درسنامه آموزشی ادبیات فارسی کلاس نهم
درس 3: مثل آیینه، کار و شایستگی
مثل آیینه
نوجوانی، تولّد دوبارۀ انسان است. در این مرحلۀ پر تب و تاب، نوجوان، افزون بر رابطه با خود، نیازمند رابطه‌ای دیگر نیز هست؛ نیازمند دو چشم دیگر که نوجوان را ببیند و به او بگوید: کیست و چگونه است؛ از همین جاست که دوستی و پیوند با دیگران آغاز می‌شود.
این ارتباط، وابسته به نیاز درونی است که به نوجوان کمک می‌کند تا به خودشناسی برسد. دیگران، زبان نقدِ او و پنجره‌هایی هستند که در برابر دیدگانِ پرسشگرِ وی، گشوده شده‌اند.
قلمرو زبانی: تب و تاب: شور و هیجان / پیوند: ارتباط / دیدگان: ج دیده، چشم‌ها / گشوده شده‌اند: باز شده‌اند / ترکیب وصفی: تولد دوباره انسان - دیدگان پرسشگر وی
قلمرو ادبی: تشبیه: نوجوانی تولد دوباره انسان است - دیگران زبان نقد او و پنجره‌هایی هستند که... / جناس: تب و تاب / تشخیص: دیدگان پرسشگر / تناسب: زبان، دیدگان
قلمرو فکری: در زندگی خودشناسی بسیار ارزشمند است. و ما این سخن را نوشتیم و گفتیم. دیگر خود دانی که به این کار بپردازی یا نه.
دوستان واقعی، راه نیک بختی را به ما نشان می‌دهند و همراهان خوبی برای شکوفایی بهتر هستند. آنها مثل آیینه، همان قدر که خوبی‌ها را پیش چشم می‌آورند، عیب‌ها را هم به ما می‌نمایانند و مهم‌تر آنکه این همه را بی‌صدا و بی‌هیاهو، باز می‌گویند. رسم دوستی، شکستن آیینه نیست؛ درست آن است که فرصت باز اندیشی و خود شکوفایی را پدید آوریم و گامی به سوی فراتر رفتن برداریم.
قلمرو زبانی: می‌نمایانند: نشان می‌دهند / هیاهو: سر و صدا / رسم: آیین و روش
قلمرو ادبی: تشبیه: آنها مثل آیینه همان‌قدر که .... / کنایه: خوبی‌ها را پیش چشم می‌آورند: خوبی‌ها را می‌گویند / تضاد: خوبی‌ها - عیب‌ها / کنایه: گامی به سوی فراتر رفتن برداریم: پیشرفت کنیم
قلمرو فکری: این بند به ویژگی‌های دوستان واقعی اشاره می‌کند.
آینه، چون نقش تو بنمود راست
خود شکن، آیینه شکستن خطاست
نظامی گنجه‌ای
قلمرو زبانی: نقش: صورت، تصویر / بنمود: نشان داد / راست: واقعی، حقیقی / خود شکن: غرورت را از بین ببر / بیت: سه جمله
قلمرو ادبی: «خودشکن» دارای آرایۀ کنایه است. معنای نزدیک آن شکستن خود است و معنای دور آن، از بین بردن غرور و تکبر است / آینه: نماد دوست صادق و بی‌ریا. / تضاد: راست - خطا / ضرب المثل: کل بیت
قلمرو فکری: اگر آینه عیب و نقص‌هایت را به تو نشان داد، آن را نشکن، بلکه عیب و نقص‌هایت را برطرف کن، زیرا از بین بردن و شکستن آیینه اشتباهی بزرگ است.
کار و شایستگی
جوانی، گهِ کار و شایستگی است
گهِ خودپسندی و پندار نیست
قلمرو زبانی: گه: مخفف گاه، زمان / شایستگی: لیاقت / خودپسندی: غرور / پندار: تصور باطل، افکاری که معمولاً اشتباهند / جوانی: نهاد / گه کار و شایستگی: مسند / است: فعل اسنادی / گه خودپسندی و پندار: مسند / نیست: فعل اسنادی / بیت دو جمله
قلمرو ادبی: تضاد: است و نیست / تکرار: گه / مراعات نظیر: جوانی، کار، شایستگی
قلمرو فکری: دورۀ جوانی دوره‌ای است که باید توانایی و لیاقت خود را نشان بدهی. این زمان، زمان غرور و خودپسندی و افکار باطل داشتن نیست.
