درسنامه فرهنگ و هنر هشتم

درس اول: تناسبات

در تصویر زیر هم، اندازه و نسبت ظروف با هم تفاوت دارد. به‌دلیل همین تناسبات می‌توانیم چیزها را بلند، باریک و یا عریض بدانیم. تشخیص تناسبات اصلی در طراحی اهمیت زیادی دارد.

به طراحی‌های زیر نگاه کنید. به غیر از خطوط مربوط به اشیا چه خطوط دیگری مشاهده می‌کنید؟ به نظر می‌آید طراحان برای ترسیم اشیا از اشکال و خطوطی کم‌رنگ‌تر برای نشانه‌گذاری بهتر استفاده کرده‌اند. این اشکال یا خطوط چه ویژگی‌هایی دارند؟ می‌توانیم ببینیم که این خطوط اشکال هندسی ساده‌ای مانند دایره، مثلث، چهارضلعی و بیضی هستند. این اشکال در واقعیت دیده نمی‌شوند و برای طراحی باید آنها را تصور کرد و بر شیء منطبق نمود. ساده کردن شکل اشیا به‌وسیله فرم‌های هندسی به طراح کمک می‌کند اندازه شکل‌ها را بهتر ببیند.

برای راحت‌تر شدن طراحی از یک شیء می‌توانیم از اشکال هندسی نزدیک به آن کمک بگیریم؛ برای مثال می‌توانیم در ابتدا شیء را در یک چهارضلعی ساده قرار دهیم. به تصاویر صفحه بعد نگاه کنید و فرض کنید که می‌خواهید یک تخم مرغ را طراحی کنید. برای شروع آن‌را درون یک چهارضلعی قرار می‌دهیم. حال فکر کنید کدام چند ضلعی‌های نمایش داده شده در تصاویر متناسب‌تر با شکل تخم مرغ است؟ چهارضلعی سمت راست بیش از حد به مربع نزدیک است و سمت چپ کشیده‌تر از شکل تخم مرغ است. چهارضلعی وسط بیشترین تناسب را با شکل تخم مرغ دارد چون از هر طرف آن‌را محاط کرده است.

به تصاویر پایین نگاه کنید. کشیدگی شکل تخم مرغ در کدام جهت است؟ کدام جهات را می‌توان طول و عرض آن در نظر گرفت؟ خطوط نارنجی در تصاویر پایین محورهای اصلی تخم مرغ را نشان می‌دهند. ترسیم محورهای اصلی به طراح کمک می‌کند تا تناسبات شیء را بهتر مطالعه کند. در تصاویر پایین می‌توانیم ببینیم که شکل تخم مرغ شبیه به یک بیضی است اما عریض‌ترین بخش آن نه در وسط بلکه پایین‌تر از آن قرار دارد.

حال به تصاویر زیر نگاه کنید. آیا می‌توانید محورهای اصلی را در تخم مرغ‌ها تشخیص دهید؟ این محورها نشان می‌دهد جهت اصلی هر شکل کجاست و به لحاظ موقعیت و اندازه چه نسبتی با بقیه شکل‌ها دارد. یافتن محور اشکال در طراحی یکی از مهارت‌های مهم می‌باشد.

در طراحی راه‌های مختلفی برای ترسیم تناسبات میان اجزای اشیا وجود دارد. یکی از این راه‌ها اندازه‌گیری مستقیم است. به تصاویر پایین نگاه کنید. مطابق با شکل، بازوی خود را به‌صورت کاملاً کشیده در مقابل خود بگیرید و روی مداد خود قسمت‌های مختلف مدل را اندازه بگیرید و این اندازه‌ها را در طراحی خود استفاده کنید. فراموش نکنید که فاصله مداد با چشم شما همواره ثابت باشد.

ظروف زیر آثار فرهنگی و متعلق به دوره‌های تاریخی گذشته هستند. هر کدام از این اشیا تناسبات و اندازه‌های ویژه خود را دارند. برخی استوانه مانند، برخی کره‌ای شکل و برخی عریض می‌باشند. به مانند تصاویر زیر، عکس‌هایی از ظروف قدیمی پیدا کنید و آنها را برحسب شباهت تناسباتشان دسته‌بندی کنید.

