درسنامه فرهنگ و هنر هشتم

آیا تا به حال هنگام خوشنویسی به شیوه‌ی نشستن خود و چگونگی به‌دست گرفتن قلم و حالت قرار گرفتن کاغذ در مقابل خود دقت کرده‌اید؟ آیا می‌دانید این موارد چه تأثیری در خوشنویسی شما دارد؟

به نمونه خطّ زیر توجّه کنید. آیا نام آن‌را می‌دانید؟

نام این خط، خطّ ریحان است. خطّ ریحان نیز از خطوط شش‌گانه‌ای است که ابن مقله (328 - 272 هجری قمری) ارائه کرد و ابن بوّاب (وفات 413 هجری قمری) و بعدها یاقوت مستعصمی (698 - 610 هجری قمری) آن‌را کامل‌تر کردند. مشخّصات خطّ ریحان شبیه خطّ محقّق است؛ یعنی یک دانگ و نیم دور و چهاردانگ و نیم سطح دارد. کاربرد این خط بیشتر برای نوشتن قرآن و کتاب‌های دعا بوده و گاه برای نوشتن دیوان اشعار نیز به‌کار می‌رفته است. امروزه قطعات زیبایی با استفاده از خطّ ریحان نوشته می‌شود.

به نمونه خطّ زیر دقّت کنید. آیا این خط نیز از خطوط شش‌گانه است؟

نام این خط، خطّ توقیع است. سه دانگ این خط، دور و سه دانگ آن سطح است. این خط نیز یکی دیگر از خطوط شش‌گانه است و برای نگارش احکام قضات و توقیعات (به نامه‌ها، فرمان‌ها یا دستخط‌هایی گفته می‌شود که شاه امضا یا مهر می‌کرده) به‌کار می‌رفته است. همچنین از زمان یاقوت مستعصمی به بعد، نام سفارش‌دهنده، زمان نوشتن، نام خوشنویس و … را که در پایان کتاب‌ها و قرآن‌ها می‌آمده با این خط می‌نوشته‌اند.

به نمونه خطّ زیر توجّه کنید.

آیا این خطّ ثلث است یا خطّ دیگری است؟
آخرین نمونه از خطوط شش‌گانه خطّ رِقاع است. این خط برای نوشتن رُقعه‌ها (ورق‌های تک کوچک)، برای نگارش داستان‌ها و حکایت‌ها و نامه‌نگاری استفاده می‌شده است.
رِقاع، شباهت زیادی به خطّ توقیع دارد و همانند توقیع، سه دانگ سطح و سه دانگ دور دارد امّا حروف آن پهن‌تر، ریزتر و کوتاه‌تر است.

آیا نمونه خطّ زیر تفاوت خاصّی با خط‌هایی که تا به حال شناخته‌اید دارد؟

این نمونه خطّ تعلیق است. خط تعلیق خطّی است با پیوستگی و اتصالات حروف و کلمات که یک دانگ آن سطح و پنج دانگ آن دور است.

نمونه‌هایی از خطّ تعلیق که نخستین خطّ تماماً ایرانی است در سندهای سده‌ی ششم و هفتم هجری و کاشی‌های تخت سلیمان (674 - 670 هجری قمری) دیده شده است. امّا خواجه تاج سلمانی (قرن هشتم هجری قمری) اوّلین بار در اواخر قرن هشتم آن را قانونمند کرد. این خط بیشتر در نگارش اسناد، احکام و انشاها کاربرد داشته است.