چو بفروختی، از که خواهی خرید؟
متاعِ جوانی به بازار نیست
قلمرو زبانی: که: چه کسی / مَتاع: کالای با ارزش / که: متمم / خواهی خرید: فعل مستقبل (آینده) / متاع جوانی: نهاد / بازار: متمم / نیست: به معنای «وجود ندارد»؛ بنابراین فعل اسنادی نیست.
قلمرو ادبی: آرایۀ تشبیه در «متاع جوانی» دیده می‌شود. جوانی به کالایی تشبیه شده است که در بازار نیست / تناسب: متاع، بازار، خرید / واج‌آرایی: «خ» / تضاد: فروختن و خریدن / پرسش انکاری: چو بفروختی، از که خواهی خرید؟
قلمرو فکری: اگر جوانی را از دست بدهی، هرگز آن را از کسی نمی‌توانی بخری؛ زیرا این کالا در بازار وجود ندارد.
غنیمت شِمُر، جز حقیقت مجوی
که باری است فرصت، دگربار نیست
قلمرو زبانی: غنیمت شمر: قدر بدان / شمر: شمار، بشمار / حقیقت: واقعیت، راستی / مجوی: جستجو نکن / باری: یک بار، یک دفعه / فرصت: نهاد / «نیست»: فعل اسنادی نیست؛ زیرا در اینجا به معنای «وجود ندارد» آمده است. / بیت: 4 جمله
قلمرو ادبی: تکرار واژه «بار» برای تأکید است
قلمرو فکری: قدر جوانی را بدان و فقط جویای حقیقت باش؛ زیرا فرصت جوانی، تنها یک بار است و تکرار نمی‌شود.
مَپیچ از رهِ راست، بر راه کج
چو در هست، حاجت به دیوار نیست
قلمرو زبانی: مپیچ: منحرف نشو، کج نشو / ره: مخفف راه / حاجت: نیاز / بیت: سه جمله
قلمرو ادبی: کنایه: مپیچ از ره راست بر راه کج آرایۀ وجود دارد - مصرع دوم نیز معنی کنایی دارد / تضاد: راست - کج / جناس: بر - در
قلمرو فکری: از راه راست به راه کج منحرف نشو و تلاش کن که همیشه در راه راست قدم برداری، وقتی که راه راست وجود دارد، نیازی به راه کج نیست. خانه‌ای که در دارد، نیازی نیست که از بالای دیوار وارد خانه شویم.
زِ آزادگان، بردباری و سعی
بیاموز، آموختن عار نیست
قلمرو زبانی: آزادگان: جوانمردان / بردباری: صبوری / عار: ننگ / «آموختن» مصدر و «بیاموز» فعل امر است. می‌دانید که گاهی افعال با همزه می‌آیند و چنانچه بخواهیم فعل امر از آنها بسازیم، باید حرف «ب» را به ابتدای آن بیفزاییم. گاهی افزودن حرف «ب»، به همزه، تلفظ را مشکل می‌کند؛ بنابراین برای سهولت، از حرف «ی» میانجی بهره می گیریم. مثال: آموختن: آموز؛ بیاموز / آشامیدن: آشام؛ بیاشام
قلمرو ادبی: ضرب المثل: آموختن عار نیست.
