درسنامه آموزشی تولید و پرورش سبزی و صیفی کلاس دهم امور باغی

واحد یادگیری 4: واکاری

مقدمه

معمولاً پس از رویش بذرها یا مستقرشدن نشاها در صورتی‌که مشاهده شود قسمتی از مزرعه بوته کافی ندارد و کشت کاملاً یکنواخت نیست، باید آن قسمت‌ها را واکاری کرد. برای این کار با کاشتن نشا و یا مقداری بذر خیسانده شده، می‌توان بوته‌های موردنیاز را تأمین کرد. معمولا این کار در زمین‌های کوچک انجام می‌گیرد. اگر در مواقعی، در اثر پایین‌بودن قوه نامیه بذر، حمله آفات و سرمازدگی، قسمت اعظم مزرعه بدون گیاه باشد، لازم است که به فوریت تمام مزرعه دوباره از همان بذر و یا بذر دیگر کاشته شود.

استاندارد عملکرد

واکاری 2000 بوته یا 100 مترمربع در یک روز کاری در شرایط مطلوب

واکاری

واکاری عملی عکس تنک‌کردن است.

کاشتن دوبارۀ قسمت‌هایی از زمین را که به تعداد کافی در آن گیاه سبز نشده، واکاری گویند.

عوامل اقلیمی:

1- سرما و یخبندان

اگر اغلب سبزی‌های فصل گرم (بادمجان، کدو و گوجه‌فرنگی) را در اوایل بهار زودتر کشت کنید، هوای سرد و یخبندان مانع سبز شدن گیاهان می‌شود. کلم یکی از سبزی‌های فصل سرد است و سرما را تا حدودی تحمل می‌کند.

2- تگرگ

تگرگ یکی از عوامل اقلیمی سبز نشدن یا از بین رفتن گیاهان است.

3- خشکی و گرمای هوا

اثر خشکی و گرمای بیش از حد برای بسیاری از سبز‌ی‌های فصل سرد مناسب نمی‌باشد و باعث از بین‌رفتن و یا زودتر به گل نشستن آن‌ها می‌شود. بادمجان یکی از گیاهان فصل گرم است و گرمای هوا را تا حدودی تحمل می‌کند.

4- رطوبت زیاد

رطوبت زیاد باعث پوسیدن ریشۀ گیاه و توسعۀ بیماری‌های قارچی می‌شود.

5- اثر باد

خسارت باد بر محصول سیب‌زمینی

عوامل گیاهی:

ضعف قوه نامیه یا قدرت نامیه (چپ) و زیادی آن (راست) در سبزشدن بذرها بسیار مؤثر است.

بذرهای بعضی از گیاهان ممکن است پوک باشند و به همین دلیل بعد از استقرار در خاک یا اصلاً جوانه نمی‌زنند یا ممکن است جوانه زده ولی سر از خاک در نیاورند.

عوامل جانوری:

جوندگان از آفات مضر محسوب می‌شوند برخی از پرندگان مثل کلاغ، بذرها را می‌خورند یا از گیاهان تغذیه می‌کنند.

آبدزدک از ریشه و طوقه گیاه را قطع می‌کند و مورچه بذرها را خورده یا جمع‌آوری می‌کنند.

عوامل خاکی

در زمین سله بسته بذر سبز نمی‌شود. سله‌شکنی به ویژه در زمین‌های رسی ضروری است. 

معمولاً پیش از کشت بذر یا نشا، زمین را باید به خوبی تسطیح کنیم. در غیر این صورت، در موقع واکاری عمل تسطیح به سختی انجام می‌گیرد.

عوامل مکانیکی

1- منظم نبودن ماشین‌های کارنده یا ردیف‌کار 2- عدم استقرار بذر

راه‌کار: بررسی و یافتن علت سبزنشدن بذرها. برای جلوگیری از کاهش عملکرد و هدر رفتن هزینه و وقت تنظیم ماشین و یا واکاری.

