درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس نهم

مقدمه

تزیین روی پارچه در ایران سابقه چندهزار ساله دارد. کاشی‌های به‌دست آمده از شوش که حالت برجسته دارند و نقش برجسته‌های تخت جمشید، حاکی از وجود نقوش تزیینی بر روی پارچه‌هاست. همچنین در آثار دوره‌ی ساسانی، روی لباس‌ها از هنر قلاب‌دوزی برای تزیین استفاده شده است. هنر سوزن‌دوزی در دوره‌ی صفویه به اوج رسید و زیباترین آثار سوزن‌دوزی ایران، مربوط به این دوره است.
بعضی از مناطق ایران مانند اصفهان، رشت، بلوچستان، کرمان، بندرعباس، تبریز و … از گذشته تا امروز مرکز تهیه‌ی زیباترین آثار رودوزی بوده‌اند. حدود 30 نوع رودوزی در ایران شناسایی شده است که برخی از مشهورترین آنها عبارت‌اند از: قلاب‌دوزی، ملیله‌دوزی، پته‌دوزی، بلوچ‌دوزی، گلابتون‌دوزی و ابریشم‌دوزی.
برای آشنایی شما با این هنر، ابتدا ساده‌ترین روش‌های دوخت با نخ و سوزن یا درویش‌دوزی معرفی شده است و سپس شما را با روش‌های دوخت سنتی مانند زرتشتی‌دوزی و پته‌دوزی آشنا ‌کنیم. امیدواریم این آشنایی موجب شود تا مهارت‌های خود را در این زمینه افزایش داده و رودوزی‌های شهر و منطقه‌ی خود را شناسایی کرده و روش‌های دوخت سنتی را فراگیرید و در حفظ این بخش از میراث فرهنگی ایران کوشا باشید.

درس اول: درویش‌دوزی

سوزن‌دوزی کنید

روی تکه‌ای پارچه با مداد و خط‌کش به فاصله‌های نیم سانتی‌متری خط صاف و کمرنگی بکشید. سپس روی خط‌های صاف طبق شکل کوک‌های ساده ایجاد کنید:
به این روش، شلال یا بخیه‌دوزی می‌گویند.

شلال پایه یکی از ساده‌ترین سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران به اسم درویش‌دوزی یا تفرش‌دوزی است.

برای درویش‌دوزی ابتدا دو ردیف کوک طبق شکل بدوزید:

این دو ردیف کوک را مطابق شکل، با نخی به رنگ دیگر به هم وصل کنید تا حاشیه‌ای ایجاد شود:

برای زیباتر شدن این حاشیه می‌توانید داخل فضاهای ایجاد شده را به‌ترتیب زیر با بخیه‌های رنگی (به‌صورت ضرب‌دری) پر کنید:

این روش ساده‌ترین شکل درویش‌دوزی است. پس از این تجربه می‌توانید نقش‌های کامل‌تر و زیباتری را سوزن‌دوزی کنید.
ابتدا چهار ردیف شلال افقی روی پارچه بدوزید. اگر نخ شلال در ردیف اوّل روی پارچه قرار گرفت در ردیف دوم زیر پارچه قرار می‌گیرد (دیده نمی‌شود).

مطابق شکل ردیف شلال‌های افقی را با شلال‌های عمودی به هم متصل کنید که به شکل کنگره‌ای درآید.
اگر قرینه این طرح در پایین آن دوخته شود نقش‌های زیبا و کاملی ایجاد می‌شود. برای تکمیل این سوزن‌دوزی‌ها می‌توانید آنها را با بخیه‌های هم‌رنگ یا رنگ دیگر پر کنید.

در گذشته از این دوخت برای کلاه و قبای دراویش استفاده می‌شده است و به همین دلیل به آن درویش‌دوزی گفته می‌شود. در دوران معاصر از این نوع دوخت برای تزیین چادر شب، پرده، رو کرسی، بقچه و … استفاده می‌شده است و امروزه در تزیین لباس، حاشیه پرده، رومیزی و… متداول است.

