درسنامه فرهنگ و هنر هشتم
بخش 3: هنرهای سنتی (فصل 3: چاپ دستی)
درس اوّل: چاپ با مواد طبیعی و در دسترس
فکر کنید (صفحهی 102 کتاب درسی)
به اشیای محیط پیرامون خود دقت کنید.چه نقشهایی بر روی آنها میبینید؟ آیا تاکنون به نقش لباس خود دقت کردهاید؟ آیا هرگز فکر کردهاید اولین آثار چاپی به چه شکلی بهوجود آمدهاند؟
اشیا و مواد موجود در طبیعت مثل انواع برگها، میوهها، سنگ، چوب، استخوان حیوانات و … از اولین ابزارهای ایجاد نقش بر روی سطوح مختلف بودهاند.
تجربه کنید (صفحهی 102 تا 103 کتاب درسی)
- به طبیعت اطراف خود نگاه کرده و با دقت به برگهای درختان و گیاهان و رگ برگهای آنها توجه کنید.
آیا تاکنون اثر آنها را بر روی اشیای مختلف دیدهاید؟
|
|
|
|
|
|
از محیط اطراف برگهای مختلف را انتخاب کنید. مقداری رنگ گواش را با قلم مو بر پشت برگ بزنید.
برگ را بر روی مقوا بگذارید. با فشار دست یا غلتک رنگ را روی مقوا منتقل کنید. به آهستگی برگ را از روی مقوا بردارید.
حک کردن اثر دست بر روی صخرهها، درختان و… اولین نوع اثرگذاری بهحساب میآید. به نظر میرسد انسانهای اولیه با استفاده از نقشهای حک شده بر روی سطوح مختلف، محدودهی زندگی خود را مشخص و ثبت میکردند.
انسانها پس از کشف آتش و پخت گل از مهرهای کندهکاری شده برای ثبت وقایع، دادوستد و دیگر اهداف خود استفاده میکردند. کندهکاری، نخستین اثر هنری انسان بدوی و پیش از اختراع خط است. تاریخ اولین مهرها به حدود 5 هزار سال پیش بر میگردد.
چاپ، نقشاندازی روی دیوار، کاغذ، پارچه، شیشه، سفال و… توسط هر وسیله اثرگذار است. حال دوباره به اشیای محیط پیرامون خود نگاه کنید، چه نمونههای چاپی را مشاهده میکنید؟ آیا برای نقشاندازی از انواع چاپ دستی استفاده شده است؟ بهجز چاپ با مواد طبیعی در دسترس و دورریختنیها، چاپ دستی انواع گوناگونی دارد همچون چاپ کلاغهای، چاپ قلمکار، چاپ استنسیل، چاپ سیلک و پیچمان (گره و رنگ) و … که از انواع تکنیکهای رنگ آمیزی و اثرگذاری هستند.
|
|
|
|
آیا میدانید قدیمیترین نمونه چاپی ایران در کجا نگهداری میشود؟
قطعههایی از اولین نمونه چاپی که تاکنون شناسایی شده متعلق به دوره سلجوقی است که در موزه متروپلیتن و موزه کلیولند نگهداری میشود.
خودارزیابی (صفحهی 105 کتاب درسی)
- با استفاده از مواد در دسترس و دورریختنیهای محیط پیرامون خود بر روی مقوا یا پارچه چاپ بزنید. چه تفاوتی بین چاپ با مواد طبیعی و این مواد وجود دارد؟ در مورد تجربیات خود با دوستان و همکلاسیهایتان صحبت کنید.
بیشتر بدانید:
حسین کلاقیچی گنجینه در سال 1296 در شهر گنجه (جمهوری آذربایجان) متولد شد. پدر او حاج علی اکبر اهل تبریز و مادرش از اهالی اسکو بود. حاج علی اکبر با نام تقیزاده مدتی در گنجه کارخانهای برای رنگرزی و چاپ پارچه داشت و زمانیکه حسین 4 ساله بود به تبریز بازگشت و نام فامیلش را از تقیزاده به کلاقیچی گنجینه تغییر داد.