زمان واکاری

همه‌روزه از زمین سبزی یا صیفی بازدید کرده و به محض مشاهدۀ خالی‌بودن بعضی از قسمت‌های زمین با نشا نسبت به واکاری اقدام کنید.

روش‌های واکاری

واحد یادگیری 5: تنک

مقدمه

فرایند تُنک‌کردن (Thinning) گیاهان کار ظاهراً سختی است که مجبور هستیم در کشت سبزی و صیفی با آن رو به‌رو شویم. آگاهی از زمان مناسب برای تُنک‌کردن و چگونگی انجام این کار برای سلامت گیاهان و موفقیت کار اهمیت زیادی دارد. عمل تنُک‌کردن گیاه به این‌منظور انجام می‌شود که فضای کافی برای رشد گیاهان فراهم شود و گیاهان بتوانند همه عوامل لازم برای رشد مناسب خود از جمله رطوبت، نور، مواد مغذی و غیره را دریافت کنند بدون این که لازم باشد با گیاهان دیگر بر سر این منابع رقابت داشته باشند. هنگامی‌که گیاهان را تنُک می‌کنید، به بهبود گردش هوا در اطراف آن‌ها نیز کمک می‌کند. اگر گیاهان خیلی به هم نزدیک باشند جریان هوا بین آن‌ها محدودشده و ممکن است بیماری‌های قارچی به خصوص در صورت مرطوب‌ماندن برگ‌ها به مدت طولانی، ایجادشده و گسترش پیدا کنند.

استاندارد عملکرد

فرد در شرایط مناسب آب و هوایی مساحت 1000 تا 2000 مترمربع را در یک روز کاری تنک نماید.

تنک‌کردن

برداشت خود را از تصویر زیر در یک سطر توضیح دهید.

تراکم بوته

تعداد بوته در واحد سطح زمین را تراکم بوته گویند. تراکم بوته اثرات زیادی بر عملکرد محصول دارد. به‌ طوری‌که گاهی تراکم بوته را عامل رقابت می‌نامند. یعنی هرچه عملکرد کل بوته‌ها در واحد سطح به‌ علت افزایش تعداد بوته‌ها افزایش می‌یابد، کاهش وزن هر بوته این افزایش را خنثی می‌کند. لذا دانستن عوامل مؤثر بر تراکم بوته حائز اهمیت می‌باشد.

ضرورت تنک‌کردن

پس از کاشت بذر و آبیاری مزرعه، گیاهچه‌ها سر از خاک بیرون می‌آورند. در بعضی از موارد مشاهده می‌شود که 2 تا 3 بذر در یکجا که در نتیجه بذر پاشی زیاد در واحد سطح می‌باشد، سبز می‌شوند (شکل الف):

برای اینکه تراکم بوته‌ها در شکل الف به حد استاندارد برسد، باید نصف بوته‌ها را تنک کرد. حذف بوته‌های اضافی را تنک‌کردن می‌نامند.

تنک‌کردن بوته‌های اضافی پس از بر طرف‌شدن خطرات احتمالی تگرگ، سرما یا یخ‌زدگی ضروری است؛ چون:

تنک‌کردن برعکس واکاری می‌باشد اما هدف هر دو عملیات یکی بوده و آن هم به حد استاندارد و مطلوب‌رساندن تعداد بوته‌ها در واحد سطح یا طول (در کشت ردیفی یا خطی) می‌باشد.

در صورت تراکم بالا در استفاده از عوامل محیطی بین بوته‌ها رقابت پیش خواهد آمد.

علت تنک‌کردن

تنک‌کردن سبزی‌ها و صیفی‌ها مانع بروز رقابت بین بوته‌ها از نظر دریافت نور و مواد غذایی می‌شود و از طرف دیگر تنک‌نکردن باعث کاهش تهویه و افزایش رطوبت و در نتیجه افزایش بیماری‌های گیاهی و بالاخره کاهش عملکرد محصول می‌گردد. بنابراین به‌منظور افزایش عملکرد و تولید محصول با کیفیت بالا باید نسبت به تنک‌کردن مزرعه اقدام کرد.

