درسنامه آموزشی تولید و پرورش سبزی و صیفی کلاس دهم امور باغی

واحد یادگیری 7: قیم‌زدن

مقدمه

به منظور حفظ تعادل طبیعی گیاهان در مزارع سبزی، گلخانه‌ها و برای قائم نگهداشتن یا شکل‌دهی بعضی از گیاهان مقاومت در برابر وزش باد و جلوگیری از شکستن شاخه پربار از قیم استفاده می‌شود. قیم‌ها را معمولا از جنس چوب یا هر وسیله‌ای که بتواند گیاه را به‌طور ایستا نگهداری نماید و به سبزی و محیط زیست آسیبی نرساند می‌توان استفاده نمود. قیم را جهت جلوگیری از سرایت عوامل بیماری‌زا ضدعفونی می‌کنند.

استاندارد عملکرد

فرد در شرایط مناسب آب و هوایی مساحت 500 تا 1000 متر مربع را در یک روز کاری قیم زنی نماید.

قیم‌زنی

برای رشد گیاه به‌صورت ایستاده و عمودی باید از قیم استفاده شود.

ضرورت قیم‌زدن

قیم زدن به دلایل ذیل ضرورت دارد:

- عدم توانایی خود ایستایی
- بازار پسندی محصول (به دلیل آلوده نشدن با خاک)
- افزایش تراکم کشت (عدم اشغال فضای بیشتر و افزایش تعداد بوته در واحد سطح)
- کاهش خسارات آفات و بیماری‌ها
- افزایش تهویه بین بوته‌ها (افزایش رطوبت و گاز کربنیک)
- سهولت در عملیات داشت و برداشت (از جمله آبیاری، وجین، هرس، کودپاشی، سم‌پاشی و غیره)

گیاهان نیازمند به قیم:

گیاهان نیازمند به قیم در گلخانه

1- گوجه‌فرنگی 2- خربزه 3- کدو 4- خیار 5- لوبیا سبز 6- طالبی

انواع قیم‌ها و بست‌ها

انواع قیم‌ها از نظر شکل

1- شبکه‌ای

2- داربستی

قیم‌ها از نظر جنس

1- فلزی 2- چوبی 3- نخی 4- پولیکا

بسته به نوع گیاه به‌صورت گرد یا چهار گوش با سطح مقطع‌های مختلف و با ارتفاع‌های متغیر تهیه می‌شوند.

1- قیم‌های چوبی

2- قیم‌های فلزی

نوعی از این قیم‌ها معمولا از میلگرد آج‌دار ساخته می‌شوند. کلفتی میلگرد حدود 5 تا 7/5 میلی‌متر بوده و طول آن‌ها بستگی به نوع گیاه دارد. نوع دیگری از قیم‌ها مار پیچ فلزی هستند.

3- قیم‌های ساخته‌شده از مواد شیمیایی

از جنس پلیکا ساخته می‌شوند که ارزان قیمت بوده و دوام آن‌ها در خاک زیاد است.

4- قیم نخی

شامل انواع نایلونی، کتانی، پنبه‌ای، چتایی و... هستند.

انواع قیم‌بندی

1- قیم‌بندی حفاظتی

برای راست نگه‌داشتن بخش هوایی گیاه استفاده می‌شود. در این مورد می‌توان از دیرک‌های کوتاه به عنوان قیم استفاده کرد.

2- قیم‌بندی حمایتی

این نوع قیم‌ها برای گیاهانی که تنۀ آن‌ها به اندازۀ کافی قوی نیست، به کار می‌رود.

بست‌ها:

بست‌ها نباید محکم بسته شوند؛ چون به دور تنه گیاه فشار وارد می‌کند و در سیستم آوندی آن اختلال ایجاد می‌شود.

خاصیت کشسانی (انعطاف‌پذیری) بست‌ها باید به اندازه‌ای باشند که ساییدگی در گیاهان را به حداقل برسانند.

انواع بست

جدول مشخصات انواع الیاف‌های طبیعی

ردیف	نوع الیاف	مشخصات
1	نخل	استفاده از آن راحت بوده و به طرز اعجاب انگیزی محکم می‌باشد. برای بستن گیاهان سبک وزن استفاده می‌شود.
2	نارگیل	رشته‌های 2 تا 3 لایه‌ای هستند. برای بستن گیاهان بالارونده به قیم استفاده می‌شود. دوام این نخ‌ها زیاد نبوده و اغلب برای بستن گیاهان یک ساله به کار می‌روند. به منظور استحکام بخشیدن می‌توان آن‌ها را در آب خیساند و سپس در حالی که هنوز خیس هستند؛ استفاده کرد.
3	کنفی	رشته‌های چند لایه‌ای می‌باشند. دارای استحکام زیاد و یکی از مقرون‌ به‌صرفه‌ترین الیاف طبیعی است

بست‌های مصنوعی

جنس آن‌ها از مواد مصنوعی و دارای انواع گوناگونی هستند.

جدول مشخصات انواع بست‌های مصنوعی

1	نخ‌های چندلایه پلی پروپلینی	محکم هستند و به‌راحتی پوسیده نمی‌شوند. برای بستن دیرک‌ها یا چوب‌ها به یکدیگر مناسب هستند. به شرطی می‌توان از آن‌ها برای بستن گیاه به قیم استفاده کرد که ارزان و قابل دسترس باشند.
2	زنجیرهای پلاستیکی	ارزان قیمت هستند.
3	بست‌های مخصوص همراه با قلاب	با افزایش قطر گیاه می‌توان طول آن‌ها را تنظیم کرد.
4	نوارهای پلاستیکی	خیلی نرم و محکم هستند.

پرورش و تولید گوجه‌فرنگی و خیار با سیستم داربست

امروزه برای پرورش و تولید گوجه‌فرنگی در سیستم گلخانه‌ای از سیستم داربستی استفاده می‌شود. سیستم داربستی شامل سیم‌های محکمی است که از یک طرف گلخانه تا طرف دیگر و ما بین لوله‌های عرضی واقع در ابتدا و انتهای گلخانه بسته می‌شوند. سیم‌ها در بالای هر ردیف در ارتفاع 2/5 تا 3 متری با کابل سفت‌کن به قلاب وصل می‌شوند. فشاری که بر کابل به سمت پایین وارد می‌شود زیاد بوده و به همین دلیل پایه‌هایی برای نگهداری سیم در حدود 6 تا 10 متری پایین هر ردیف نصب می‌شوند. قطر سیم‌ها می‌تواند از 1/5 تا 2/5 میلی‌متر باشد.

گیاهان روی یک نخ هدایت‌شده و به بالای کابل توسعه می‌یابند. برای داربستی‌کردن گیاهان، باید انتهای نخ را به پایه گیاهان بست.

این عمل اغلب وقتی گیاهان 6 تا 8 برگ بزرگ دارند و قبل از افتادن گیاهان بر روی زمین انجام می‌شود. سه روش برای هدایت گیاه به وسیله نخ بر روی داربست وجود دارد.

روش اول:

استفاده از گیره‌های پلاستیکی است که در این حالت نخ به گیره بسته می‌شود و هر جا گیاه از نخ دور می‌شود با استفاده از گیره به نخ مهار می‌شود. گیره‌ها زیر برگ‌های بزرگ دور ساقه قرار می‌گیرند. گیره‌ها در پرورش گوجه‌فرنگی نباید به خوشه‌ها متصل شوند، زیرا ممکن است خوشه پیچ خورده و آسیب ببینند. بنابراین تقریباً با فاصله 3 تا 4 برگ یک گیره استفاده می‌شود.

روش دوم:

استفاده از نوار روبان پلاستیکی به جای بست است. نوارها را می‌توان به‌وسیلۀ ابزار مخصوص دور نخ و ساقه بست و یا با منگنه دوخت.

اگرچه این روش سریع و ارزان می‌باشد، به علت لغزیدن بوته از لای حلقه‌ها، همچنان نیاز به بست‌ها است. معمولا به ازای 3 تا 4 مورد نواربندی یک عدد گیره پلاستیکی استفاده می‌شود.