حسین گنجینه در 12 سالگی چاپ «باتیک» را در سال 1308 در تبریز پایهگذاری کرد و از سال 1310 تا 1324 مسئولیت کارخانه چاپ کلاغهای را در این شهر بهعهده داشت. وی در 31 فروردین 1390 در سن 94 سالگی چشم از جهان فروبست.
|
|
درس دوم: پیچمان (گره و رنگ)
فکر کنید (صفحهی 106 کتاب درسی)
به تصاویر زیر نگاه کنید، چه تفاوتی در نقشهای ایجاد شده مشاهده میکنید؟ آیا میدانید آسانترین راه برای نقشاندازی بر روی پارچه و لباس کدام است؟
یکی از شیوههای نقشاندازی بر روی پارچه استفاده از گره و رنگ است. با اجرای فعالیت صفحه بعد، شما به شیوه عملی با این روش آشنا خواهید شد.
تجربه کنید (صفحهی 107 کتاب درسی)
- ابتدا پارچه مورد نظر خود را که حتیالامکان ساده و بدون نقش و رنگ است، به هر مدل که دوست دارید گره بزنید یا با نخ محکم ببندید (با توجه به سخت بودن باز کردن گرهها پس از رنگرزی به شما توصیه میشود با استفاده از نخ پارچه موردنظر خود را محکم ببندید، شبیه نمونههای بالا).
- سپس مقداری از پوست پیاز قرمز را در توری ریخته و داخل ظرف آب، همراه با پارچه به مدت 45 دقیقه بجوشانید. دقت نمایید که گره یا نخ محکم بسته شده باشد. پس از خنک شدن پارچه، گره یا نخها را باز کنید. چه اتفاقی روی پارچه افتاده است؟
آیا میدانید پارچههایی که با این شیوه رنگرزی میشوند چه کاربردهایی دارند؟
- آیا میدانید قدیمیترین نمونه پارچهای که به این شیوه کار شده در کجا نگهداری میشود؟
- در پارچه ایکات نخ و تارهای پارچه قبل از بافت گره و رنگرزی میشوند.
خودارزیابی (صفحهی 108 کتاب درسی)
- پارچه را به شیوههای مختلف ببندید و رنگ بزنید. از مراحل بستن و رنگ زدن آنها و تفاوتهایی که در نقوش ایجاد شده در پارچه وجود دارد، عکاسی کنید و دربارهی آن با یکدیگر گفتوگو کنید.
درس سوم: چاپ استنسیل
فکر کنید (صفحهی 109 کتاب درسی)
آیا به طرحها و نقشهای روی لباسهای خود و یا دوستان و اعضای خانوادهتان دقت کردهاید؟ آیا میدانید این طرحها چگونه بهوجود آمدهاند؟
با استفاده از روشهای مختلف چاپ دستی مثل چاپ سیلک و چاپ استنسیل میتوان چنین نقشهایی ایجاد کرد. در این درس از آموزش چاپ سیلک بهدلیل نیازمندی به ابزار و وسایل خاص و شرایط و امکانات ویژه، خودداری و به آموزش چاپ استنسیل توجه شده است.
تجربه کنید (صفحهی 110 کتاب درسی)
ابتدا طرح و نقش مورد نظر خود را با استفاده از قیچی و … بر روی مواد در دسترس و دوریختنی همچون فیلم رادیولوژی، طلق، مقوای جعبه شیرینی و ... ایجاد کنید. سپس شیء موردنظر خود را برای رنگآمیزی انتخاب کرده، زیر طرح ایجاد شده قرار دهید و با استفاده از مسواک، اسفنج، قلمموی زبر گرد و یا اسپری رنگی، قسمتهای خالی شده را رنگآمیزی و چاپ کنید.
سعی کنید طرحهای مختلف خود را با استفاده از ابزار و مواد گوناگون چاپ کرده، آنها را با یکدیگر و با کار دوستان خود مقایسه کنید و تفاوت و شباهتهای آنرا بیان کنید.
|
|
|
|
خودارزیابی (صفحهی 110 کتاب درسی)
به مناسبت تولد، اعیاد و جشنهای مختلف محلی و ملی با استفاده از روش چاپ استنسیل، کارت و پاکت هدیه تهیه کنید.