1- فواید تنک‌کردن

اثر نور در گیاهان: 1- عمل متابولیسم 2- فتوسنتز 3- تنظیم رشد گیاه 4- تولید مواد پروتئینی و گلوسیدها (قند) 5- مرحله زایشی گیاه 6- فتوتروپیسم

به‌ طور کلی گیاهان مختلف برای گلدهی به طول روزهای مختلفی احتیاج دارند و در این ارتباط به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

الف) گیاهان روز کوتاه: برای گلدهی به روز کوتاه و در واقع به شب بلند احتیاج دارند (10 الی 12 ساعت)؛ مانند: مارچوبه، باقلا، لوبیا، هویج و سیب‌زمینی

ب) گیاهان روز بلند: نباتاتی هستند که برای گلدهی به روز بلند و شب کوتاه نیاز دارند (14 الی 18 ساعت)؛ مانند اسفناج، پیاز، کلم، شلغم، انواع کدوئیان.

ج) گیاهان بی‌تفاوت (روز خنثی): این‌گونه گیاهان به طول روز حساس نیستند و در هر طول روزی که قرار بگیرند گل می‌دهند؛ مانند گوجه‌فرنگی.

نورگرایی (Phototropism): تمایل اندام هوایی گیاه به سمت نور

انتخاب ارقام مناسب زمانی که نور کم است، اهمیت بسیار دارد.

بهاره‌کردن (Vernalization): وادارکردن گیاه به گلدهی با قراردادن آن در معرض سرمای زمستانی

2- عدم تهویه در منطقه رشد و نمو گیاهان

ترکیب هوای طبیعی

تعدادی از گازهای مهم در نمودار بالا آمده است.

الف) اکسیژن:

برای تنفس انسان و سایر موجودات هوازی ضروری است.

ب) ازت (نیتروژن)

نیتروژن در ترکیب مواد آلی از جمله کلروفیل یا سبزینۀ گیاه نیز وجود دارد.

ج) گاز کربنیک

گاز مهمی است که در عمل کربن‌گیری برای ساختن قندها دخالت دارد.

اثر گاز کربنیک:
1- بالا بردن میزان محصول
2- تنظیم دمای محیط

گازکربنیک حرارت زیاد آفتاب را گرفته و در سرما این حرارت ذخیره‌شده را پس می‌دهد.

غلظت گازکربنیک در شرایط تابش نور شدید در مناطق سبزی‌کاری > 250 قسمت در میلیون است.

غلظت گازکربنیک در شرایط تابش نور شدید در مزارع سبزی‌کاری حدود 150 قسمت در میلیون است.

غلظت زیاد گازکربنیک در پرورش سبزی‌ها و صیفی‌های گلخانه‌ای دارای اهمیت زیادی است.

تهویه اجباری در گلخانه‌ها باعث کاهش سریع رطوبت خواهد شد.

3- رطوبت مناسب

4- کاهش رقابت بین بوته‌ها

5- حداکثر استفاده از امکانات مؤثر در رشد

6- سهولت سایر عملیات داشت و برداشت

عوامل مؤثر در ایجاد تراکم بیش از حد مطلوب بوته

عوامل زیادی در ایجاد تراکم بیش از حد مطلوب بوته‌ها در واحد سطح وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها به شرح ذیل می‌باشد:

- عوامل مؤثر بر ایجاد تراکم بیش از حد مطلوب: 1- نحوه آبیاری 2- میزان دریافت نور 3- ضدعفونی بذر 4- استفاده از قیم 5- عملیات مدیریتی در مزرعه 6-  وضعیت حاصلخیزی خاک 7- طول دوره رویش گیاه 8-  زمان و روش کاشت 9- عوامل اقلیمی 10-  قوه نامیه بذر 11- نوع بذر 12- حجم بوته

- زمان مناسب کاشت: 1- عدم نیاز به کشت بذر زیاد 2- نامساعد‌بودن شرایط جوی 3- عدم خطرات آفات

- دلایل کاشت بیش از حد بذر: 1- عدم اطمینان از رویش تمام بذرها 2- احتمال از بین رفتن بذر در اثر عوامل جوی

قوه نامیه بذر:

نوع بذر:

تخم کدو چون دارای چربی است؛ احتمال پوسیدنش در خاک زیاد است.