روش سوم:

پیچیدن ساقۀ گیاه دور نخ

فایده روش پیچیدن ساقه به نخ: استفاده از گیره و نخ کمتر

ایراد روش پیچیدن ساقه به نخ: در اثر فشار زیاد وارد شده به ساقه در هنگام پیچیدن به نخ و سایش نخ، ممکن است ساقه صدمه ببیند.

موارد استفاده از قیم

قیم زدن علاوه بر آویخته کردن ساقه‌های خوابیده، کاربردهای دیگری به شرح زیر دارد:

1- استقرار گیاه 2- محافظت از گیاه 3- ایجاد فرم‌های معماری، ایجاد استتار، سایه‌بان و نشان 4- جلوگیری از افتادن گیاهان روی یکدیگر 5- جلوگیری از پراکندگی نامنظم گیاه 6-جلوگیری از شکسته‌شدن ساقه گیاه در اثر طوفان و باد و غیره.

زمان مناسب قیم‌زدن:

عوامل موثر بر تعیین زمان قیم‌زدن

1- شرایط رویشی گیاه: در کرفس و امثال آن برای قائم نگهداشتن و جلوگیری از خراب شدن شاخه ها - در گیاهان دارای شاخه‌های خزنده برای حفاظت از آلوده شدن و پوسیدن
2- شرایط جوی منطقه: در مناطق بادخیز برای حفظ تعادل و جلوگیری از ریزش میوه و شکستن شاخه

انتخاب قیم

عوامل موثر بر انتخاب قیم

1- عوامل مربوط به گیاه: سن گیاه- رشد طولی گیاه- استحکام گیاه
2- عوامل غیر گیاهی: چگونگی پرورش- اقلیم منطقه

نکات لازم برای انتخاب مناسب‌ترین قیم:

- دوام و استحکام
- دسترس پذیر بودن
- نمای ظاهری
- سهولت نصب
- هزینه

محل مناسب نصب قیم:

محل مناسب نصب قیم

عوامل مؤثر در انتخاب مناسب‌ترین محل برای نصب: 1- اندازه گیاه 2- سن گیاه 3- نوع ریشه گیاه و میزان توسعه آن در خاک

(مناسب‌ترین قیم در فاصله چند سانتی‌متری بوته قرار می‌گیرد، تا به ریشه صدمه نرسد)

اثرات قیم:

1- باعث سهولت عملیات داشت می‌شود.
2- از آلوده‌شدن محصول به خاک جلوگیری می‌کند.
3- تراکم مطلوب بوته‌ها در واحد سطح را تأمین می‌کند.

واحد یادگیری 8: خاک‌دهی پای بوته

کشاورزان خاک‌دهی پای بوته‌ها را جهت جلوگیری از دسترسی آفت و جلوگیری از آفتاب سوختگی و سبزشدن ساقه انجام می‌دهند. عملیات خاک‌دهی پای بوته که معمولاً پس از کشت می‌باشد و به محض اینکه بوته‌ها به ارتفاع 20- 30 سانتی‌متر و با سبزینگی خوب رسیدند انجام می‌گیرد این عملیات فواید دیگری نیز دارد که عبارت‌اند از هوادهی خاک، از بین رفتن علف‌های هرز، کوددهی هم زمان با آن درست پای ریشه گیاه، سله‌شکنی و افزایش محدوده رشد ریشه و غده‌ها می‌باشد.

مقدمه

خاک‌دادن اطراف بوته، برای ایجاد فضای هر چه بیشتر برای تشکیل ریشه بیشتر و در نتیجه افزایش محصول است.به این منظور در مراحل اولیه رشد گیاه و پیش از گل‌دادن با استفاده از خاک داخل جویچه‌های آبیاری، اطراف بوته را به ارتفاع 8 تا 15 سانتی‌متر بسته به نوع گیاه خاک می‌دهند. معمولاً خاک‌دادن پای بوته‌ها بعد از اولین آبیاری و در حالی که هنوز خاک مزرعه سفت نشده است؛ انجام می‌گردد.

برخی همراه و پیش از خاک‌دادن اقدام به وجین و سله‌شکنی نیز می‌کنند. در برخی مناطق به هنگام خاک‌دادن، کلوخ‌های بزرگ موجود در مزرعه را به‌وسیله نیروی انسانی و با استفاده از تیشه خرد می‌کنند.

استاندارد عملکرد

خاک‌دهی پای بوته با ابزار دستی 500 مترمربع در یک روز کاری در گوجه‌فرنگی

دلایل و ضرورت خاک‌دهی پای بوته:

در برخی از موارد ساقه گیاهان خمیده شده و یا می‌افتند. عللی که باعث این حالت می‌شوند، به شرح زیرند:

1- شاخ و برگ زیاد 2- تعداد و وزن زیاد میوه‌ها 3- باریکی و بلندی ساقه 4- محدودبودن میزان پراکنش ریشه 5- سطحی بودن ریشه.

با توجه به مطلب فوق، لازم است در برخی از سبزی‌ها پای بوته خاک داده شود. در گیاهانی مانند گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، کرفس، تره‌فرنگی، مارچوبه و ذرت عمل خاک‌دهی انجام می‌پذیرد. مثلاً در گوجه‌فرنگی این کار به دلیل احتمال افتادن بوته روی زمین یا جوی آب و برای تولید ریشه‌های نابه‌جا صورت می‌گیرد. در سیب‌زمینی به سبب کمبود خاک و فضای لازم برای غده‌ها و جلوگیری از سبز رنگ‌شدن غده‌ها انجام می‌‌یابد. در کرفس و تره‌فرنگی برای سفیدکردن و افزایش بازارپسندی محصول و نیز در کرفس برای جلوگیری از تشکیل پاره‌ای از ترکیبات و مواد تلخ و بالاخره در گیاهان زینتی وادارکردن گیاه به تولید پاجوش خاک‌دهی پای بوته لازم می‌باشد. از آثار سفیدکردن کرفس می‌توان موارد زیر را نام برد:

1- محروم‌کردن گیاه از نور خورشید
2- کاهش فعالیت کلروفیل
3- عدم تولید آپیول (Apiol)
4- سفیدشدن دمبرگ
5- کاهش طعم تند
6- ترد و شکننده‌شدن دمبرگ.

البته در حال حاضر در کرفس بر اثر اصلاح نژاد از ارقامی استفاده می‌شود که دمبرگ‌های متمایل به رنگ سفید تولید می‌کنند. برخی از متخصصین معتقدند که کرفس سفید شده ویتامین A کمتری دارد.

اثر خاک‌دهی در سیب‌زمینی از نظر کمی تولید استولون (ساقه خزنده)، افزایش محصول و از لحاظ کیفی جلوگیری از سبزشدن غده‌ها در اثر تولید ماده سمی سولانین می‌باشد. از فواید عمده کار خاک‌دهی در سیب‌زمینی موارد زیر قابل ذکرند:

1- از بین بردن علف‌های هرز
2- عدم امکان خسارت بید سیب‌زمینی
3- دور ماندن غده‌ها از نور
4- جلوگیری از آفتاب‌زدگی
5- جلوگیری از سبزشدن و تحریک غده‌ها
6- نرم‌شدن خاک
7- ترمیم جوی‌های بین ردیف‌ها
8- هوادهی خاک.

در سیب‌زمینی هم‌زمان با خاک‌دهی عملیاتی نظیر وجین، سله‌شکنی و کوددهی انجام می‌گیرد.

انواع ریشه‌ها

اصولاً در گیاهان دو نوع ریشه مشاهده می‌شود: ریشه اصلی و ریشه‌های فرعی. همچنین ریشه‌ها را به دو گروه ریشه راست و ریشه افشان تقسیم می‌کنند. علاوه بر ریشه‌های اصلی در بعضی از گیاهان در شرایطی ریشه‌های نابه‌جا تولید می‌شود. یکی دیگر از فواید خاک‌دهی پای بوته افزایش ریشه‌های نابه‌جا و در نتیجه جذب بیشتر مواد غذایی است.