مشابه این نقش‌ها را در کدامیک از هنرهای ایران دیده‌اید؟

درس دوم: زرتشتی‌دوزی

یکی دیگر از دوخت‌های ساده که در سوزن‌دوزی از آن استفاده‌ی فراوان می‌شود ساقه‌دوزی است که به دو نوع ظریف و پهن تقسیم می‌شود.

ساقه‌دوزی کنید

روی پارچه‌ای ساده با مداد یک خط صاف رسم و مشابه تصویر سوزن‌دوزی کنید. در این روش تمام خط زیر دوخت قرار می‌گیرد. دوخت به‌صورت مورّب (مایل) و بدون فاصله انجام می‌شود. ابتدا سوزن را از پارچه بیرون می‌آوریم و نخ را در طرف راست سوزن ثابت نگه داشته سپس سوزن را به‌صورت مایل در پارچه فرو برده و خارج می‌کنیم. این روش برای دوختن خطوط نازک، حاشیه‌ها و برگ‌ها به‌کار می‌رود. با تکرار چند رج ساقه‌دوزی کنار هم، می‌توانید فضای داخل شکل‌های مختلف را پر کنید.

با مداد چند نقش ساده روی پارچه بکشید و روی آنها را ساقه‌دوزی کنید. در صورت تمایل داخل شکل‌ها را پر کنید.
با این روش می‌توان نقش‌های متنوعی را دوخت. به نقش‌های زیر توجه کنید:
یک نمونه را انتخاب و آن‌را ساقه‌دوزی کنید.
آیا می‌دانید بیشتر بخش‌های یکی از دوخت‌های سنتی ایران به نام زرتشتی‌دوزی با این روش صورت می‌گیرد؟

طرح‌های مورد استفاده در زرتشتی‌دوزی بیشتر درخت، طاووس، گل، نقوش هندسی است که دور تا دور این طرح‌ها را ساقه‌دوزی می‌کنند؛ سپس با کوک‌های (شلال) کوچک رنگی درون آنها را پر می‌کنند.

به این تصاویر دقت کنید:

با توجه به اینکه در نمونه‌های تصویری صفحه‌ی قبل نقش‌های متنوعی از طاووس دیده می‌شود، طرحی از طاووس برای شما ارائه شده تا بر اساس آن زرتشتی‌دوزی کنید.

درس سوم: پته‌دوزی

پته‌دوزی نوعی رودوزی سنتی کرمان است که نوعی از آن در دوره‌ی ساسانیان رایج بوده است. ارزشمندترین و پرکارترین نمونه پته‌دوزی روپوش مقبره‌ی شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان شناسایی شده است. در این دوخت ابتدا خطوط طرح را ساقه‌ی ظریف کرده و سپس داخل طرح‌ها را با دوختی به نام پتک کشیه یا پتک خیاری تو پر دوزی می‌نمایند. پته‌دوزی منظره‌ای بدیع از گل و بوته‌های رنگین را به نمایش می‌گذارد و اغلب زنان و دختران استان کرمان به این هنر اشتغال دارند. نقش‌های عمده و اصیل پته‌دوزی عبارت است از: درخت زندگی یا انواع بته جقه، پیچک ترنج، سروچه، گل بادامی و شمسه‌ای؛ که به‌صورت لچک ترنج، نقش محرابی و سجاده‌ای، روی پرده‌ها، رو رختخوابی، سجاده و جانماز، بقچه و رویه پشتی دوخته می‌شود.

به نقوش بقچه‌های تصویر نگاه کنید این دو بقچه هر دو نقش شمسه دارند.

پته‌دوزی کنید

برای پته‌دوزی ابتدا یک تکه پارچه پشمی ساده و مقداری نخ پشمی رنگی آماده کنید. طرح دلخواه خود را با استفاده از کاربن رنگی روی پارچه بکشید. ابتدا خطوط اصلی طرح را ساقه‌دوزی کنید. سپس سطح پته را با پتک کشیده یا خیاری توپردوزی (آب‌دوزی) کنید.

از اساتید مشهور این هنر در سده‌ی سیزده هجری قمری می‌توان از استاد فرج الله کرمانی و استاد میرعلی کرمانی نام برد.