نوع رقم:

ارقام پر رشد یک نوع سبزی نسبت به ارقام کم رشد آن به بذر کمتری در واحد سطح نیاز دارند.

رقم گوجه فرنگی ایرلی گرل (Early girl):

دارای رشد نامحدود (Indeterminate) است و نیازی به قیم ندارد.

رقم گوجه فرنگی پاکوتاه رینر (Reiner):

دارای رشد محدود (Determinate) است و احتیاج به قیم و فضای زیادتری برای رشد دارد و برداشت آن سخت است.

حجم بوته‌ها

تراکم بوته‌های پیاز (دارای شاخ و برگ کم) در واحد سطح، چندین برابر هندوانه (دارای شاخ و برگ زیاد) در نظر گرفته می‌شود.

طول دوره رویش گیاه:

- دوره رویش کوتاه تراکم بیشتر
- دوره رویش طولانی تراکم کمتر

نحوۀ آبیاری:

وضعیت حاصلخیزی خاک:

عملیات مدیریتی در مزرعه:

- لزوم کم‌کردن تراکم بوته‌ها
- انجام درست عملیات زراعی (آبیاری، سله‌شکنی، تنک، وجین و...)
- عدم استفاده از قیم
- دریافت نور بیشتر توسط گیاه
- دورۀ رویش طولانی
- آبیاری نشتی
- زمین حاصلخیز
- بذر مرغوب
- دارای شاخ و برگ زیاد
- اطمینان از رویش تمام بذرها

استفاده از قیم:

میزان دریافت نور:

محاسبۀ تعداد بذر لازم در واحد سطح

برای تهیۀ بذر ابتدا بایستی تعداد و یا وزن بذر مورد نیاز را تعیین کنید. حال اگر فواصل کشت بذرها مشخص باشد، به راحتی با فرمول زیر می‌توان تعداد بذر یا بوتۀ لازم در واحد سطح را به‌دست آورد:

اگر فرض کنیم که فاصلۀ بوته‌ها 40 و فاصلۀ ردیف‌ها از هم 50 سانتی‌متر باشد، طبق فرمول فوق تعداد بوته در هر هکتار (10000 مترمربع) 50000 بوته خواهد بود:

 بوته در هکتار $10000 \div (0/40 \times 0/50) = 50000$

مراحل رشد گیاه

هنرجویان با استفاده از منابع مکتوب و غیرمکتوب و همچنین بازدید میدانی در مورد مراحل رشد گیاه شامل تعداد برگ بوته، اندازۀ بوته و غیره بررسی و تدبر کرده و نتایج را در کلاس ارائه کنند.

زمان مناسب تنک‌کردن

زمان تنک:

هنگام عصر، زمین مرطوب، مرحله 2 تا 4 برگی

حذف بوته‌های مریض (مانند بیماری ویروسی موزائیک خیار و یا بیماری قارچی بوته میری) در هنگام تنک ضروری است. 

نوبت اول تنک: 
- وقتی بوته‌ها دو برگه هستند.
- باقی‌گذاشتن دو برابر تعداد بوته‌های مورد نیاز

نوبت دوم تنک:
- پس از رفع خطرات (شرایط نامناسب محیطی، آفات و...)
- نگهداشتن بوته‌های قوی و رساندن تراکم بوته‌ها به حد مطلوب

چنانچه احتمال بروز آفت خاص، یخبندان یا تگرگ وجود دارد، بهتر است تنک در دو نوبت انجام گیرد.