تولید ریشه‌های نابه‌جا

مراحل رشد سبزی‌ها و صیفی‌ها

نقش عناصر در گیاه:

عوامل مختلفی بر رشد گیاه مؤثرند که عبارت‌اند از: نوع و رقم بذر، آبیاری و بافت خاک. گیاه موجود زنده‌ای است که برای انجام اعمال حیاتی خود احتیاج به انرژی دارد. این انرژی از راه جذب مواد غذایی به‌دست می‌آید. مواد غذایی به‌صورت املاح و اکثرا از خاک جذب می‌شوند. جذب از طریق تارهای کشنده صورت می‌گیرد. عناصر خاصی در ساختمان سلولی گیاه نقش دارند.

عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان:

مواد غذایی مورد نیاز گیاهان بر دو گروه پرمصرف یا ماکرو (Macroelements) و کم مصرف یا میکرو (Microelements) تقسیم می‌شوند. عناصر پرمصرف موادی هستند که به مقدار زیاد موردنیاز گیاه می‌باشند و عبارت‌اند از: نیتروژن (N)، فسفر (P)، پتاسیم (K)،کلسیم (Ca)، منیزیم (Mg)، و گوگرد (S).

عناصر کم مصرف موادی که به مقدار کم مورد نیازند ولی اهمیت بالایی دارند مانند آهن (Fe)، منگنز (Mn)، مولیبدن (Mo)، بر(B)، مس (Cu، روی (Zn)، و کلر (Cl).

میزان عناصر مذکور در گیاهان متفاوت می‌باشند و یا حتی ممکن است برخی از عناصر در ساختمان گیاه وجود نداشته باشند.

نقش عناصر غذایی از لحاظ کمبود (که باعث ظهور علایم گرسنگی در گیاه می‌گردد) یا بیشبود (که باعث بروز سمیت در گیاه می‌شود) و یا کفایت قابل بررسی می‌باشد و برای نیل به این مهم لازم است که با راه‌های شناخت این علایم آشنا شویم.

عناصر موجود مصرفی گیاه بر سه دسته تقسیم می‌شوند:

1- عناصر مضر که عبارت‌اند از: سرب، کادمیوم، جیوه. در برخی موارد حتی غلظت‌های کم این عناصر می‌تواند موجب کاهش قابل توجه عملکرد و رشد گیاه شود.
2- عناصر مفید که شامل سدیم برای چغندر، سیلیس برای برنج، جو، نیشکر و تا حدودی گوجه‌فرنگی و کبالت برای تثبیت نیتروژن توسط ریزوبیوم‌ها و جلبک‌ها، ید برای جلبک‌های قهوه‌ای، وانادیوم برای نوعی جلبک سبز می‌باشند.
3- عناصر ضروری که بر سه دسته تقسیم می‌شود:

الف) عناصری که گیاه بدون آن‌ها قادر به تکمیل چرخه حیات خود نباشد.
ب) عنصری که وظیفه آن توسط عنصر دیگری قابل انجام و جایگزینی نباشد.
ج) عنصری که مستقیماً در متابولیسم و تغذیه گیاه نقش داشته باشد.

قسمت اعظم اندام‌های گیاهان از کربن، هیدروژن و اکسیژن (آب) و 10 تا 40 درصد آن‌ها از ماده خشک تشکیل می‌یابد.

زمان مناسب خاک‌دهی پای بوته

عوامل مؤثر بر تعیین زمان خاک‌دهی به شرح زیر هستند:

- شرایط رطوبتی خاک
- روش کنترل علف‌های هرز
- بافت خاک
- وضعیت رشد گیاه

زمان مناسب خاک‌دهی:

زمان خاک‌دهی را از دو نظر می‌توان بررسی کرد:
1- از نظر رشد گیاه
2- از لحاظ شرایط رطوبت خاک.

از نظر وضعیت رشد گیاه به عنوان مثال در کرفس برای سفیدکردن از زمان شروع خاک‌دهی تا پیدایش گل‌ها می‌توان 2 تا 3 بار خاک‌دهی را انجام داد و در سیب‌زمینی حدود 3 تا 4 هفته قبل از برداشت؛ وقتی که ارتفاع بوته‌ها به 25 سانتی‌متر رسید، خاک‌دهی انجام می‌گیرد.

از نظر شرایط رطوبت خاک، خاک‌دهی باید در چند مرحله و زمانی که رطوبت خاک در حد گاورو شدن بود، انجام شود.

روش‌های خاک‌دهی

الف) روش دستی (در اراضی کوچک)

این روش به دو صورت انجام می‌گیرد:

1- کشت در شیار (به عمق 30 سانتی‌متر) که در چند بار ممکن است انجام یابد و در هر بار شیار را 5 تا 10 سانتی‌متر به تدریج پر می‌کنند.
2- کشت در سطح زمین که در آن به تدریج خاک را پای بوته می‌ریزند.

ب) روش مکانیزه (در اراضی وسیع)

در این روش از وسایل ماشینی برای خاک‌دهی استفاده می‌شود.

وسایل خاک‌دهی ماشینی

اگر بخواهیم از نهرکن (شیارکش- پنجه‌غازی) که نسبت به مرزکش دیسکی و دستگاه خاص خاک‌دهنده پای بوته، خاک بیشتری را جا‌به‌جا می‌کند، استفاده کنیم باید چند واحد نهرکن را روی یک شاسی، سوار کنیم و سپس خاک‌دهی پای بوته را انجام دهیم. برای خاک‌دهی پای بوته می‌توان از کولتیواتورهای پنجه‌غازی یا قلمی و همچنین از پنجه غلتان هم استفاده کرد.

آثار خاک‌دهی:

هنرجویان با استفاده از منابع مکتوب و غیرمکتوب و همچنین بازدید میدانی در مورد آثار خاک‌دهی پای بوته بررسی و تحقیق کنید و نتایج را در کلاس ارائه کنید.

واحد یادگیری 9: دفع علف‌های هرز

سبزی‌ها از جمله محصولاتی هستند که به دلیل دارابودن خصوصیات گیاه‌شناسی توانایی رشد در تمام اقلیم‌ها را دارا می‌باشد، از این رو کشت آن‌ها از زمان‌های قدیم در اکثر مناطق صورت گرفته این محصول‌ها مانند سایر گیاهان دارای عوامل زیان‌رسان از دسته آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز بوده که از بین آن‌ها علف‌های هرز به دلیل تنوع و تراکم زیاد دارای اهمیت بسیار زیادی بوده به گونه‌ای که در پاره‌ای مناطق جزء محدودیت‌های کشت محسوب می‌گردد.

علف‌های هرز همان‌طور که از نامشان پیدا است در استفاده سبزی از نور، زمین و غیره شریک شده و در واقع با او رقابت نموده و از عناصر غذایی تغذیه می‌نمایند. شایان ذکر است که بذور علف‌های هرز با هسته‌های کوچک و مقاوم، به‌راحتی از درون سیستم گوارشی حیوان دست نخورده عبور کرده و دفع می‌شود و در صورتی که دپو نشده و پوسیده نیز نگردد، قوه نامیه خود را نیز از دست نداده و در فاصله زمانی مناسب شروع به رشد و نمو می‌نماید.

مقدمه

علف‌های هرز آب و مواد غذایی را که باید مورد استفاده سبزی قرار بگیرد برای رشد و نمو خود استفاده می‌کنند.

استاندارد عملکرد

فرد بتواند در کشت‌های ردیفی 2000- 1500 متر مربع و در کشت‌های درهم 500- 250 متر مربع را در 8 ساعت کاری علف‌های هرز را وجین نماید.

تعریف علف هرز

علف‌های هرز به گروهی از گیاهان گفته می‌شود که خلاف میل کشاورزان در مزرعه یا باغ رشد می‌کنند و برای گیاهان اصلی میهمانی ناخواسته محسوب می‌شوند که کمیت و کیفیت و در نتیجه ارزش اقتصادی محصول را به شدت پایین می‌آورند و در عملیات کشاورزی اختلال ایجاد می‌کنند.

اشکال زیر را تفسیر کنید.

خسارت علف‌های هرز:

هر گیاهی برای تأمین نیازهای خود محدودة خاصی را لازم دارد. در اثر ایجاد محدودیت امکانات، بین گیاه اصلی و علف هرز رقابت پیش می‌آید.

