درسنامه فرهنگ و هنر هشتم
بخش 3: هنرهای سنتی (فصل 2: بافت سنتی پارچه)
درس اوّل: آشنایی با پارچه و انواع روشهای بافت؛ بافت ساده یا تافته
فکر کنید (صفحهی 90 کتاب درسی)
آیا تا به حال فکر کردهاید که نیاکان ما از چه پوششی برای حفاظت از بدن خود استفاده میکردند؟ به نظر شما چه شباهتها و تفاوتهایی بین پوشش آنها با لباسهای ما وجود دارد؟
نخستین نشانههای پارچهبافی در ایران به حدود ده هزار سال قبل برمیگردد که متعلق به ایلامیها بوده و در ارجان بهبهان یافت شده است و هماکنون در موزهی ملی ایران باستان نگهداری میشود. علاوه بر این در شوش، پارچهای متعلق به 6500 سال پیش که بر روی یک تیغه مسی پیچیده شده بود، دیده شده است.
پارچه سطحی است که از رشتههای نخ با الیاف طبیعی یا مصنوعی تشکیل شده است. نوع نخها، خواص (ویژگی) و نحوه قرارگیری آنها در کنار یکدیگر، پارچه و خصوصیات فیزیکی آنرا بهوجود میآورد.
تجربه کنید (صفحهی 91 کتاب درسی)
- دو رول روبان با رنگهای متفاوت آماده کنید (بهعنوان مثال زرد و سبز). از یک رنگ دیگر (آبی) حدوداً 20 سانتیمتر بریده و آنرا روی مقوایی با ابعاد 20 در 30 (تقریباً به اندازه ورق A چهار)، در قسمت بالا با سنجاق تهگرد یا چسب بچسبانید.
- حال ده تا دوازده عدد روبان 30 سانتیمتری از رول (سبز) را آماده کرده و بهوسیله سنجاق روی روبان آبی متصل کنید. این روبانها را تار پارچه در نظر بگیرید. با رنگ دوم (زرد) بهعنوان پود پارچه از زیر و روی روبانهای تار بهصورت یک درمیان عبور دهید. روبانها را بهصورت زیر و رو از بین هم عبور دهید.
- شما اولین پارچه تاری پودی خود (تافته) را بافتهاید.
سادهترین شیوه بافت پارچه بافت تاری - پودی است که با آن آشنا شدید. پارچهها با استفاده از روشهای مختلف بافت تاری - پودی، بافت حلقوی (کشبافی یا قلاببافی) و روش بیبافت (نمد) تولید میشوند.
|
|
|
پارچهای که در تصویر مشاهده میکنید یکی از قدیمیترین نمونه پارچههای بهدست آمده در ایران متعلق به شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان است که متعلق به 5 هزارسال پیش است.
چوقابافی یکی از شیوههای بافت ساده (تافته) منسوجات بهوسیله دار است.
خودارزیابی (صفحهی 92 کتاب درسی)
- با استفاده از روبانهایی در رنگهای متفاوت، مدلهای رنگی مختلف پارچه را بافته و عکس بگیرید و در مورد آن با دوستانتان صحبت کنید.
درس دوم: طراحی و بافت پارچههای تاری - پودی
فکر کنید (صفحهی 93 کتاب درسی)
به لباسهای خود دقت کنید، از نظر جنس و نوع پارچه چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند؟ به نظر شما این تفاوتها ناشی از نوع و جنس الیاف آن است یا ناشی از شیوه بافت آن؟
نخهای پارچه میتوانند از نظر جنس، ضخامت و رنگ با یکدیگر متفاوت باشند. نخهای استفاده شده در طول پارچه را تار و نخهای استفاده شده در عرض پارچه را پود میگویند. از نحوه قرار گرفتن نخهای تار و پود در کنار یکدیگر و انواع متفاوت زیر و رو رفتن آنها پارچههای متفاوتی شکل میگیرد. با یکی از انواع ساده آنها یعنی بافت ساده در درس گذشته آشنا شدید.
جنس متفاوت نخها، پارچههایی با خصوصیات متفاوت بهوجود میآورد. چیت یا متقال، پارچهای بافته شده به روش ساده و با نخ پنبه است که چیتبافی یا متقالبافی گفته میشود. شعر نوع ساده بافت پارچه با استفاده از نخ ابریشم است که به آن شعربافی گویند. عبا نیز پارچهای با بافت ساده و با استفاده از نخ کرک شتر است که به آن عبابافی گفته میشود.
پارچههای تاری - پودی به سه شیوه بافته میشوند؛ بافت ساده یا تافته، بافت سرژه (کجراه) و بافت ساتین (اطلسی).
تجربه کنید (صفحهی 94 کتاب درسی)
- دار بافندگی خود را آماده کنید. این دار میتواند قاب عکس، کلاف بوم نقاشی و یا چهارچوب چوبی یا فلزی باشد که بهاندازهای دلخواه سفارش میدهید. پس از آماده شدن دار بافندگی بر روی بالا و پایین چهار چوب در دو ردیف با فاصله یک سانتیمتر از یکدیگر علامتگذاری میکنیم بهطوریکه علامتهای ردیف دوم مابین علامتهای ردیف اول باشد.
|
|
|
با استفاده از چکش بر روی هر یک از علامتها میخ میزنیم؛ بهطوریکه حداقل یک سانتیمتر از آن خارج از چوب بماند.