علامت‌گذاری محل‌های موردنیاز تنک

با استفاده از چارچوب یا حلقۀ گمانه زنی به صورت تصادفی در مزرعه در اندازه گیری تراکم بوته در صورت دانستن مساحت چارچوب یا حلقۀ گمانه‌زنی و شمارش تعداد بوته‌ها در داخل آن با یک تناسب ساده می‌توانید تراکم بوته را محاسبه کنید.

روش‌های تنک‌کردن

عوامل مؤثر بر تنک کردن:

1- سطح زیر کشت 2- روش کاشت 3- مرحله رشد گیاه

روش‌های تنک‌کردن

1- دستی 2- ماشینی

1- روش دستی

تنک‌کردن دستی دارای کیفیت خوبی است زیرا بوته‌های ضعیف حذف می‌شوند و دو بوته در کنار هم باقی نمی‌مانند و در نتیجه به بوته‌های باقیمانده آسیب نمی‌رسد. روش دستی در کاشت پراکنده و غیر ردیفی انجام می‌گیرد. در بسیاری از موارد برای جلوگیری از آسیب به ریشه بوته‌های باقیمانده، بریدن و قطع‌کردن بوته‌های اضافی با چاقو یا حتی ناخن صورت می‌گیرد. البته عیب تنک‌کردن دستی هزینه بالای آن، طولانی بودن مدت عمل و ضرورت مهارت و دقت کارگر است. تنک‌کردن باید با دقت و همراه با صبر و حوصله انجام گیرد تا بتوان به حداکثر محصول دست یافت.

بهتر است عمل تنک‌کردن را با ناخن انگشت و یا یک قیچی انجام دهید و بوته‌ای را که باید حذف شود از نزدیکی سطح زمین قطع کنید.

گیاهان غیرنشائی را برای تنک‌کردن، به جای کندن آن‌ها بهتر است با استفاده از ناخن دست، کارد، قیچی و امثال آن از سطح زمین قطع کنید.

سبزی‌های برگی و ریشه‌ای چندان به تنک حساس نیستند و آن‌ها را می‌توان در موقع تنک‌کردن با دست از زمین کند.

برای زمان‌هایی که احتمال بروز برخی آفات، خطر یخبندان یا تگرگ است، توصیه می‌شود تنک‌کردن در دو مرحله انجام گیرد.

در سبزی‌های ریشه‌ای، بهتر است زمین را آبیاری کرده و پس از گاو‌رو‌شدن تنک کنید.

لازم است پس از تنک‌کردن، خاک اطراف بوته‌های باقیمانده را به آرامی کمی سفت کنید. اگر گیاهان اضافی حاصل از تنک قابل نشاء در زمین دیگری نیستند، باید آن‌ها را جمع‌آوری و از مزرعه خارج سازید. در غیر این صورت ممکن است بوی آن‌ها موجب جلب حشرات آفت به سمت مزرعه شود. پس از انجام عملیات تنک توصیه می‌شود که برای تقویت بوته‌های باقیمانده یکبار دیگر آبیاری صورت گیرد. این کار باعث می‌شود که خاک، دوباره اطراف ریشه‌ها را پر کند.

2- روش مکانیزه

علت استفاده از روش مکانیزه تنک‌کردن: مشکل گرانی دستمزد و کمبود کارگر کشاورزی
سرعت ماشین‌های تنک‌کننده: 20 برابر یک کارگر
دقت ماشین‌های تنک‌کننده: 98 درصد

از ماشین‌های تنک‌کننده برای تنک‌کردن محصولاتی که به‌طور ردیفی کشت شده‌اند، استفاده می‌شود.

متداول‌ترین این ماشین‌ها، تنک‌کن دوار است که وظیفه آن نابودکردن بوته‌های اضافی روییده در ردیف، به منظور تنظیم فاصله‌های بوته‌ها بر روی ردیف‌های کشت است.