چند نمونه علف هرز

علف‌های هرز ضعیف و غیرمقاوم در اثر تنازع بقا از بین رفته‌اند و علف هرزهای مقاوم، به‌طور طبیعی باقی مانده‌اند. این دسته از علف‌های هرز در برابر بوته‌های اصلی غالبا پیروز خواهند شد. نتیجه رقابت علف‌های هرز با گیاهان، خسارت خواهد بود. خسارت‌ها شامل سه دسته کلی زیر است:

1- خسارت کمی یا کاهش وزن محصول
2- خسارت کیفی یا کاهش ارزش محصول
3- افزایش هزینه‌ها

بذر علف‌های هرز از راه‌های مختلف مانند حشرات، باد، آب آبیاری، حیوانات، ابزار و تجهیزات، کشاورزان، کود و... انتشار می‌یابند.

فواید علف‌های هرز:

علف‌های هرز دارای فوایدی نیز می‌باشند که عبارت‌اند از :

- مانع از فرسایش خاک توسط آب یا باد می‌شوند.
- پناهگاه و یا محل استقرار موقت و طبیعی موجودات غیر اهلی هستند.
- عامل مهم تنوع بیولوژیکی در اگرواکوسیستم محسوب می‌شوند.
- مخزن ژنتیک طبیعی می‌باشند.
- حیوانات و حشرات از جمله زنبور عسل از آن‌ها تغذیه می‌کنند.
- باعث خلق زیبایی‌های طبیعی مثل دشت‌های پر شقایق و یا مزارع پر گل می‌شوند.
- چرخه مواد غذایی در خاک را اجرا می‌کنند (ریشه‌های عمیق بعضی از علف‌های هرز، مواد غذایی را از عمق خاک به سطح خاک می‌آورند).

اگر علف‌های هرز کنترل نشوند، با گیاهان اصلی رقابت کرده و خسارت زیادی به محصول وارد می‌سازند. میزان متوسط خسارت سالانه آن‌ها در دنیا میلیاردها تومان می‌باشد.

ویژگی‌های علف‌های هرز:

- قدرت تولید بذر زیاد.
- دارا بودن اندام‌های رویشی تکثیر شونده.
- توانایی اشغال سریع اراضی آماده برای کشت.
- سازگاری وسیع برای انتشار در شرایط گوناگون.
- توانایی حفظ قوۀ نامیه بذرهای دفن‌شده برای مدت طولانی.
- قدرت فراوان تثبیت سریع جمعیت.

مضرات علف‌های هرز:

- رقابت در مصرف آب
- جلوگیری از تابش نور خورشید به گیاه اصلی
- با رویش علف‌های هرز در جوی‌های آبیاری، ضمن افزایش تلفات آب، هزینه‌هایی را برای پاک‌سازی به دوش کشاورز تحمیل می‌کند.
- به عنوان میزبان واسط بعضی از آفات و بیماری‌ها باعث ازدیاد و گسترش آن‌ها می‌شوند.
- ترشحات بعضی از علف هرزها در خاک، از جوانه‌زدن تعدادی از گیاهان جلوگیری می‌کند.
- بعضی از علف‌های هرز به دلیل سمی‌بودن، برای سلامتی انسان، گیاه اصلی، دام و طیور مضر هستند.
- بازار پسندی محصول را کاهش می‌دهد.

عوامل مؤثر بر تعیین زمان مناسب دفع علف‌های هرز:

1- مراحل رشد علف‌های هرز
2- مراحل رشد گیاه اصلی

قبل از به گل رفتن علف هرز باید آن را دفع کرد؛ چون بعد از آن بذر می‌دهد.

مناسب‌ترین زمان کنترل بسیاری از علف‌های هرز، مراحل اولیة رشد گیاه اصلی است:

زمان‌های مناسب دفع علف‌های هرز

روش‌های دفع علف‌های هرز

1- مکانیکی 2- فیزیکی 3- زراعی 4- شیمیایی 5- بیولوژیکی 6- تلفیقی

عوامل مؤثر بر انتخاب روش‌های کنترل علف‌های هرز:

1- وسعت کشت: در مزارع کوچک، از ابزاری مانند بیل، بیلچه، شفره، فوکا یا کج بیل و در مزارع بزرگ از ماشین‌های وجین مانند پنجه )(کولتیواتور) استفاده می‌شود.
2- نحوه کشت: در روش کشت ردیفی ماشین باید بین ردیف‌ها حرکت کند و در روش کشت درهم روش کنترل مکانیزه را نمی‌توان به کار برد.
3- نوع علف هرز: تعدادی دارای ریزوم و تعدادی دارای ریشه‌های سطحی هستند.
4- وجود ابزار، وسایل و دستگاه‌های مناسب: از نظر قیمت دستگاه و سایر هزینه‌ها.
5- کاربرد ابزار، وسایل و دستگاه‌ها
6- مرحلۀ رشد گیاه اصلی
7- مرحلۀ رشد علف‌های هرز
8- وضعیت رطوبت زمین

1- روش مکانیکی:

روش مکانیکی به دو صورت دستی و مکانیزه انجام می‌شود.

الف) روش دستی

وجود علف‌های هرز از مهم‌ترین مشکلاتی است که تولید سبزیجات را محدود می‌کند. تقریبا اکثر سبزیجات در هفته‌های اول پس از جوانه‌زنی رشد آهسته‌ای دارند و به همین علت قادر به رقابت با علف‌های هرز نیستند. برای بسیاری از سبزیجات دوره بحرانی رقابت علف‌های هرز 1/3 اولیه دوره زندگی این گیاهان است. در مزارع نشاء شده گوجه‌فرنگی چنانچه علف‌های هرز طی 30 تا 45 روز پس از کاشت به خوبی کنترل نشوند، عملکرد این گیاه کاهش خواهد یافت. در این مزارع به منظور جلوگیری از غلبه علف‌های هرز لازم است به مدت 5 هفته پس از کاشت از مزرعه به خوبی مراقبت کرده و با این علف‌های هرز مبارزه کنیم. در مزارع نشاء شده فلفل، طی 60 روز اولیه پس از کاشت باید مزرعه عاری از علف هرز باشد. در مزارع کلم حداقل دوره‌ای که باید با علف‌های هرز به خوبی مبارزه کرد 7 تا 9 هفته و در مواردی 4 تا 5 هفته اول پس از کاشت است و این مدت برای خیار 5 تا 6 هفته اول توصیه می‌شود. کنترل علف‌های هرز در سبزی‌ها بر کنترل زراعی، شامل تناوب، تهیه مناسب زمین، کشت مخلوط، شخم سطحی بین ردیف‌های کاشت و استفاده از مالچ کاغذی، پلاستیکی و یا بقایای گیاهی استوار است.

کنترل علف‌های هرز سبزیجات در خزانه:

بسیاری از سبزیجات ابتدا در خزانه کشت شده و سپس نشاء آن‌ها به مزرعه انتقال می‌یابد. وجود علف‌های هرز در خزانه، محصول سبزی و صیفی و رشد گیاهچه را به نصف و یا بیشتر کاهش می‌دهد. بنابراین برای داشتن نشاءهای قوی باید در این مدت با علف‌های هرز برخوردی جدی داشت. تهیه مناسب زمین در خزانه از اقدامات اولیه است و وجین دستی یکی از راه‌های کنترل علف‌های هرز در خزانه محسوب می‌شود. در مدتی که نشاء‌ها در خزانه به سر می‌برند، باید حداقل سه بار علف‌های هرز وجین شوند. با انجام عملیات آبیاری قبل از کشت، جوانه‌زنی علف‌های هرز تحریک و جلو می‌افتد که به دنبال آن می‌توان با استفاده از شخم نسبت به حذف آن‌ها اقدام کرد.

ابزار مورد نیاز برای وجین دستی

روش‌های وجین دستی

1- در آوردن علف‌های هرز از ریشه: مناسب کنترل علف‌های هرز چندساله دارای اندام‌های رویشی زیرزمینی مثل ریزوم است. ابتدا زمین را آبیاری کرده و از همان زمان تا 3-2 روز بعد انجام می‌گیرد.

2- قطع علف‌های هرز از زیر سطح زمین: روش رایج دفع علف‌های هرز 1 یا 2 ساله است که با ابزارهایی مانند شفره یا اره کارد از زیر طوقه ریشه را قطع می‌کنند.