قلمرو فکری: صبر و شکیبایی را از انسان‌های آزاده بیاموز؛ زیرا آموختن عیب و ننگ نیست. (مغهوم کلی: دعوت به تلاش و شکیبایی)
به چشم بصیرت به خود دَر نگر
تو را تا در آیینه، زنگار نیست
قلمرو زبانی: بصیرت: بینایی / درنگر: نگاه کن / زنگار: زنگ‌زدگی / درنگر: فعل امر / آیینه: متمم / زنگار: نهاد / نیست: فعل غیر اسنادی به معنای «وجود ندارد». / بیت: دو جمله
قلمرو ادبی: تشبیه: شاعر دل نوجوان را به آیینه‌ای مانند کرده است که هنوز زنگار گناه در آن نیست؛ اما واژه «دل» حذف شده است. [این آرایه را در متوسطۀ دوم فرا می‌گیرید] / کنایه: به چشم بصیرت در خود نگریستن: خود را اصلاح کردن / تناسب: چشم، بصیرت، درنگر
قلمرو فکری: با آگاهی از خود، به خودت نگاه کن. ارزش‌های ذاتی خودت را کشف کن، قبل از اینکه پیر شوی و فرصت جوانی‌ات را از دست بدهی و قلب پاک و بی آلایشت آلوده به زنگار شود و نتوانی حقایق را ببینی.
همی دانه و خوشه، خروار شد
ز آغاز، هر خوشه خروار نیست
قلمرو زبانی: همی: شکل دیگری از حرف «می» که در قدیم به کار می‌رفت / خروار: واحد شمارش وزن، به معنای زیاد (تقریباً معادل سیصد کیلو) / دانه و خوشه: نهاد / خروار: مسند / شد: فعل اسنادی / آغاز: متمم / هرخوشه: نهاد / خروار: مسند / نیست: فعل اسنادی / بیت: دو جمله
قلمرو ادبی: آرایۀ تکرار در واژه‌های «خوشه» و «خروار»
قلمرو فکری: دانه‌ها به خوشه و خوشه‌ها به خروار تبدیل می‌شوند و در ابتدا هیچ خوشه‌ای خروار نبوده است. تو نیز سعی و تلاش کن و مرحله به مرحله به دانش و ارزش‌های خود اضافه کن، چون دانش و صفات خوب در انسان یک باره به دست نمی‌آید، بلکه با تلاش و کوشش و به مرور زمان اضافه می‌شود.
همه کار ایام، درس است و پند
دریغا که شاگرد هشیار نیست
قلمرو زبانی: ایام: جمع یوم، روزها، روزگار/ دریغا: افسوس / شاگرد: منظور انسان‌ها هستند / هشیار: مخفف هوشیار / همه کار ایام: نهاد / درس و پند: مسند / است: فعل اسنادی / شاگرد: نهاد / هشیار: مسند / نیست: فعل اسنادی / بیت: سه جمله
قلمرو ادبی: مراعات نظیر: درس، پند، شاگرد / تشبیه: کار ایام مانند درس است / تلمیح: ما اکثر العبر و اقل الاعتبار: عبرت‌ها چه بسیارند و عبرت‌پذیران اندک.
قلمرو فکری: کار روزگار پند و اندرز است؛ اما افسوس که برخی از انسان‌ها شاگرد هوشیاری برای روزگار نیستند. (مفهوم کلی: دعوت به درس و عبرت گرفتن از رخدادهای زمانه)
پروین اعتصامی
خودارزیابی (صفحهٔ 27 کتاب درسی)
1- نویسنده به چه نوع ارتباط‌هایی در دوران نوجوانی اشاره کرده است؟
نوجوان، افزون بر رابطه با خود، نیازمند رابطه‌ای دیگر نیز هست، رابطه‌ای به نام دوستی و پیوند، رابطه‌ای که وابسته به نیاز درونی است، نیازی که به نوجوان کمک می‌کند تا به خود شناسی برسد.
2- ویژگی‌های مشترک آیینه و دوست را بیان کنید.
هر دو واقعیت‌هایی شخصی را نشان می‌دهند، راستگو هستند، اندازه و حد خود را نگه می‌دارند، نه زیاده گویی می‌کنند نه کم گویی، به دنبال برجسته کردن نکات مثبت جهت تقویت و نشان دادن نکات منفی جهت برطرف کردن هستند.
