80 درصد آن (600 تا 800 کیلوگرم) کود مرغی و 10 تا 15 درصد آن (20 تا 90 کیلوگرم) پودر سنگ گچ مصرف می‌کنیم.

هر چقدر کود بیشتری مصرف کنیم، پودر سنگ گچ بیشتری نیز مصرف می‌کنیم.

کلش گندم مورد نیاز برای 352 کیلوگرم کمپوست

وزن تازه	درصد رطوبت	وزن خشک	درصد نیتروژن	مقدار نیتروژن
287 کیلوگرم	14	250 کیلوگرم	0/5 درصد	1/43 کیلوگرم

کود مرغی مورد نیاز برای 352 کیلوگرم کمپوست

وزن تازه	درصد رطوبت	وزن خشک	درصد نیتروژن	مقدار نیتروژن
82/5 کیلوگرم	17	68 کیلوگرم	4/2	2/88

از ابتدا کمپوست‌سازی تا انتهای آن برای هر هزار کیلوگرم کلش گندم خشک حدود 5000 لیتر آب صرف می‌شود.

از ساقه ذرت، تفاله نیشکر و پوسته برنج نیز می‌توان استفاده کرد. هدف اصلی از مصرف این مواد تأمین لیگنین و سلولز موردنیاز در بستر است.

اوره

کود شیمیایی اوره که منبع تأمین نیتروژن می‌باشند.

اوره مورد نیاز برای 352 کیلوگرم کمپوست

وزن تازه	وزن خشک	درصد نیتروژن	مقدار نیتروژن
3 کیلوگرم	3 کیلوگرم	46	1/32

اوره منبع نیتروژن، دارای 46% نیتروژن که نیتروژن آن به سرعت آزاد می‌شود.

مکمل‌های غذایی

سبوس گندم و برنج (rice bran) آرد دانه‌های سویا، می‌توانند به عنوان مکمل‌غذایی تأمین‌کننده نیتروژن و هیدرات کربن باشند.

ملاس چغندر (منبع کربوهیدرات)

ملاس چغندر موردنیاز برای 352 کیلوگرم کمپوست

وزن تازه	درصد رطوبت	وزن خشک	درصد نیتروژن	مقدار نیتروژن
15 کیلوگرم	35	10 کیلوگرم	1/3	0/2 کیلوگرم

این ماده مملو از قندهای ساده پنتوز بوده که شروع فرایند کمپوست‌سازی را سریع می‌کند.

سولفات کلسیم هیدراته یا گچ آب‌نخورده یا کربنات کلسیم

گچ موردنیاز برای 352 کیلوگرم کمپوست

وزن تازه	درصد رطوبت	وزن خشک	درصد نیتروژن	مقدار نیتروژن
15 کیلوگرم	0	15 کیلوگرم	0	0

نقش گچ در کمپوست‌سازی

افزودن گچ به کمپوست قارچ سبب می‌شود تا حالت چسبندگی یا گریسی کمپوست به حداقل خود برسد و نفوذ هوا به داخل کمپوست راحت‌تر صورت بگیرد. گچ باعث افزایش لخته‌شدن مواد شیمیایی خاصی در کمپوست‌شده و باعث می‌شود که این مواد به مواد آلی بچسبند، گچ با استفاده از نیتروژن موجود در کمپوست، سولفات آمونیوم تولید می‌کند به همین دلیل گچ با کاهش اتلاف نیتروژن، کمک بسزایی در فرایند کمپوست‌سازی انجام می‌دهد.

مقدار و زمان افزودن گچ به کمپوست

مقدار گچ مورد استفاده بین 20 تا 90 کیلوگرم به ازای هر تن مواد خام در کمپوست می‌باشد. مقدار آن را تکنسین کمپوست تعیین می‌کند که بستگی به لزجی و کیفیت مواد مورداستفاده در کمپوست دارد. به‌طور کلی 60 کیلوگرم گچ به ازای یک تن مواد خام کفایت می‌کند. رطوبت گچ نباید از 20٪ بیشتر باشد و باید به‌صورت کاملاً یکنواخت در کمپوست توزیع شود.

بهترین زمان اضافه‌نمودن گچ به کمپوست زمانی است که کمپوست بیشترین فعالیت را دارد.