3- بریدن علف‌های هرز از روی زمین: روش بسیار سریعی است که برای دفع علف‌های هرز درشت اندام در حاشیه مزرعه، مسیر یا اطراف و درون جوی‌ها با استفاده از داس یا داسک یا داس دسته بلند انجام می‌شود. اغلب این علف‌های هرز به مصرف خوراک دام می‌رسند.

فعالیت‌های عملی وجین دستی

برای انجام عملیات دفع علف‌های هرز به روش وجین دستی لازم است مراحل زیر طی شود:

ب) روش مکانیزه

محل کاربرد روش مکانیزه اراضی بزرگی است که کشت ردیفی دارند. وسائل مورد استفاده در این روش گاوآهن، دیسک، هرس یا دندانه و پنجه یا کولتیواتور می‌باشند. میزان عملکرد آن‌ها به عرض کار و سرعت حرکت آن‌ها بستگی دارد (مثلاً تراکتوری با پنجه 8 ردیفه روزانه 20 تا 30 هکتار را وجین می‌کند).

انواع پنجه‌ها از نظر نحوه اتصال به تراکتور: 1- متصل به جلو 2- متصل به طرفین 3- متصل به پشت.

انواع پنجه‌ها از نظر نحوه کشش: 1- سوار شونده 2- کششی.

پنجه‌های پشت تراکتوری، معمولاً دارای سه نقطه اتصال می‌باشند.

پنجه‌های کششی دارای چرخ حامل می‌باشند. پنجه‌ها از نظر ساختمانی بر دو نوع‌اند: پنجه شاخه‌ای (پنجه غازی) و پنجه غلتان.

2-1- پنجه یا کولتیواتور شاخه‌ای:

پنجه شاخه‌ای از قطعات زیر تشکیل یافته‌اند:

- ضمائم
- شاخه
- شاسی

شاسی پنجه از نظر شکل و استحکام باید طوری ساخته شود که تحمل نیروهای وارده را داشته باشد

انواع تیغه‌ها:

تیغه‌ها دو نوع کامل یا نیمه کامل دارند. نیم تیغه‌ها را در دو سوی چپ و راست وجین‌کن تعبیه می‌کنند تا احتمال صدمه‌رساندن به گیاه را کاهش دهند. شاخه‌های پنجه انواع مختلفی دارد که اهم آن‌ها عبارت‌اند از:

- شاخه‌ها با ضامن فلزی
- شاخه فنردار
- شاخه فنری
- شاخه با ضامن اصطکاکی

ج) ضمائم پنجه‌های شاخه‌ای:

چرخ پنجه‌ها: به شاسی متصل شده و نقش حامل را دارد و یا در تنظیم عمق مؤثر است.

سپرهای پنجه: بر حسب نوع آن‌ها به عنوان محافظ بوته یا خاک‌دهنده، کاربرد دارند. نکته حائز اهمیت در اتصال پنجه‌ها به تراکتور، ترازکردن است.

فعالیت‌های عملی تراز و تنظیم پنجه شاخه‌ای:

- تنظیم پنجه قبل از بستن آن به تراکتور. طول شاخه‌ها باید یکسان بوده و محل نصب تیغه‌ها متناسب با فواصل ردیف‌های کاشت باشد.
- تنظیم تراز عرضی پنجه‌های سوارشونده این عمل به‌وسیلۀ بازوی رابط سمت راست تراکتور انجام می‌گیرد.
- تنظیم تراز طولی پنجه‌های سوارشونده که به‌وسیلۀ بازوی وسط تراکتور صورت می‌گیرد.
- تنظیم عمق کار پنجه‌ها در پنجه‌های سوارشونده با بازوها و اهرم‌های هیدرولیک تراکتور و در سایر پنجه‌ها به‌وسیلۀ چرخ‌ها (چرخ‌های تراکتور باید 2 تا 3 سانتی‌متر عمیق‌تر از سایر شاخه‌ها تنظیم شوند).

با تنظیم فاصلۀ شاخه‌ها، در شیارها، آن‌ها باید بین پشته‌ها یا ردیف‌های محصول قرار گیرند.

نوک تیغه‌های پنجه‌هایی را که دارای تیغة پنجه‌غازی هستند را به گونه‌ای تنظیم کنید که کمی به سمت پایین متمایل باشند.

سرعت پیش روی تراکتور در زمین را مشخص کنید.

2-2- پنجه غلتان:

از این پنجه برای وجین‌کردن کشت‌های ردیفی استفاده می‌شود. چون در اثر کشیدن این دستگاه، چرخ پره‌ها می‌غلتند، از این‌رو آن‌ها را پنجه‌های غلتان نامیده‌اند. ساختمان اصلی پنجه غلتان‌ها از شاسی و چرخ‌های لبه‌دار تشکیل یافته‌اند.

مهم‌ترین تنظیمات پنجه غلتان به شرح زیر است:

- تنظیم تراز عرضی و طولی
- تنظیم زاویۀ استقرار چرخ پره‌ها نسبت به خط قائم
- تنظیم زاویۀ استقرار چرخ پره‌ها نسبت به مسیر حرکت
- تنظیم فاصلۀ ردیف‌ها
- تنظیم عمق کار شیاربازکن‌ها (در صورت وجود آن)
- تنظیم موقعیت استقرار هر چرخ پره روی تیرک

فعالیت‌های عملی وجین با پنجه

در صورتی که بخواهید عملیات وجین را در مزارع بزرگ که کشت در آن به‌صورت ردیفی است، انجام دهید، باید یکی از انواع پنجه‌ها را انتخاب کنید و سپس فعالیت‌های زیر را انجام دهید:

2- روش شیمیایی:

مزایا و معایب روش مبارزه شیمیایی با علف‌های هرز:

موفقیت سموم علف‌کش در کنترل و دفع علف‌های هرز تا حد زیادی به زمان، نسبت و روش استفاده از آن‌ها وسایر عوامل بستگی دارد.

مزایای استفاده از سموم علف‌کش

1- اثر سریعی روی علف هرز داشته و باعث دفع سریع آن‌ها می‌شود.
2- نحوه استفاده و کاربرد آن‌ها نسبت به سایر روش‌های دفع علف هرز آسان‌تر است.

معایب استفاده از سموم علف‌کش

1- برای سلامتی انسان، دام، طیور، حشرات مفید و غیره، مضر و خطرناک هستند.
2- دارای اثرات سوء در محیط زیست است.

انواع سموم علف‌کش:

سموم علف‌کش را از نظر شکل ظاهری به دو گروه جامد و مایع تقسیم می‌کنند. همچنین آن‌ها را برحسب نوع علف هرزی که مصرف می‌شود به دو دسته علف‌کش عمومی و علف‌کش انتخابی تقسیم می‌کنند.

علف‌کش عمومی، علف‌کشی است که کلیۀ گیاهان موجود در مزرعه را از بین می‌برند، مانند: رانداپ، گراماکسون.
علف‌کش انتخابی، نوعی از علف‌کش است که روی گیاه اصلی بی اثر بوده ولی بقیۀ گیاهان (علف‌های هرز) را از بین می‌برند، مانند: تو.فور.دی (D-4-2)، ترفلان 

روش‌های مصرف سموم علف‌کش به 4 روش یکنواخت، نواری، لکه‌ای و توأم امکان‌پذیر می‌باشد.

انواع سم‌پاش‌ها

انتخاب نوع سم‌پاش بر اساس عواملی نظیر وسعت، محل و روش کشت (ردیفی، درهم) صورت می‌گیرد.

سم پاش‌های محلول‌پاش:

در اینجا به شرح 2 نوع سم‌پاش متداول یعنی بدون موتور و سم‌پاش پشتی موتوری (ریزپاش) می‌پردازیم.

1- سم پاش پشتی بدون موتور (تلمبه‌ای):

کاربرد این سم‌پاش‌ها در باغ‌های میوه و فضاهای سبز کوچک (حدود یک هکتار) می‌باشد.