سر کلاف نخ را به اولین میخ دار بسته، سپس بهطور منظم و یکنواخت نخ را از میخهای پایین دار به بالای دار وصل میکنیم. این کار تا انتهای دار ادامه پیدا میکند (مطابق تصویر زیر).
ابتدا یک نوار مقوایی به اندازه دو سانتیمتر برش بزنید، سپس مقوا را بهصورت زیر و رو از بین تارها رد کنید.
حال اگر بخواهیم نوع ساده بافت یا تافته را داشته باشیم، نخهای پود را بهطور یک در میان زیر و روی نخهای تار قرارمیدهیم.
برای بافت سرژه یا کج راه نخ پود باید از روی حداقل دو و حداکثر چهار نخ تار عبور کند. خطوط مورب (مایل) در پارچه از راست به چپ یا از چپ به راست دیده میشود که به این حالت بافت همانطور که گفته شد، سرژه یا کج راه میگویند.
اگر نخهای تار بر روی پارچه بیشتر دیده شود و هر نخ پود از زیر حداقل چهار و حداکثر هشت نخ تار عبور کند و در هر تکرار بافت فقط یک نخ تار زیر و رو شود بافتی به نام اطلسی (ساتین) ایجاد میشود.
حال با استفاده از ابزار مورد نیاز (دار - ماکو - قیچی - خطکش - سوزن بزرگ چوبی یا پلاستیکی - شانه چوبی یا چنگال و چند مدل نخ ضخیم یا کاموا) و روشهای مختلف مطرح شده، پارچه موردنظر خود را ببافید.
داراییبافی یکی از انواع بافت تاری - پودی به شیوه اطلسی است که در آن وسیله تارهای رنگی نقش ایجاد میکنند. یکی از اساتید بنام بافت این نوع از پارچه، مرحوم استاد رمضان رضایی است که پیچیدهترین نقوش را روی پارچه دارایی اجرا میکرد.
|
|
خودارزیابی (صفحهی 96 کتاب درسی)
تفاوت بافتها را بیان کنید و بگویید هر تکنیک چه قابلیتهایی دارد. از راهنمایی معلم خود استفاده کنید.
درس سوم: بافت مرکب
فکر کنید (صفحهی 97 کتاب درسی)
به تصاویر زیر که دو نمونه از پارچههای قدیمی را نشان میدهد توجه کنید، آیا از شیوه یکسانی برای بافت آنها استفاده شده است؟ چه شباهتها و تفاوتهایی بین این دو مشاهده میکنید؟ کدامیک از شیوههای بافتی که تا به حال یاد گرفتهاید در بافت این پارچهها استفاده شده است؟ آیا میدانید نقشاندازی در پارچهها به چه شکل اتفاق میافتد؟
|
|
بافت مرکب از ترکیب انواع تکنیکهای بافت (مثل تافته - سرژه و اطلسی) شکل میگیرد؛ بهطوریکه میتوان در بافت یک پارچه از چند تکنیک به شکل همزمان استفاده کرد.
|
|
تجربه کنید (صفحهی 98 کتاب درسی)
- بر روی دار خود چلهکشی کرده، سپس نقشی را به دلخواه انتخاب کرده و برای انتقال نقش در زیر نخهای دار قرار دهید.
- خطوط نقش را بهوسیله خودکار یا ماژیک بر روی چلهها ترسیم کنید.
- حالا با استفاده از نخهای رنگی و تکنیکهای مختلف بافت، شروع به بافتن کنید. برای زمینه از بافت تافته استفاده کنید و برای هر کادر نقش یک رنگ در نظر بگیرید و تکنیکهای سرژه و اطلسی را در آنها ببافید.
نقشاندازی در پارچه بهوسیله دستگاههای مرکب انجام میشود که با این روش میتوان پارچههایی با نقشههای متفاوت و پیچیده بافت، مثل زربفت، ترمه، مخملِ گل برجسته و … .
|
|
مخملبافی یکی از پیچیدهترین شیوههای بافت منسوجات میباشد، چرا که علاوه بر تاروپود دارای پرز است. قدمت بافت مخمل هفترنگ به دوره صفوی برمیگردد ولی متأسفانه این هنر در سدههای گذشته فراموش شده بود که خوشبختانه با تلاش پژوهشگران این هنر مجدداً احیا گردید.
|
|
یکی از اساتید بنام بافت مرکب، مرحوم استاد ماشااللّه عنایتی آخرین بازمانده از نسل مخملبافان قدیم بودند که بافت مخمل دو رنگ را بعد از قریب به پنج دهه دوباره احیا کردند.
|
|
خودارزیابی (صفحهی 100 کتاب درسی)
- به بافتههای خود دقت کنید؛ آیا میتوانید پشت و روی پارچه را تشخیص دهید؟
- شباهتها و تفاوتهای آنها را با همکلاسیهای خود در میان بگذارید.