محیط کشت قارچ صدفی:

در پرورش قارچ صدفی بیشتر از پسماندهای محصولات کشاورزی به عنوان بستر کشت استفاده می‌کنند. بستر کشت قارچ، موادغذایی مورد نیاز آن را برای رشد تأمین می‌کند.

برای رشد میسیلیوم و تولید اندام‌های باردهی، قارچ معمولاً از موادغذایی موجود در لیگنین (lignin)، سلولز و همی سلولز موجود در کاه و کلش غلات، ساقۀ ذرت، خاک اره، مواد زائد تخم پنبه، باگاس نیشکر (تفاله نیشکر) و سایر بقایای گیاهی استفاده می‌کند. البته افزودن سایر موادغذایی به بستر کشت و تکمیل آن با استفاده از مواد پروتئینی مثل آرد سویا، سبوس گندم و برنج باعث افزایش رشد، کمیت و کیفیت محصول تولیدی می‌شود.

نسبت کربن به نیتروژن عامل مهمی برای انتخاب ترکیبات بستر کشت قارچ صدفی است. دو عنصر کربن و نیتروژن در تجزیه بیولوژیکی مواد آلی بسیار مؤثر هستند. برای اینکه عمل تجزیه به درستی صورت گیرد، باید نسبت کربن به نیتروژن مواد اولیه کمپوست متناسب باشد. میکروارگانیسم‌ها برای فعالیت از کربن برای تأمین انرژی و از نیتروژن برای ساخت و ساز سلولی استفاده می‌کنند. نسبت کربن به نیتروژن در مواد اولیه به میزان زیادی تعیین‌کننده میزان نیاز به منبع نیتروژن در مراحل مختلف فرایند تهیه کمپوست است. از طرفی تغییر مقدار کربن به نیتروژن اولیه بر روی مدت زمان لازم برای تهیه کمپوست تأثیر می‌گذارد.

قارچ صدفی در مقایسه با قارچ دکمه‌ای به میزان بیشتری کربن و میزان کمتری نیتروژن نیاز دارد. اما بیشتر موادی که برای بستر کشت قارچ صدفی استفاده می‌شوند مثل کاه و کلش گندم، نیاز به مکمل نیتروژن مانند سبوس برنج دارند تا نسبت کربن به نیتروژن به میزان بهینه برسد.

اگر نسبت کربن به نیتروژن زیادتر از حد مطلوب یا بیش از حد مورد نیاز باشد، پس از اتمام نیتروژن، قندهای ساده در کمپوست باقی خواهد ماند که منابع غذایی خوبی برای قارچ‌های رقیب از قبیل آسپرژیلوس خواهد بود. قارچ‌های رقیب علاوه‌بر اینکه موادغذایی را به مصرف می‌رسانند، باعث جذب کنه‌ها می‌شوند. در صورت کمبود کربن در کمپوست، ترکیبات آمین‌دار در کمپوست باقی خواهد ماند و باعث ترغیب رشد قارچ‌های آمین دوست نظیر قارچ جوهری کوپرینوس می‌شوند.

زمان مناسب تهیه مواد بستری

با توجه به محل پرورش قارچ، پسماندهای کشاورزی متفاوتی با قیمت‌های مختلف وجود دارند بنابراین با بررسی و تعیین بهترین ترکیب اقتصادی، نسبت به خرید مواد لازم در زمان برداشت یا تولید محصول که موقع فراوانی آن خواهد بود اقدام می‌کنیم، مثلاً بهترین زمان خرید کاه و کلش گندم در زمان برداشت آن است.

انبار نگه‌داری مواد بستری

در صورت وجود سرمایه و امکانات لازم بهتر است مواد اولیه لازم برای حداقل یک سال تهیه کرده، در مکان مناسب نگه‌داری نمود، به این منظور انبار نگه‌داری مواد بستری در نزدیکی محل تهیه کمپوست احداث می‌شود. انبار بایستی سرپوشیده باشد تا مواد در معرض بارندگی قرار نگیرد. ایجاد تهویه مناسب جهت کاهش رطوبت و جلوگیری از رشد عوامل پوسیدگی ضروریست. یکی دیگر از نکات مهم در انبارداری رعایت نکات ایمنی جهت جلوگیری از آتش‌سوزی احتمالی مواد انبار شده است.

از دیگر نکات مهم در انبارداری، چیدمان مناسب مواد است. طوری‌که در زمان استفاده به‌راحتی قابل دسترسی باشد.