اجزای سم‌پاش‌های پشتی بدون موتور (تلمبه‌ای) به شرح زیر است: مخزن (با حجم بین 10 تا 20 لیتر)، صافی، تلمبه دستی، شیلنگ، میل افشانک (لانس)، فشارسنج و شیر فشارشکن (در بعضی از سم‌پاش‌ها برای جلوگیری از خطرات احتمالی)، افشانک، بند، پوشش افشانک.

فشار در این سم‌پاش‌ها دو نوع فشار دائم (تحمل فشار توسط مخزن تا حدود 8 اتمسفر) و فشار متناوب است. جنس آن‌ها فلزی یا پلاستیکی می‌باشد.

برای آماده‌کردن سم‌پاش و انجام سم‌پاشی باید سم را تا حداکثر دوسوم حجم مخزن پر کرده و ضمن باز کردن شیر، دسته سم‌پاش را فشار می‌دهند. سم از طریق شیلنگ به میل افشانک انتقال‌یافته و به بیرون پاشیده می‌شود. هرچه قطر افشانک کمتر باشد و یا فشار داخل مخزن بیشتر باشد، مایع به ذرات ریزتری تبدیل می‌شود.

انواع صافی‌های سم‌پاش:

صافی‌های سم‌پاش بر سه نوع زیر تقسیم می‌شوند: صافی اولیه درب مخزن، صافی میل افشانک، صافی ورودی مایع به شیلنگ.

طول شیلنگ و میل افشانک 1/5 الی 2 متر و میزان پاشش سم در سم‌پاش‌های با فشار دائم حدود 1 تا 1/3 لیتر در دقیقه است.

در سم‌پاش‌های تلمبه‌ای با فشار متناوب برای خروج سم از شیلنگ با فشار مورد نیاز مدام تلمبه بزنید. فشار تولیدشده به‌وسیله تلمبه سم‌پاش‌های تلمبه‌ای با فشار متناوب، بین 3 تا 4 اتمسفر است.

2- سم‌پاش پشتی موتوری (ریزپاش):

این نوع سم‌پاش‌ها از نظر قطر ذرات پاشش و نیروی موتور دارای انواع مختلف می‌باشند. مشخصات آن‌ها به شرح زیر است:

- نیروی لازم برای ایجاد فشار توسط یک پمپ تأمین می‌شود.
- حدود 10 اتمسفر فشار در آن‌ها تولید می‌شود.
- تا حدود 8 متر برد دارند.

مسیر جریان و خروج سم در این سم‌پاش‌ها به شرح زیر است:

سم توسط پمپ از مخزن مکیده می‌شود. سپس سم در شیلنگ جاری شده و پس از عبور از فشارشکن به بیرون پاشیده می‌شود. سم مازاد نیز به داخل مخزن بر می‌گردد. با برگشتن سم مازاد به داخل مخزن، عمل هم‌زدن محلول در داخل مخزن نیز انجام می‌شود.

نکات ایمنی در سم‌پاشی

سموم از طریقه‌های مختلف چشم، تماس با پوست، دستگاه تنفسی و یا تنفسی (با خوردن سم) وارد بدن شده، اعمال حیاتی جاندار را مختل ساخته و حتی ممکن است باعث مرگ او شود.

الف) نکات ایمنی قبل از سم پاشی:

- سم را مطابق نسخه گیاه پزشک تهیه کنید.
- سم را از فروشگاه‌های مجاز تهیه کنید.
- چنانچه سم از سال قبل مانده است، نباید دارای رسوب یا ذرات معلق باشد.
- تغییر رنگ نداده باشد.
- به‌صورت کلوخه نباشد.
- قبل از سم‌پاشی از سالم‌بودن و آب‌بندی کلیه قسمت‌های سم‌پاش اطمینان حاصل کنید.
- فیلترهای سم‌پاش را با آب داغ بشویید و یا تعویض کنید.
- در صورت احساس خارش در بینی به سرعت محل سم‌پاشی را ترک کنید.
- ماسک را باید مطابق دستورالعمل مربوطه روزانه تمیز کنید.

وسایل ایمنی سم‌پاشی:

1- لباس کار مناسب 2- دستکش لاستیکی بدون سوراخ 3- کلاه ضدآب با لبه پهن 4- ماسک تنفسی فیلتردار 5- چکمه‌های پلاستیکی تا زیر زانو 6- عینک مخصوص.

ب) نکات ایمنی حین سم پاشی و پس از آن:

آثار مسمومیت

اصولاً اگر سم از سه طریق بینی، پوست بدن و یا دهان وارد بدن انسان یا حیوانی شده و موجب ناراحتی، بیماری یا مرگ او شود، می‌گوییم او مسموم شده است. به‌طور کلی آثار مسمومیت را می‌توان بر دو گروه غیرمستقیم یا مزمن و مستقیم بر اثر تماس یا خورده‌شدن سم تقسیم کرد. از انواع آثار غیرمستقیم اثر مستقیم بر بافت‌ها و اعضای بدن، اثر سرطان‌زایی و ایجاد اختلالات کروموزومی و گوارشی در نسل انسان را نام برد.

علائم مسمومیت:

علائمی که در اثر مسمومیت با سموم مختلف ممکن است پیش بیاید به شرح زیر است:

سرگیجه، عرق‌کردن، استفراغ، دل‌پیچه، رنگ‌پریدگی، خواب‌آلودگی، دل درد، تهوع.

علایم مسمومیت و نوع مسمومیت:

- تنفسی: سوزش، سرفه، خفگی، تنگی‌نفس
- گوارشی: تهوع، استفراغ، اسهال
- کلیوی: درد و اختلال در میزان اوره
- عصبی: سردرد، سرگیجه، اختلالات رفتاری، افسردگی و تشنجات اغمایی
- خونی: کم‌خونی، خستگی و ضعف
- پوستی: خارش، سرخی و تورم پوست و چشم
- دستگاه تولید مثل: ناباروری و سقط جنین

نکات قابل توجه در استفاده از سموم:

- برای حمل و نقل سموم، فقط باید از خودروهای روباز (مثل وانت) استفاده کرد. استفاده از اتومبیل سواری، مجاز نیست.
- فقط به مقداری که برای فصل جاری نیاز دارید، سم خریداری کنید. سموم موجود در انبار، باید به صورت دوره‌ای مورد بازدید قرار گرفته و از لحاظ پارگی بسته‌ها یا نشت سم از ظروف، بررسی شوند.
- مطمئن شوید که برچسب روی ظرف سم، دست نخورده و مندرجات آن با مقررات موجود مطابقت دارد.
- فقط سم توصیه شده توسط کارشناس را انتخاب کنید.
- سموم باید در جای محفوظ که در آن قفل دارد و دور از دسترس افراد غیرآگاه و کودکان، نگهداری شود.
- انبار باید خشک و خنک بوده و از محل نگهداری مواد غذایی و خوراک دام و محل نگهداری حیوانات به دور باشد.

کنترل علف‌های هرز به روش شیمیایی

انواع علف‌کش‌ها:

علف‌کش‌ها بر دو نوع‌اند:

علف‌کش عمومی:

چون کلیه گیاهان را از بین می‌برند، پس باید قبل از کشت بذرپاشی یا نشاکاری مصرف کرد.

علف‌کش انتخابی:

می‌توان از آن‌ها پس از رویش و شناسایی علف‌های هرز و حتی در زمانی که مزرعه زیر پوشش سبزی یا صیفی است، استفاده کرد.

زمان مصرف علف‌کش‌ها:

پیش کاشت:

قبل از کشت محصول اصلی از آن‌ها استفاده می‌شود، مانند علف‌کش‌های آترازین، ترفلان، آلاکلر، پندیمتالین، بروماسیل.

پیش رویشی:

قبل از جوانه‌زدن بذر گیاه اصلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دسته از سموم، بذرهای جوانه‌زده علف‌های هرز را از بین می‌برند، مانند علف‌کش سنکور.

پس رویشی:

پس از رویش گیاه اصلی برای مبارزه با علف‌های هرز استفاده می‌شود. این نوع سموم انتخابی عمل می‌کنند و بر دو نوع‌اند:

الف) تماسی:

که با هر قسمت از گیاه تماس یابند، فقط آن قسمت را از بین می‌برند. این دسته از سموم بیشتر روی علف‌های هرز یکساله مؤثرند، مانند علف‌کش گراماکسون یا پاراکوات.