درس دوم: ساده‌سازی

ساده‌سازی یکی از راه‌هایی است که هنرمندان برای بیان بهتر خود از آن استفاده می‌کنند. هنرمندان در بیشتر شاخه‌های هنری از این روش برای نمایش شکل‌های تأثیرگذارتر استفاده می‌کنند. یک طراح خوب اغلب این توانایی را دارد که با ساده‌سازی یک شکل، شخصیت یا کاراکتر اصلی شیء را نمایش دهد. برای مثال به نشان تجاری (لوگو) صفحه بعد توجه کنید. می‌توانید ببینید هنرمند چگونه مدل اولیه را ساده‌سازی کرده و به شکل نهایی رسیده است. حال می‌توانید بگویید نشان نهایی حاوی چه ویژگی‌هایی از مدل اولیه است؟ این ویژگی‌ها خصوصیات اصلی مدل مانند سرعت، قدرت و چالاکی مدل را نشان می‌دهند. به این خصوصیات ویژگی‌های بیانی طراحی می‌گویند.

تصاویر زیر اشکال ساده شده‌ای از حیوانات را در هنرهای باستانی ایران نشان می‌دهد. آیا این حیوانات را تشخیص می‌دهید؟ می‌دانید چه ویژگی‌های اصلی از حیوانات مورد نظر در این تصاویر مورد توجه هنرمند قرار گرفته است؟
همان‌طور که می‌بینید برخی از ویژگی‌های خاص حیوانات توسط هنرمندان تشدید شده است؛ برای مثال سر یا دندان‌ها یا شاخ‌ها بزرگ‌تر شده‌اند و کاملاً مانند شکل طبیعی نمایش داده نشده‌اند. پس ساده‌سازی در طراحی می‌تواند اغلب با اغراق در برخی ویژگی‌های ظاهری همراه باشد. چنین امری باعث تشخیص ساده‌تر موضوع می‌شود.

طراحان کاریکاتور از همین روش برای متفاوت نشان دادن موضوعات خود استفاده می‌کنند. به چهره‌های کارتونی پایین نگاه کنید. حالت هر کدام از این چهره‌ها متفاوت است. این تفاوت به‌علت تشدید ویژگی‌های چهره‌ها می‌باشد. چانه برخی از چهره‌ها بزرگ‌تر و برخی تیزتر است. فرم سر برخی از این چهره‌ها گردتر و برخی بیضی است.

حال به شخصیت‌های تصویر زیر نگاه کنید. چه تفاوتی دارند؟ چگونه این تفاوت‌ها در طراحی اولیه (سمت چپ) این شخصیت‌ها نشان داده شده‌اند؟ برخی از این شخصیت‌ها کشیده و برخی عریض هستند. همین‌طور بالاتنه و پایین‌تنه برخی تفاوت دارد. طراحی‌های اولیه با اشکال ساده هندسی این تفاوت‌ها را نمایش داده‌اند.

در تصویر پایین مراحل مختلف کامل شدن شخصیت‌های کارتونی با شکل‌های ساده هندسی را مشاهده می‌کنیم.
طراحی با شکل‌های ساده هندسی شروع شده و در مراحل بعدی جزئیات بیشتری به تصویر اضافه می‌شود. در نهایت تصویر رنگ‌آمیزی می‌شود.

اغراق در طراحی فقط محدود به شکل‌ها و چهره‌ها نیست. طراحان اغلب برای نمایش بهتر چیزها، حالات را در طراحی تشدید می‌کنند؛ برای مثال به حرکات بدن در طراحی‌های زیر نگاه کنید. آیا اغراق در این حالات نمایش این حرکات را بهتر نشان داده است؟ به خطوط قرمز و محورهایی که قسمت‌های اصلی بدن را نشان می‌دهند توجه کنید. این خطوط اغراق در حالات بدن را نشان می‌دهند.

