درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس هفتم

درس اول: مشاهده

درس دوم: نقطه

در پایان این درس از شما انتظار می‌رود:

- با مشاهده دقیق اشیا و پدیده‌های محیط پیرامون خود، شباهت‌ها و تفاوت‌های میان آنها را بیان کنید.
- با آشنایی با مفهوم عناصر بصری، آنها را در محیط اطراف خود بازشناسی کنید.
- نقطه‌ها را در محیط اطراف خود تشخیص داده و تفاوت آنها را با یکدیگر بیان کنید.
- با استفاده از نقطه، شکل و طرح و آثار هنری مختلفی خلق کنید.

برگ بعضی از گیاهانی که در تصاویر بالا می‌بینید سوزنی شکل است و از دور مانند خط یا نقطه به نظر می‌رسند. گیاهان دیگر برگ‌هایی با شکل‌های نرم‌تر دارند. رنگ و فرم این گیاهان هم با هم متفاوت است. برخی سبز پر رنگ و برخی کم‌رنگ‌تر و نزدیک به زرد هستند.

تفاوت اشیا و پدیده‌ها در شکل، فرم، رنگ و … سبب تشخیص آنها از یکدیگر می‌شود. اگر بخواهیم دلیل این تفاوت‌های ظاهری را دقیق‌تر بفهمیم به عناصر اصلی‌تری مانند نقطه، خط، سطح و بافت می‌رسیم که به آنها عناصر بصری می‌گوییم. هنرمندان با استفاده از این عناصر می‌توانند شکل‌ها و اشیای متنوعی را به تصویر بکشند. در طراحی، هر شیء خصوصیات ظاهری خاص خود را دارد و به همین دلیل از شکل‌های دیگر متفاوت است.

به تصاویر زیر نگاه کنید. چه می‌بینید؟ آیا چیزهای کوچک در تصاویر به مانند نقطه دیده می‌شوند؟

حالا به محیط اطراف خود نگاه کنید. آیا می‌توانید نقطه‌ها را مشاهده کنید؟ به نظر می‌آید اجسام کوچک و خیلی ریز به روی سطح بزرگ‌تر به مانند نقطه به نظر می‌آیند. دانه‌های شن، دکمه‌ها، سوراخ‌های کوچک نمکدان، جای خالی یک میخ روی دیوار، همه اینها مانند نقطه به نظر می‌آیند.

یکی از عناصر بصری اصلی نقطه است. برخی از چیزها در دورست مانند نقطه معلوم می‌شوند. مثلاً هواپیماها در ارتفاع زیاد، پرنده‌های در حال پرواز و سنگریزه‌ها از دور نقطه دیده می‌شوند. پس اشیای بزرگ هم از دور مانند نقطه به نظر می‌آیند. معمولاً وقتی چشمان ما روی سطوح بزرگ خالی حرکت می‌کند به روی نقطه‌ها متوقف می‌شود. پس نقطه‌ها عناصر مؤثری برای جلب نگاه و تأکید بر قسمتی از یک تصویر هستند. چون به خوبی به روی زمینه به چشم می‌آیند.

 - یک شیء ساده را انتخاب کنید. با دقت به آن نگاه کنید یا در ذهن خود آن‌را تصور کنید. نقاط مهم تصویر آن مثل گوشه‌ها یا نقاط اتصال را روی کاغذ ترسیم کنید. از دوست خود بخواهید با دیدن نقطه‌ها حدس بزند چه شیئی را ترسیم کرده‌اید. سپس او هم همین تمرین را انجام دهد و شما شیء مورد نظر را حدس بزنید.

به تصاویر زیر نگاه کنید آیا می‌توانید نقطه‌ها را در آنها تشخیص دهید؟

درس سوم: خط در طراحی

درس چهارم: بافت

برخی از این سطوح نرم و برخی خشن‌تر هستند. برخی از این سطوح دارای عناصر ریزتر و برخی درشت‌تر هستند.
پس هر سطح ویژگی‌های خاص خودش را دارد. به این ویژگی سطوح، بافت می‌گویند. بافت یکی از عناصر مهم تجسمی است که از عناصر اولیه دیگر همچون نقطه، خط و رنگ به‌وجود می‌آید.

در حالت عادی معمولاً ما بافت را از طریق لمس کردن درک می‌کنیم. اما در هنرهای تصویری مانند طراحی، بافت از طریق مشاهده کردن نیز درک می‌شود و به ما امکان می‌دهد که جنس اشیا را بفهمیم. هر چه بافت درشت‌تر باشد، بیشتر به چشم می‌آید و هر چه بافت ریزتر باشد، سطح اشیا صاف‌تر به نظر می‌آید. حال به تصاویر بالا نگاه کنید. در این تصاویر بافت به‌وسیله چه عناصری به‌وجود آمده‌اند؟ تکرار خط و نقطه به‌صورت‌های مختلف، سطوحی با بافت‌های متنوع را ایجاد می‌کند. در طراحی از همین خصوصیت برای نمایش سطوح اشیای مختلف با جنس‌های مختلف استفاده می‌شود.

به تصاویر بالا نگاه کنید. بافت در این طراحی‌ها چه تفاوتی با هم دارد؟ می‌توانیم ببینیم که بافت‌های مختلف در این طراحی‌ها به‌وسیله نقطه‌ها و خطوط ترسیم شده‌اند. در هر کدام از این بافت‌ها خط و نقطه‌های مشابهی به‌کار رفته‌اند که با بافت‌های دیگر متفاوت هستند. برای مثال بعضی از این بافت‌ها با خطوط عمودی یا افقی ترسیم شده‌اند، برخی باخطوط منحنی یا صاف، کوتاه یا بلند. پس بافت از مجموعه‌ای از عناصر مانند خط و نقطه تشکیل می‌شود که کم و بیش خصوصیات یکسانی دارند.

به طراحی‌های بالا نگاه کنید. آیا در این تصاویر جنس چیزهایی را که طراحی شده‌اند تشخیص می‌دهید؟ تفاوت جنس چیزهای مختلف در چیست؟ همان‌طور که می‌بینید، بافت‌هایی که اشیای نرم مانند پرها را نشان می‌دهند با بقیه بافت‌ها متفاوت هستند. این بافت‌ها بیشتر با خطوط منحنی و بلند ترسیم شده‌اند تا خطوطی خشک. می‌توان دید که چگونه طراحان با نگاه دقیق به طبیعت، اشیا را از طریق ترسیم بافت‌های متفاوت نشان می‌دهند.

 

بسیاری از هنرمندان در آثار خود بافت‌های زیبایی ایجاد می‌کنند. برخی از هنرمندان برداشت خود را از ویژگی‌های طبیعت ارائه می‌دهند. به نمونه‌هایی از نقاشی سهراب سپهری دقت و آن‌را با نمونه‌های طبیعی بافت تنه درختان مقایسه کنید.

برخی دیگر با الهام از طبیعت بافت‌های ذهنی جدیدی را به نمایش می‌گذارند. تصاویر زیر بافت‌هایی در هنرهای سنتی ما را نشان می‌دهد که کاملاً هندسی و منظم هستند. نقوش تزیینی معمولاً از این بافت‌های هندسی تشکیل شده‌اند.

سعی کنید در اشیای اطراف خود مانند فرش‌ها، ظروف و معماری (مانند کاشی‌کاری مساجد و ...) برخی از این نقوش را پیدا کنید.