ب) سیستمیک:

این دسته از علف‌کش‌ها می‌توانند از طریق آوندهای گیاه جذب شده و یه تمام قسمت‌های هوایی و زیرزمینی گیاه برسند و آن را از بین ببرند، مثل علف‌کش رانداپ.

طرز تهیه محلول‌های سمی:

تهیه محلول سمی با پودر وتابل:

الف) توزین مقدار لازم توصیه‌شده از سم با ترازو
ب) خیس‌کردن سم با مقداری آب
ج) اضافه‌کردن بقیه آب لازم

تهیه محلول سمی از سموم امولسیون:

الف) اضافه‌کردن مقدار لازم سم توصیه شده با استفاده از یک پیمانه در حجم کمی از آب.
ب) اضافه‌کردن بقیه آب لازم

برای سم‌پاشی معمولا از نسبت در هزار استفاده می‌شود. با یک تناسب می‌توان مقدار سم موردنیاز را به‌دست آورد. مثلاً اگر مقدار مصرف سم 2 در هزار توصیه‌شده باشد، مقدار سمی که در یک مخزن 20 لیتری باید ریخته شود، به شرح زیر خواهد بود:

1 لیتر آب
2 سی‌سی سم

سی‌سی سم $x = \frac{{2 \times 20}}{1} = 40$ = 20 لیترآب

و یا می‌توان از فرمول ساده زیر استفاده کرد:

مثلاً اگر مقدار سم توصیه‌شده 2/5 در هزار و حجم سم‌پاش مورد استفاده 100 لیتر باشد، مقدار سم موردنیاز به طریق زیر محاسبه می‌شود:

 گرم یا سی‌سی $100 \times 2/5 = 250$

برای سم‌پاشی مزارع، نسبت سم بر حسب لیتر یا کیلوگرم در هکتار محاسبه می‌شود.

عوامل مؤثر بر تعیین میزان آب لازم در سم‌پاشی:

دو عامل مهم در تعیین میزان آب لازم برای سم‌پاشی در هر هکتار مؤثر می‌باشند و آن‌ها عبارت‌اند از: نوع سم‌پاش و ارتفاع گیاه.

آشنایی با اصطلاحات مندرج در برچسب قوطی‌های سم

بر روی برچسب قوطی یا بشکه‌های سموم مختلف اغلب موارد و اصطلاحات زیر نوشته شده است:

1- ماده مؤثره:

یک نوع ترکیب شیمیایی است که خاصیت سمی دارد و در یک قوطی سم تجارتی به مقدار کافی وجود دارد. مانند سم ترفلان 48 درصد امولسیون که دارای 48 درصد مادة مؤثر سمی و 52 درصد مواد همراه غیرسمی است.

مواد همراه:

موادی هستند که قابلیت حل‌شدن و چسبندگی محلول به گیاه را افزایش می‌دهند و به عنوان ترکیبات امولسیون‌کننده، خیس‌کننده، پخش‌کننده و... عمل می‌کنند و باعث رنگین‌شدن سم نیز می‌شوند.

درجه سمیت (LD50)

مقداری از سم که باعث مرگ حداقل 50 درصد جانوران مورد آزمایش می‌شود و واحد آن میلی‌گرم برای هر کیلوگرم وزن بدن است.

هرجچه عدد LD50 یک سم کمتر باشد، درجه سمی‌بودن آن بیشتر است.

مفهوم کالیبراسیون:

محاسبه میزان سم مصرفی در واحد سطح در شرایط عملی را کالیبراسیون گویند. برای درک بیشتر مفهوم کالیبراسیون به روش زیر عمل کنید.

کالیبره‌کردن سم پاش‌های پشتی موتوری

برای محاسبه محلول مصرفی در سم‌پاش‌های پشتی موتوری لانس‌دار در هکتار، عرض کار سم‌پاشی، سرعت پیشروی و خروجی نازل لانس موردنیاز می‌باشد. معمولا محلول خروجی نازل در این نوع سم‌پاش‌ها در فشار 10 بار (bar) حدود 1/2 لیتر در دقیقه می‌باشد. با توجه به میزان آب مصرفی و میزان سم توصیه‌شده در هکتار، محلول سم را تهیه می‌کنیم.

مراحل محاسبه میزان محلول مصرفی:

برای این عمل کارهای زیر باید به ترتیب صورت گیرد:

- محاسبه مسافتی که در هکتار باید طی شود.
- محاسبه مدت زمانی که جهت سم‌پاشی یک هکتار با توجه به سرعت پیشروی لازم است.
- ضرب‌کردن مدت زمان به‌دست آمده در مقدار محلول خروجی نازل.

طرز نگهداری سموم در انبار:

- از نگهداری سموم مخلوط با آب در انبار خودداری شود.
- از نگهداری سموم به‌صورت گرد در انبار مرطوب خودداری شود.
- در انبار باید قفل باشد.
- انبار باید دور از ساختمان‌های مسکونی قرار گیرد.
- انبار باید دارای تهویه کافی و نسبتا تاریک، خشک و خنک باشد.
- سموم قارچ‌کش به علت اینکه زود تجزیه می‌شوند و خاصیت خود را از دست می‌دهند، باید به سرعت مورد استفاده قرار گیرند.
- مبارزه با علف‌های هرز به روش شیمیایی شامل مراحل زیر است:

مراحل کنترل علف‌های هرز:

1- شناسایی و مشخص‌شدن زمان سم‌پاشی
2- انتخاب سم‌پاش مناسب با وسعت کشت و نوع علف هرز
3- تهیه سم مناسب و مخلوط کردن آن با آب مطابق توصیه کارشناس
4- آماده‌کردن سم‌پاش و کالیبراسیون آن
5- انجام عمل سم‌پاشی

3- روش زراعی:

کنترل زراعی یکی از روش‌های کنترل علف‌های هرز است که استقرار آن‌ها را در مزرعه کاهش داده و توان رقابت آن‌ها با گیاه اصلی را کم می‌کند. عملیات مختلفی که در مدیریت زراعی علف‌های هرز مطرح می‌باشند که عبارت‌اند از:

1- تناوب زراعی 2- کشت زودهنگام گیاه اصلی 3- تأخیر در کاشت 4- انتخاب ارقام زراعی رقیب 5- غرقاب‌کردن زمین 6- روش آبیاری مناسب 7- انتخاب نوع کود مناسب 8- الگوی کشت و تراکم مطلوب 9- کشت مخلوط 10- کشت غیرمستقیم 11- استفاده از گیاهان پوششی

- با انتخاب الگوی کشت مناسب و تراکم مطلوب می‌توان زمان بسته‌شدن تاج، پوشش گیاه اصلی را در مزرعه کاهش داد.
- سبزشدن زود هنگام و یکنواخت و رشد سریع گیاهچه گیاه اصلی باعث می‌شود گیاه اصلی بتواند در رقابت با علف هرز موفق باشد.
- با اعمال تناوب می‌توان تطابق چرخه زندگی علف هرز با گیاه اصلی را از بین برد.
- با تأخیر در کشت بهاره گیاه اصلی، می‌توان اولین سری گیاهچه‌های رویش یافته علف هرز بهاره نظیر یولاف وحشی را در مزرعه از بین ببریم.
- نیتروژن کودهای نیتراته نسبت به کودهای آمونیومی (مانند اوره یا سولفات آمونیوم) باعث افزایش تراکم علف هرز سلمه تره و گل جالیز می‌شود.
- گیاهانی نظیر شنبلیله، عدس و غیره به سرعت در زمین استقرار یافته و از طریق رقابت برای منابع (آب، نور و...) باعث مهار علف‌های هرز می‌شوند.
- آبیاری قطره‌ای یا جوی پشته، برعکس آبیاری کرتی، باعث می‌شود تا سطح خاک کمتر مرطوب شود و در نتیجه رویش علف‌های هرز نیز کاهش یابد.

کشت مخلوط:

کشت مخلوط یعنی کشت هم‌زمان دو یا چند گیاه اصلی در مزرعه. مثلاً کشت مخلوط خیار و کرفس یا کشت مخلوط تره‌فرنگی و کرفس باعث محدودکردن استفاده علف‌های هرز از منابع رشد می‌شوند.