درس سوم: طراحی حالت

بسیاری از طراحان کار خود را با یک پیش طرح کلی شروع می‌کنند. این طراحی اولیه معمولاً برای انجام یک اثر دیگر مانند نقاشی به‌کار می‌رود و طراحان به‌تدریج با اضافه کردن خطوط دقیق‌تر جزئیات بیشتری به طراحی خود اضافه می‌کنند. این پیش‌طرح‌ها تنها حالت مدل را نشان می‌دهند و ناتمام به نظر می‌آیند. اشیا معمولاً از دور به همین شکل و بدون جزئیات دیده می‌شوند.

طراحی‌های زیر اثر ادگار دگا طراح فرانسوی است. می‌توانید در این تصاویر مراحل مختلف کامل شدن پیش‌طرح کم‌رنگ تا طراحی کامل را مشاهده کنید. تکرار خطوط به طراح امکان می‌دهد خطاهای خود را تصحیح و یا جزئیات بیشتری به طراحی خود اضافه کند.

درس چهارم: ترکیب‌بندی

تصاویر زیر را با دقت مشاهده کنید. موضوع این تصاویر یکسان است اما چه چیزی در این تصاویر تغییر کرده است؟

می‌بینیم که محل قرارگیری ساختمان در هرکدام از این تصاویر متفاوت است. گویا هنرمند تلاش دارد بهترین ترکیب را برای طراحی خود انتخاب کند. قرارگیری عناصر تصویر در کادر را ترکیب‌بندی می‌نامند. برخی از فواصل در تصویر مکان‌های مناسب‌تری برای نمایش عناصر تصویر هستند؛ برای مثال فواصل یک سوم که در تصاویر زیر به‌صورت خط‌‌چین مشاهده می‌کنید. به این‌گونه فواصل تقسیمات طلایی می‌گویند.

انتخاب ترکیب‌بندی یکی از مهم‌ترین ابزارهای هنرمندان است که به بیان موضوع آنها در تصویر کمک می‌کند. به نگاره‌های پایین دقت کنید. آیا می‌توانید ترکیب‌بندی کلی عناصر این نگاره‌ها را تشخیص دهید. در ردیف پایین‌تر می‌توانید ترکیب‌بندی کلی نگاره‌ها را که با خطوط رنگی نمایش داده شده مشاهد کنید. می‌توانید ببینید که با وجود تعدد عناصر تصویر، ترکیب‌بندی کلی نگارها به‌صورت اشکال هندسی ساده است. معمولاً اولین ایده هنرمندان برای خلق تصویر با چنین اشکال ساده‌ای آغاز می‌شود.

در محیط اطراف خود یک صندلی یا مبل را انتخاب کنید. روی کاغذ یک طراحی محیطی ساده از مدل ترسیم کنید به‌صورتی که درون آن سفید باشد. به تناسب با مدل یک کادر مربع یا مستطیل دور آن ترسیم کنید. در مرحله بعد با ابزار طراحی خود محیط اطراف مدل را به رنگ تیره یکدست دربیاورید. در طراحی، این محیط تیره را فضای منفی شیء می‌نامند و فضای سفید رنگ که مدل را نشان می‌دهد فضای مثبت می‌نامند.

چند ترکیب‌بندی ساده از یک خانه روستایی در یک مزرعه طراحی کنید. می‌توانید با بالا یا پایین بردن خط افق و یا بزرگ و کوچک کردن خانه به این ترکیب‌بندی‌ها تنوع بدهید. می‌توانید نتیجه نهایی را به دلخواه رنگ‌آمیزی کنید.

به معماری ساختمان در نگاره زیر توجه کنید. در نگارگری ایرانی ترسیم معماری اهمیت زیادی در ترکیب‌بندی تصویر دارد. مانند تصویر زیر، یک نگاره ایرانی که در آن ساختمان ترسیم شده است را انتخاب نمایید. با خطوط رنگی خط‌های هندسی مربوط به ساختمان را مشخص کنید. با رنگ دیگری خطوط مربوط به حاشیه تصویر و کتیبه‌ها را ترسیم کنید. در مورد ترکیب‌بندی کلی نگاره فکر کنید. می‌توانید در یک طراحی دیگر همین کار را با پیکره‌ها و درختان انجام دهید.