الف) ماشین‌های تنک‌کننده تصادفی:

در این روش به‌صورت تصادفی نسبت به تنک‌کردن بوته‌های سبزی و صیفی اقدام می‌نمایند. بدین ترتیب که به‌صورت تصادفی مثلا هر 10 سانتی‌متر کی فاصله باقی گذاشته و بقیه سطح خاک را می‌تراشد. این روش اغلب مطلوب نیست چون هیچگونه انتخابی در حذف و حفظ بوته‌ها بر حسب کیفیت آن‌ها صورت نمی‌گیرد.

ب) ماشین‌های تنک‌کننده هوشمند:

این ماشین‌ها دارای چشم الکتریکی بوده و به‌طور دقیق بوته‌های اضافی را حذف می‌کنند.

تنک گل و میوه

علت تنک گل یا میوه: حفظ تعادل نسبت برگ به میوه 

تنک صحیح گل یا میوه: افزایش کیفیت میوه‌های باقی‌مانده (اندازه، شکل و یکنواختی)

- در پرورش خیار در گلخانه در هر گره (زاویۀ برگ) روی ساقۀ اصلی و جانبی فقط یک خیار باقی گذاشته و بقیه حذف می‌شوند (مگر در برخی ارقام اصلاح‌شده که در هر گره می‌توان گاهی 4-5 میوه برداشت کرد).

راه دیگر تنک‌کردن برداشت به موقع محصول خیار است.

- در واریته‌هایی که نیاز به تنک میوه دارند، روی هر خوشه فقط 3 گل (در آب و هوای سرد و ابری پاییز و زمستان) یا 4 گل (در آب و هوای گرم و آفتابی بهار و تابستان) را نگه داشته و بقیه را حذف می‌کنند.

- حذف گل‌ها در گوجه‌فرنگی وقتی باید انجام گیرد که آن‌ها تازه تشکیل یافته و هنوز بزرگ نشده‌اند (برای جلوگیری از اتلاف بیهوده انرژی و موادغذایی گیاه و ضعف بوته‌ها).

اقدامات پس از تنک‌کردن:

در صورت خراب‌شدن قسمت‌هایی از مزرعه بعد از تنک، باید نسبت به اصلاح و ترمیم مسیرهای آب (جوی و پشته‌ها یا سایر شیوه‌های آبیاری) اقدام کرد.

نتایج تنک‌کردن:

تنک‌کردن بوته‌ها در مزارع و گلخانه‌ها نتایج متعددی دارد که تعدادی از آن‌ها عبارت‌اند از:

1- باعث افزایش عمل کربن‌گیری شده و در نتیجه رشد گیاهان را افزایش می‌دهد.
2- عملکرد محصول را در واحد سطح افزایش می‌دهد.
3- رقابت بین بوته‌ها را برای جذب موادغذایی کاهش می‌دهد و در نتیجه تولید محصول افزایش می‌‌یابد.

واحد یادگیری 6: سله‌شکنی

مقدمه

معمولاً وجین و سله‌شکنی به‌طور هم‌زمان با یک وسیله صورت می‌گیرد. سله، لایۀ سخت و متراکمی است که در خاک‌های سنگین تا نیمه سنگین و تحت فشار آب تشکیل می‌شود. تخریب ساختمان خاک در اثر خاک‌ورزی در وضعیت خشک یا خیس‌بودن خاک بر حساسیت خاک نسبت به عوامل مولد سله می‌افزاید. عوامل تشدید سله، تر و خشک‌شدن متوالی خاک، کمبود مادۀ آلی، جایگزین‌شدن کلسیم توسط سدیم و زیادی رس خاک است. مهم‌ترین ضرر سله بستن خاک این است که رشد گیاه با نقصان روبه‌رو می‌شود. در مواردی که دانه یا بذر کوچک باشد شاید بتواند به راحتی از مابین شکاف‌های سله بیرون بیاید ولی در حالتی که دانه یا بذر حجیم باشد امکان دارد رشد با نقصان روبه‌رو شود و لپه‌ها مابین سله باقی بماند و در اثر تدوام رشد محور زیر لپه، قطع می‌شوند. سله نفوذپذیری خاک را نسبت به هوا و آب کم می‌کند. شرایط مناسب برای فرسایش را ایجاد می‌کند و باعث مشکلاتی در آبیاری می‌شود و همچنین تهویۀ خاک را محدود می‌کند.