کشت غیرمستقیم

استفاده از کشت غیرمستقیم و خزانه‌کاری و بسترهای مصنوعی کاشت باعث کنترل علف‌های هرز می‌شود.

ارقام جدید:

ارقام جدید برخلاف ارقام قدیمی، نیمه پا کوتاه می‌باشند و قدرت رقابتی بیشتری نسبت به علف‌های هرز دارند. بوجاری بذر، انتخاب بذر مناسب، پاک‌کردن بذر و استفاده از مالچ از عملیات دیگر کنترل زراعی علف‌های هرز می‌باشند.

4- روش فیزیکی:

در روش کنترل فیزیکی از حرارت و نور برای دفع علف‌های هرز استفاده می‌شود؛ مانند: استفاده از شعله‌افکن، بخار آب و نور خورشید.

5- روش آفتاب دهی مرطوب خاک:

یک روش سازگار با محیط زیست و غیرشیمیایی است که از آن برای دفع علف‌های هرز استفاده می‌شود. آفتاب‌دهی روش ارزان و کم خطری است. اگر درست انجام شود، خاک تا عمق 15 سانتی‌متری به میزان 60 درجه سانتی‌گراد بسته به دمای منطقه گرم می‌شود. عمل آفتاب‌دهی در مناطق گرم و آفتابی در روزهای بلند، هوای گرم و آسمان روشن بدون باد بیشتر مؤثر است. 

سولاریزاسیون برای کنترل عوامل زیر مؤثر می‌باشد:

حشرات، قارچ‌ها، باکتری‌ها، کنه‌ها، ویروس‌ها، بذر، ریزوم و پیاز علف‌های هرز.

مراحل انجام آفتاب دهی:

- نرم‌کردن و تسطیح خاک
- شخم عمیق و جمع‌آوری بقایای علف‌های هرز
- آبیاری
- کشیدن نایلون شفاف

طرز اجرای عمل آفتاب دهی:

- ابتدا پلاستیک را روی زمین پهن کرده و محکم بکشید.
- حاشیه‌های چهارضلعی آن را به عمق 15-10 سانتی‌متر زیر خاک دفن کنید تا پلاستیک روی زمین ثابت بماند.
- هرچه پلاستیک با زمین فاصله کمتری داشته باشد، خاک زیر آن بهتر گرم می‌شود.
- معمولا برای آفتاب‌دهی و گرم‌شدن خاک در تابستان مدت 4 تا 6 هفته کافی است و پس از این مدت پلاستیک را می‌توان جمع کرد.
- در صورت نیاز به شخم، برای پرهیز از جابه‌جایی زیاد خاک و عدم انتقال بذرهای علف‌های هرز و عوامل بیماری‌زای گیاهی به سطح زمین بهتر است عمق شخم کمتر باشد.

6- روش بیولوژیکی:

هدف از کنترل بیولوژیکی کاهش جمعیت علف‌های هرز و آوردن میزان خسارت آن‌ها در حد زیر آستانه اقتصادی است.

در کنترل بیولوژیکی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم از موجودات زنده‌ای مانند قارچ‌ها، باکتری‌ها، حشرات، انگل‌ها و شکارگرها استفاده می‌شود.

خصوصیات عوامل کنترل بیولوژیکی بدین قرار است:

1- دارای میزبان اختصاصی باشند؛ یعنی تک‌خوار باشند.
2- قدرت سازگاری آن‌ها با محیط زیاد باشد.
3- دارای قدرت تکثیر سریع و آسان باشند.

عوامل کنترل بیولوژیکی علف‌های هرز:

الف) حشرات:

مؤثرترین عوامل کنترل هستند که به علت داشتن میزبان‌های ویژه می‌توانند نقل مکان کنند. اندام‌های رویشی و زایشی علف‌های هرز را نابود کرده و یا آن‌ها را در مقابل بیماری‌ها ضعیف می‌کنند.

ب) عوامل بیماری زا

قادر به از بین‌بردن کل گیاه یا یک جمعیت گیاهی نیستند؛ اما باعث ایجاد خسارت‌های موضعی در گیاه می‌شوند، مانند استفاده از قارچ Colletotricum که ماده‌ای با نام تجاری Collego از آن استخراج می‌شود که خاصیت علف‌کشی دارد. در این روش، مناسب‌بودن شرایط محیطی مانند باد و رطوبت برای رشد عوامل بیماری‌زا مؤثر می‌باشد.

ج) علف خواران

جانوران چرنده مانند غاز، بز، گوسفند و گاو برای کنترل انتخابی علف‌های هرز مزارع، چراگاه‌ها و مناطق غیرزراعی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. مثلاً از غاز برای کنترل گل جالیز در جالیزکاری‌ها استفاده می‌شود که برای هر هکتار 4 غاز در نظر گرفته می‌شود.

کنترل نوعی کاکتوس Opuntiainermis	توسط حشره گیاه خواری با نام بید نقب زن Cactoblastis	نحوه کنترل: لارو آن با ایجاد تونل‌هایی از مغز ساقه، ریشه و اندام‌های جوان گیاه تغذیه کرده و فقط کوتیکول باقی می‌گذارد. چنین گیاهانی بعداً مورد حملۀ قارچ‌ها قرار گرفته و بیشتر ضعیف‌شده و بالاخره نابود می‌شوند.
کنترل گل راعی Hypericum perforatum	توسط حشره آریزونا Chrysolinaquadrigemina	نحوه کنترل:  شفیره این حشره زمستان را به‌صورت شفیره در خاک به سر می‌برد و در اوایل بهار حشره بالغ آن ظاهر می‌شود. این حشره از شاخ و برگ‌های گیاه تغذیه می‌کنند.

انواع کنترل بیولوژیکی:

کنترل بیولوژیکی به دو صورت کلاسیک و غیرکلاسیک انجام می‌گیرد.

الف) کنترل کلاسیک:

در این روش دشمنان طبیعی میزبان از منطقۀ بومی علف هرز گرفته می‌شوند و در منطقه جدید علف هرز پخش می‌شوند.

ب) کنترل غیرکلاسیک:

در این روش که کنترل سیل‌آسا هم می‌گویند، از دشمنان طبیعی موجود در همان منطقه استفاده می‌شود. عوامل مولد در این روش تکثیر شده و به مقدار زیاد روی علف‌های هرز پاشیده می‌شوند.

7- روش تلفیقی:

در کنترل تلفیقی مجموعه‌ای از چند روش با توجه به شرایط محیطی و نوع آفت انتخاب و اجرا می‌گردد. بدین ترتیب می‌توان گفت که در واقع کنترل تلفیقی روش مجزا از سایر روش‌ها نیست. به عنوان مثال ممکن است در مزرعه‌ای از سبزی روش کنترل زراعی، بیولوژیکی و مکانکی توأما استفاده شود. در کنترل تلفیقی در صورت لزوم می‌توان از روش شیمیایی نیز استفاده کرد؛ ولی تلاش می‌شود که حتی الامکان مناسب‌ترین روش‌ها با هم تلفیق و اجرا گردد.

پس از دفع علف‌های هرز، باید کلیه بقایای آن‌ها را جمع‌آوری و از مزرعه خارج کرد و چون بذر برخی از آن‌ها به‌راحتی از بین نمی‌رود (مانند علف هرز خارخاسک)، برای اطمینان کامل نسبت به آتش‌زدن آن‌ها اقدام کرد. بنابراین به دلیل مقاومت زیاد بذر علف‌های هرز، استفاده از آن‌ها برای تهیه کود توصیه نمی‌شود.

ساماندهی بقایای حذف‌شده علف‌های هرز

پس از وجین و جمع‌آوری علف‌های هرز و نیز پس از برداشت محصول باید بقایای محصول و علف‌های هرز را به نحوی از مزرعه خارج کرد. باقی ماندن بقایای گیاهان و علف‌های هرز در مزرعه باعث انتشار بیماری یا آفات می‌گردد. به جز برخی موارد می‌توان از بقایای گیاهان و علف‌های هرز برای تهیه کمپوست استفاده کرد.