3- به نظر شما چه ارتباطی میان دو بخش نثر و شعر درس وجود دارد؟
نثر این درس به زبان ساده، ارتباط و راه‌های ارتباط با دیگران را بیان می‌کند. همچنین انسان را به خودشناسی دعوت می‌کند و زبان نقد و تفکر نقادانه را مطرح می‌کند، زیرا انسان‌ها با نقد شدن، نقص‌های خود را برطرف می‌کنند و شعر درس نیز همین ویژگی‌ها را با زبانی دیگر بیان می‌کند. این شعر انسان را به خودشناسی و قدر جوانی را دانستن دعوت می‌کند و می‌گوید، دوستان مانند آینه هستند و ما باید قدر این دوره از زندگی را بدانیم.
گفت‌وگو (صفحهٔ 27 کتاب درسی)
1- درباره مفهوم جمله «المؤمنُ مِرآةُ المؤمن» و ارتباط آن با درس بحث و گفت‌وگو کنید.
معنی جمله: «مؤمن آینه مؤمن است». آیینه وظیفه‌ای دارد. وظیفه آن صداقت و راست گویی و انعکاس واقعیت‌ها است. آیینه بدون این که به کس دیگری سرما را انتقال دهد. بدون اینکه که آبروی کسی را از بین ببرد و بدون این که عیب‌ها و اطلاعات دیگران را در اختیار ما قرار دهد با ما برخورد می‌کند. انسان‌ها نیز می‌توانند مانند آینه باشند. عیب و نقص یکدیگر را بدون داد و فریاد و نیز همان گونه که هست به همدیگر بگویند. مواظب رازهای هم دیگر باشند، مواظب آبروی انسان‌های دیگر باشند و...
2- بیت زیر، کدام ضرب‌المَثَل را به یاد می‌آورد؟ دربارهٔ ارتباط آنها، توضیح دهید.
همی دانه و خوشه، خروار شد
ز آغاز، هر خوشه خروار نیست
اندک اندک جمع گردد، وانگهی دریا شود.
هم ضرب المثل و هم شعر افزایش منطقی را یادآور می‌شوند و گسترش تدریجی با تلاش و کوشش را متذکر می‌شوند.
فعالیت‌های نوشتاری (صفحهٔ 28 کتاب درسی)
1- در میان کلمه‌های زیر، هم خانواده کدام واژه‌ها در متن درس به کار رفته است؟ آنها را بیابید و بنویسید:
غنی: غنیمت
حجّت: *
یوم: ایام
مغتنم: غنیمت
مبصر: بصیرت
احتیاج: محتاج
صبور: *
دوام: *
مساعی: سعی
سعید: *
2- در بیت زیر کنایه‌ها را مشخّص کنید و معنی آنها را بنویسید.
مپیچ از رهِ راست، بر راه کج
چو در هست، حاجت به دیوار نیست
از راه راست پیچیدن: کنایه از منحرف شدن.
به راه کج رفتن: کنایه از راه نادرست و کار اشتباه انجام دادن.
3- با ذکر دلیل، گونه‌های پرسش زیر را مشخص کنید.
که تواند که دهد میوهٔ الوان از چوب؟
یا که داند که بر آرد گل صد برگ از خار؟
مصراع اول: پرسش انکاری، مصراع دوم: پرسش انکاری
شاعر تاکید بر سوال دارد یعنی به جز خدا چه کسی توانایی دارد تا از چوب خشک میوه‌های رنگارنگ خلق کند. در مصرع دوم هم شاعر بر نکته‌ای دیگر تاکید می‌کند و می‌گوید به جز خدا کسی توانایی خلق گل‌های رنگارنگ را از بین خارها ندارد.
خار بر پشت زنی زین سان گام
عزّتت چیست؟ عزیزیت کدام؟
پرسش معمولی: قهرمانان داستان از هم دیگر پرسشی می‌پرسند که نیاز به پاسخ دارد.
هر شب که روی به جامهٔ خواب
کن نیک تأمل اندر این باب
کان روز، به علم تو چه افزود؟
وز کردهٔ خود، چه برده‌ای سود؟
مصراع اول: پرسش معمولی، مصراع دوم: پرسش معمولی چون سوال‌ها برای پاسخ دادن پرسیده شده‌اند.