استاندارد عملکرد

سله‌شکنی- 2000 متر مربع با فوکا- 7 هکتار با تراکتور و کولتیواتور در یک روز کاری

سله

در مورد شکل‌های زیر نظر دهید:

سله در خاک و نحوۀ خروج گیاه از خاک‌های سله بسته

در سطح خاک بعضی از مزارع، شکاف‌ها و درزهایی مشاهده می‌شود که این پدیده را در اصطلاح کشاورزی، سله می‌گویند.

دلایل مختلفی برای تشکیل سله و سله بستن در خاک وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

1- وجود رس زیاد در بافت خاک
2- کمبود آلی خاک
3- بارندگی شدید و نحوه نامناسب آبیاری 
4- فشردگی و متراکم‌شدن خاک

1- وجود رس زیاد در بافت خاک

- رس‌ها ذراتی از خاک هستند که قطر کمتر 0/002 میلی‌متر دارند.
- خاک رسی یا سنگین، درصد بالایی ذرات رس دارند.
- خاک‌های رسی در اثر جذب آب منبسط و با از دست‌دادن آب منقبض می‌شوند.
- در نتیجه باعث ایجاد ترک در سطح خاک شده و سبب قطع ریشه گیاهان می‌شود.

2- کمبود مواد آلی در خاک

کمبود مواد آلی

جانداران ریز و درشتی که در خاک زندگی می‌کنند (کرم‌ها، موریانه‌ها، حشرات، جلبک‌ها، قارچ‌ها و غیره) همگی در اثر فعالیت‌های خود باعث به وجودآمدن مواد آلی در خاک می‌شوند.

← وجود مواد آلی در خاک
← باعث جذب آب و نگهداری مواد غذایی
← در نتیجه عدم چسبندگی ذرات رس
← افزایش نفوذپذیری خاک
← بهبود شرایط فیزیکی و ساختمان خاک
← جلوگیری از پیله بستن خاک

3- بارندگی شدید و نحوه نامناسب آبیاری

بارندگی شدید و یا نحوۀ نامناسب آبیاری سبب جمع‌شدن آب برروی سطح خاک شده که این مورد درخاک‌های سنگین یا رسی منجر به سله بستن خاک می‌شود.

4- فشردگی و متراکم شدن خاک

مضرات سله بستن

1- ایجاد درز و شکاف در سطح خاک 2- تخریب ساختمان خاک 3- از دست رفتن رطوبت خاک 4- قطع‌شدن ریشه‌های گیاه

بنابراین برای جلوگیری از خسارت حاصل از سله بستن، ضرورت دارد که سله خاک را از بین ببریم.

سله‌شکنی و نرم‌کردن خاک و از بین‌بردن ترک‌ها و درزهای ایجادشده در سطح خاک با افزایش ماده آلی خاک به‌صورت دستی یا مکانیزه دارای ویژگی‌های بسیاری است از جمله:
1- حفظ ذخیره رطوبتی
2- افزایش عملکرد در واحد سطح
3- کاهش مشکلات ناشی از تنش رطوبتی
4- هوادهی بهتر خاک
5- افزایش درآمد و رسیدن به توسعه پایدار

روش‌های پیشگیری از سله بستن

هنرجویان عزیز ابتدا در مورد روش‌های پیشگیری از سله بستن در گروه بحث و تبادل نظر کنید و سپس نتایج را در کلاس ارائه دهید.

1- اصلاح خاک

الف) افزودن کودهای حیوانی
ب) افزودن کود برگ یا سبز
پ) افزودن کمپوست
ت) افزودن شن و ماسه و ... .

(در نتیجه افزایش حاصلخیزی و جلوگیری از سله بستن)

مواد آلی در خاک ترکیباتی به نام کلوئیدهای آلی ایجاد می‌کنند. کلوئیدهای آلی باعث می‌شوند که ذرات خاک به یکدیگر متصل شده و در نتیجه خاک دانه‌های تشکیل شده بسیار محکم و پایدار گردند و به‌راحتی متلاشی نشوند. از سوی دیگر انجام آبیاری قبل از کاشت که به آن هیرم‌کاری می‌گویند، خطرات سله بستن خاک را در زمان جوانه‌زنی از بین می‌برد. به‌طور کلی در روش خشکه‌کاری که ابتدا بذر را در خاک نسبتا خشک می‌کارند و سپس آبیاری می‌کنند، به ویژه در آبیاری به روش غرقابی و روش کاشت درهم، خطر سله بستن بیشتر شده که باید برای سله‌شکنی در اولین فرصت اقدام کرد.

2- استفاده از روش‌های مناسب آبیاری

با استفاده از روش‌های مناسب آبیاری از جمله آبیاری نشتی و غیره به جای آبیاری غرقابی، می‌توان از سله بستن خاک‌ها جلوگیری کرد. (در آبیاری نشتی که آب در جویچه‌ها بین ردیف‌های کشت جاری است، فقط باعث سله بستن داخل جویچه‌ها می‌شود ولی بقیه مزرعه سله نمی‌بندد.) البته اگر کشت به‌صورت درهم باشد، به ویژه در کشت‌های متراکم که به‌صورت کرتی کشت شده باشند، استفاده از آبیاری تنها روش ممکن برای شکستن سله می‌باشد. با رسیدن آب به زمین، سله نرم می‌شود و جوانه می‌تواند از زمین خارج شود.

یکی از روش‌های شکستن سله استفاده از آب آبیاری است. این روش هرچند ساده و آسان است ولی مشکلات و معایبی نیز دارد.

استفاده از این روش در مناطق گرم با کشت درهم، همراه با آب قابل دسترس روش مناسبی است.

زمان مناسب سله‌شکنی

انجام عملیات سله‌شکنی به‌صورت دستی یا ماشینی باید در زمان مناسب صورت گیرد. مناسب‌ترین زمان برای سله‌شکنی زمانی است که اصطلاحاً خاک، گاو رو شده باشد.

ابزارها و وسایل سله‌شکنی به‌صورت دستی

1- بیل 2- بیلچه 3- کج بیل (فوکا) 4- شفره 5- کلوخ خردکن

ماشین‌های سله‌شکنی:

روش‌های سله‌شکنی

در روش دستی از ابزار و وسایلی مانند بیل، بیلچه، کج بیل (فوکا)، کلوخ خردکن، شفره و در روش ماشینی از ماشین‌هایی مانند پنجه‌غازی، چنگک‌های گردان، گاوآهن قلمی استفاده می‌شود.

برای انجام‌دادن سله‌شکنی به روش دستی به زمان و کارگر بیشتری نیاز است، اما در انجام سله‌شکنی به روش ماشینی نیاز به کارگر کمتری است و سله‌شکنی در زمان کوتاهی انجام می‌شود؛ اما هزینه‌های خرید ماشین‌های سله‌شکن و سرویس و نگهداری آن‌ها نیز باید در نظر گرفته شود.

عملیات سله‌شکنی دستی:

عملیات سله‌شکنی مکانیزه:

برای انجام دادن عملیات سله‌شکنی با ماشین باید فعالیت‌های زیر انجام گیرد.

اثرات سله‌شکنی

سله‌شکنی اثرات متعددی دارد که تعدادی از آن‌ها عبارت‌اند از:

1- حفظ رطوبت در خاک
2- افزایش نفوذپذیری خاک نسبت به هوا
3- جلوگیری از هدر رفت و اتلاف آب